# Між роспаччу і надзеяй

Ніл Гілевіч

НІЛ ГІЛЕВІЧ


МІЖ РОСПАЧЧУ І НАДЗЕЯЙ


ЗАМЕСТ ПРАДМОВЫ


Між роспаччу і надзеяй пражыў усё сваё сьвядомае жыцьцё — ад маладосьці да старасьці.

Між роспаччу і надзеяй жыву-дажываю і сёньня. І роспачы, на вялікі жаль, усё больш і больш.

Але надзея застаецца...


Ніл Гілевіч

2003, ліпень


ЧАСТКА ПЕРШАЯ

1931—1959


Мая «малая радзіма» — гэта заходне-паўночны куток Лагойшчыны, самы, бадай, прыгожы на тэрыторыі ўсяго раёну. Самы «гарысты», з рэзкімі перападамі паверхні, парэзанай равамі і лагчынамі, атулены лясамі і пералескамі. У краязнаўчай кніжачцы «Лагойскі раён», выдадзенай у 1928 годзе, напісана, што гэта «наша беларуская Швейцарыя». Хто ехаў з Лагойску на Гайну, а затым на Янушкавічы і Калачы, той пераканаўся: на кожнай вярсьце трэба і падняцца на пагорак, і апусьціцца ў лагчыну, і наўкола, куды ні глянь — тыя ж самыя «швейцарскія» краявіды. Кут гэты, як сьведчаць гістарычныя дакументы, належыць да яшчэ ад старажытнасьці цывілізаваных. Яшчэ ў XIX стагоддзі, па спадчыне з даўнасьці, ваколіцы Лагойску славіліся радовішчамі вапны, розных гатункаў гліны, каменю, жалезнай руды, а таксама жалезнымі і сернымі крыніцамі, якія мелі лячэбныя ўласьцівасьці ад паралюшу, рэўматызму і нервовых хваробаў.

Сам Лагойск (Логожеск, Логойско) у летапіснай гісторыі ўпершыню ўпамінаецца за 1078 год і належаў аднаму з сыноў Усяслава. Ён узьнік як адно з абарончых крывіцкіх паселішчаў Полацкай дзяржавы, натуральна — з магутным, змураваным на беразе Гайны, замкам, і часта станавіўся ахвярай войнаў між кіеўскімі і полацкімі князямі. У XII—XV стагоддзях існавала, у межах Полацкай зямлі, Лагожскае княства (сьведчыць Іпацьеўскі летапіс). Лагойскімі князямі былі Усяслаў Мікуліч (1180) і Васілька Валадаравіч. У сярэдзіне XIV ст. Лагойскае княства належала Войшвілу (ёсьць меркаваньне — сын Кейстута). У 1387-м вялікі князь Ягайла аддаў Лагойскае княства свайму брату Скіргайлу, які быў яго намесьнікам у Вялікім Княстве Літоўскім. З 1392 году ўлада ў ВКЛ, як вядома, належала Вітаўту, які параздаваў маёнткі Лагойскага княства. У сярэдзіне XV ст. ад Лагойскага княства засталася невялікая частка з Лагойскам і Гайнай і належала Кіеўскаму князю Алельку Уладзіміравічу, потым яго брату Андрэю; пасьля Гайна дасталася яго нашчадкам, а Лагойск быў вернуты вялікаму князю. У наступных стагоддзях, неаднойчы спалены і зруйнаваны заваёўнікамі (татарамі, шведамі), горад прыйшоў нарэшце ў заняпад і памалу-патроху ператварыўся ў звычайнае, хоць і вельмі маляўнічае, каларытнае мястэчка, перасечанае зьвілістай стужкай крынічна-чыстай Гайны. Між іншым, гэты прыток Беразіны быў у даўнія часы ладнай ракой: як сьведчаць гісторыкі, па ёй сплаўлялі мачтавы, паўмачтавы і будаўнічы лес.

Другім пасьля Лагойска найбольш старажытным і вядомым паселішчам гэтага кутка было невялічкае, на чатыры вуліцы, мястэчка Гайна (раней — Айно, «г», відаць, прыдыхнулася, бо суседняя вёска і маёнтак Мураваны Двор — Айнаравічы). Упершыню Гайну ўпамінае гісторык Я. Длугаш (ХІV ст.) У Гайне, на месцы язычніцкіх ахвярнікаў, вялікім князем Вітаўтам быў пабудаваны (пасьля 1397 г.) касьцёл — адзін з сямі першых касьцёлаў на тэрыторыі Беларусі, да таго спрэс праваслаўнай. Дарэчы, сама каралева Ядвіга надарыла гаенскі касьцёл рэчамі. Храм праіснаваў чатыры стагоддзі, а ў 1788-м быў пабудаваны новы — вельмі высозны і прыгожы; ён прастаяў да вясны 1944-га, калі яго, як і дзясяткі іншых на Беларусі, напаткаў трагічны лёс: у нейкіх ваенных мэтах узарвалі партызаны.

Трэба думаць, што дзейнасьць касьцёлу, заснаванага самім вялікім князем, г. зн. вельмі аўтарытэтнага і багатага, нямала паспрыяла ў далейшым культурна-духоўнай цывілізацыі ўсяе Лагойшчыны і яе Гаенскай «акругі» ў прыватнасьці. Менавіта ў Гаенскім касьцёле ў верасьні 1514 году па заказе караля і вялікага князя Жыгімонта I Старога, які ў тыя дні знаходзіўся на Лагойшчыне, была спраўлена ўрачыстая імша ў гонар перамогі ліцьвіноў над войскамі маскоўскага князя Васіля III.

У Гайне або ў яе ваколіцах нарадзіўся вядомы зьбіральнік вуснапаэтычнай народнай творчасьці, піянер усходне-славянскай фалькларыстыкі, этнаграфіі і археалогіі Зарыян Далэнга-Хадакоўскі (сапр. Адам Чарноцкі). Гайна — радзіма вядомага літаратара, выдаўца і навукоўца Ігната Шыдлоўскага, які ў 1818 годзе апублікаваў у Вільні ў часопісе «Тыгоднік Віленскі» беларускія вясельныя песьні Гаенскай парафіі, сабраныя (відочна, ягоным бацькам) яшчэ ў 1800-1801 гадах. У трох вёрстах ад Гайны знаходзіўся адзін з буйнейшых на Лагойшчыне маёнткаў Мураваны Двор; у першай палове ХVІІ ст. ён належаў памешчыку Эйнаровічу, у якога тады ж служыў Ян Цадроўскі — памочнік і пісар князя Радзівіла ў падарожжах апошняга па Заходняй Еўропе. Запіскі Я. Цадроўскага апублікаваныя і ўтрымліваюць у сабе вельмі цікавыя факты з часоў паходу Маскоўскага цара Аляксея Міхайлавіча на Беларусь, у прыватнасьці — пра разгром яго атрада на ўсходзе Лагойшчыны.

За вёрст шэсьць-сем ад Гайны ёсьць невялікая вёска Альхавец. Там, у фальварку пад гэтай жа назвай, гадаваўся вядомы вучоны-філолаг, прафесар Маскоўскага, а пасьля — Карлавага універсітэту ў Празе Яўген Ляцкі. Сваю навуковую дзейнасьць ён пачаў студэнтам са зьбіраньня народных песень Гайна-Слабадской воласьці — на радзіме, куды прыязджаў да бацькоў на канікулы. Пра гэтую яго працу я расказаў у кнізе «З клопатам пра песні народа», ня тоячы пачуцьця радасьці, што на пачатку XX ст. песенны фальклор нашага кутка быў сабраны і апублікаваны Ляцкім у акадэмічным навуковым выданьні «Известия императорской Академии наук» (1904). I вось, як гэта кажуць,— цесны сьвет. У лістападзе 1976 году госьцем БДУ быў знакаміты славенскі лінгвіст з Любляны, выхаванец Карлавага універсітэту, прафесар, акадэмік Францэ Безлай. Адзін з вечароў шаноўны госьць правёў у нашай хаце і, распавядаючы пра свае студэнцкія гады, нечакана сказаў: «Мне пашанцавала: у Карлавым універсітэце маім настаўнікам рускай мовы і літаратуры быў бліскучы прафесар Яўген Аляксандравіч Ляцкі. Шкада, у 1942 годзе ён памёр...» Як быў спачатку ўражаны я, так быў зьдзіўлены потым ён, калі я сказаў, што Ляцкі — мой зусім блізкі зямляк, з аднае воласьці родам.

У Альхаўцы нарадзілася і вырасла Алеся Смоліч, вядомая на пачатку 20-х гадоў дзяячка на ніве беларускай асьветы і культуры, жонка выдатнага вучонага-географа і аднаго з актыўных стваральнікаў БНР Аркадзя Смоліча. У канцы 60-х, пасьля пасьмяротнай рэабілітацыі Смоліча, Алеся Ігнатаўна вярнулася з сібернай ссылкі ў Менск, мы пазнаёміліся і неаднойчы падоўгу гутарылі з ёю пра нашу Гаеншчыну. Божа, з якім замілаваньнем, з якой сьвятлістай любоўю і цеплынёй успамінала яна свае дзіцячыя паходы з Альхаўца ў Гайну — у краму, каб купіць цукерак!..

Ну, а галоўны «віноўнік», чыё імя навекі ўпісала Гайну і Гаеншчыну ў гісторыю Беларусі, беларускай літаратуры і культуры — гэта наш найвялікшы змагар за шчасьлівую долю Бацькаўшчыны, апостал нацыянальнага адраджэньня, паэт-прарок Янка Купала. Да нядаўняга часу, па ўласьцівай нам нядбайнасьці, цягам многіх дзесяцігоддзяў ва ўсіх падручніках і даведніках сьцьвярджалася, што малая радзіма Купалы — Вязынка, вёска на Маладзечаншчыне. Бясспрэчна, нарадзіўся Іван Дамінікавіч Луцэвіч у Вязынцы, каля Радашкавіч, але — колькі ён там пражыў? Некалькі месяцаў? Так, усяго некалькі месяцаў. А затым — усе яго дзіцячыя, падлеткавыя і дзецюкоўскія гады прайшлі на Лагойшчыне: у Косіне, у Прудзішчы (дакладней — хутар Жаброўшчына каля Прудзішча), у Селішчы. Пазьней, ужо будучы вядомым паэтам, месяцамі гасьцяваў у маці ў Акопах... I Прудзішча, і Селішча — вёскі Гайна-Слабадской воласьці, цэнтр якой, валасная ўправа, знаходзілася чамусьці ня ў Гайне, а ў нашай Слабадзе (па дакастрычніцкай намінацыі, у адрозьненьне ад іншых Слабод, якіх на Беларусі мноства, наша называлася Слабада Гаенская). У будынку былой валасной управы, куды напэўна неаднойчы, застаўшыся пасьля сьмерці бацькі гаспадаром, заходзіў Іван Луцэвіч, да вайны месьцілася наша Слабодская сямігодка (у нас гаварылася толькі так: Слабодская, а не Слабадская, і слабодцы, а не слабадчане). У двары, перад фасадам будынку, захоўваўся гладкі цёмнабуры гранітны пастамент, на якім да рэвалюцыі стаяў помнік расейскаму імператару Аляксандру II.

На Лагойшчыне Ясь Луцэвіч сказаў першае слова і ўвогуле пачаў гаварыць, а ў чатырнаццаць гадоў напісаў свой першы верш. На Лагойшчыне ён з дзяцінства купаўся ў стыхіі жывой народнай мовы, навек захаваўшы ў сваіх паэмах і п’есах асаблівасьці мясцовай гаворкі (нося, кося, прося, ходзя, водзя, салодзя, любя, гавора і г. д.), на Лагойшчыне ён убіраў у душу чароўныя паэтычныя скарбы народных песень, казак, легенд і паданьняў, спасьцігаў і засвойваў адметнасьці народнага побыту, звычаяў і традыцыяў, рысы нацыянальнага характару — усё, што пасьля так геніяльна выявілася ў яго творчасьці. Адным словам, можна сказаць так: калі божая душа Іван Луцэвіч прыйшоў на сьвет у Вязынцы, то паэт Янка Купала нарадзіўся, пачаўся і склаўся на Лагойшчыне. Што і засьведчыў ён сам яшчэ ў 1908 годзе ў вершы «Я ня сокал»: «А я толькі верабейка ўзрошчаны пад Гайнай».

На Лагойшчыне, у Акопах, Янка Купала напісаў усе да адной свае п’есы: і «Паўлінку», і «Раскіданае гняздо», і «Тутэйшых», і «Прымакі», паэмы «Бандароўна», «Курган», «Яна і я», каля сотні вершаў, у тым ліку, такія шэдэўры грамадзянскай і філасофскай лірыкі, як «Песьня мая», «Жняя», «За свабоду сваю», «З вячэрніх дум», «Тутэйшы», «Песьняй толькі», «Над калыскай», «А зязюлька кукавала», «За ўсё», «I прыйдзе». Там жа быў зроблены пераклад «Слова аб палку Ігаравым». Падзеі, якія мелі месца на Гаеншчыне, склалі зьмест многіх раньніх паэмаў, вершаваных апавяданьняў і вершаў Купалы, у некаторых упамінаецца сама Гайна («Адплата каханьня», «Я ня сокал», «Сват»).

***

Нарадзіўся я 30 верасьня 1931 году, дажджлівым вечарам, у дарозе, побліз вёскі Лагаза — кіламетраў за шэсьць ад роднай Слабады і за столькі ж ад Лагойску, куды вёз маму на падводзе яе стрыечны брат Ліксандар Давідовіч. «Усё, Ліксандарка, не давязеш,— сказала мама,— бяжы хутчэй у Лагазу па бабку...» Ліксандар падагнаў каня бліжэй да магілы чырвонаармейца, які загінуў тут летам 1920-га ў вайне з палякамі, закруціў лейцы за слупок жалезнай абгародкі і паджгаў у Лагазу. Але той, што прасіўся на сьвет божы, чакаць яго вяртаньня з бабкай-павітухай ня стаў, і мама, пад сьцюдзёным асеньнім дажджом, вымушаная была прыняць у сябе роды сама. Перакусіла зубамі пупавіну, перавязала нейкім матузком, загарнула мяне, ахрышчанага самім Усявышнім з неба, у пялёнкі і прытуліла да сэрца. На ўсё жыцьцё. Як і тых траіх, што нарадзіліся да мяне, і як тых шасьцярых, што прыйшлі на сьвет пасьля мяне.

Праз шмат гадоў, калі, будучы дарослым, я прыязджаў з Менску ў Слабаду праведаць родных, дзядзька Ліксандар не ўпускаў выпадку, пад чаркай, вядома, зноў і зноў расказаць мне і прысутным, як яно ўсё ў той верасьнёвы вечар было. «Братка ты мой, якога ты даў тады мне клопату! Пакуль я знайшоў тую бабку — можа, толькі ў пятай хаце, пакуль яна вымыла рукі ды адзелася-абулася... А дождж! А цёмна — хоць пальцам у вока! А гразішча — страшнае! Баба два-тры крокі ступіць і крычыць: «Чакай, чалавеча, апоркі з ног зваліліся!» Дык я тады ёй: «Садзіся, кажу, на плечы, каб ты была здарова!» Узяў яе на плечы — і па гразішчы, па лужах — бягом! Дужы быў! Дваццаць пяць гадоў было. Выбег з вуліцы на дарогу, дапёр яе толькі да маста — і чую: братка ты мой! Ужо ўсё бяз нас зрабілася! Ты ўжо крычыш — на ўсю Лагойшчыну! Ужо гатоў! Каця сама справілася...»

Пазьней, ужо ў старасьці, ён, з увагі на некаторыя акалічнасьці маёй біяграфіі, значна пашырыў маштаб апісанай падзеі і замест «на ўсю Лагойшчыну» гаварыў: «А ты ўжо крычыш, брат,— на ўсю Беларусь! Такая галасіна была — каб толькі ты чуў! На ўсю Беларусь!...»

Дарэчы, тая магіла чырвонаармейца каля Лагазы захавалася, мянялася ўжо металёвая абгародка, а кусты бэзу на ёй здаюцца ўсё тымі самымі — старымі, зьдзічэлымі, вечнымі... Нярэдка, едучы на бацькаўшчыну, я прыпыняюся там, выходжу з машыны — асабліва, калі разам са мною едзе хто-небудзь з сяброў. Якраз насупраць магілы — прыпынак рэйсавых аўтобусаў з Менску і з Лагойску.

Продкі мае, прадзеды-дзяды і па бацькавай і матчынай лініі, наколькі глыбока ўдалося прасачыць іх родавыя карані,— тутэйшыя, з Гаеншчыны. У архівах адшуканы дакументы, якія сьведчаць, што ў першай палавіне XIX ст. у вёсцы Айнаравічы (трансфармаваная назва колішніх Эйнаровічаў — ад імя буйнога землеўладальніка Эйнаровіча) жыў прыгонны селянін Савэль Гілевіч сын Андрэеў. Гэта — мой прапрадзед. Адзін з яго сыноў, Марка, адсяліўся ад бацькі ў Слабаду — невялікую, тады двароў на дваццаць, вёску, за тры вярсты ад Айнаравічаў. Было гэта ў канцы 60-х ці нават трохі пазьней, бо ў сьпісках жыхароў Слабады за 1862 і 1864 гады яго імя яшчэ ня значыцца. Марку, невядома чаму, называлі (дражнілі) на літоўскі лад Маркус. Ён даў пачатак цэлай дынастыі Маркусоў — так называлі яго сына Пётру (майго дзеда), усіх чатырох яго ўнукаў — сыноў Пётры, і ня менш двух дзясяткаў яго праўнукаў — маіх родных і стрыечных братоў. Між іншым, тых нашчадкаў Савэля, што засталіся жыць у Айнаравічах, і праз сто гадоў звалі па вясковаму Савэлевы, можа, і цяпер завуць, калі хто там з іх яшчэ жыве. Па імянному сьпіску сялянаў маёнтку Мураваны двор (памешчыца Кац. Сц. Смоляк, з роду Бурнашовых, удава генерал-маёра), складзеным у 1862 годзе, Савэль Андрэеў Гілевіч меў каля 20 дзесяцінаў зямлі (сядзібнай — 1, ворнай — 15, сенакоснай — 4), прыгонаў муж. 156 дзён, жан. 156 дзён, зьдзельных летніх муж. запражных 84, пешых 9, жаночых 93 дні, зімовых муж. запражных 56, пешых 4, жаночых 62 дні. Пастаянны аброк 33 руб. 76 кап. Можна меркаваць, што людзі былі гаспадарлівыя, працавітыя і да галоты не належалі.

Дзеда па бацьку, Пятра Маркавіча, я ня мог ведаць, ён памёр у досыць маладым узросьце, калі мой бацька быў яшчэ зусім малым хлапчанём. Памёр, надарваўшы нутро,— падняў мяшок мукі з зямлі, каб пакласьці на сані... Ніякіх іншых зьвестак пра яго як чалавека ў нашых сямейных паданьнях не засталося. Бабуля па бацьку Альжбета Васілеўна (дзявочае прозьвішча Пунтус) была родам з Гайны і таксама памёрла заўчасна, у гадоў пяцьдзясят, неўзабаве пасьля грамадзянскай вайны. Гаспадыняй, па ўспамінах дзяцей, яна была разумнай і працавітай, адна, пасьля сьмерці мужа, ставіла на ногі малых — дачку Паўліну, сыноў Аляксандра, Пётру, Сымона, Валодзю, і някепска спраўлялася з гаспадаркай. Паводле запісаў, знойдзеных у Менскім абласным архіве, у 1916 годзе ў яе несумненна серадняцкай гаспадарцы было: ворыўнай зямлі — 7 дзесяцінаў, конь — 1, жарабя-адналетак — 1, каровы — 2, бычок — 1, авечкі — 4, сьвіньні — 2, парасят — 7.

З продкаў па мамінай лініі добра помню і дзеда — Мікалая Давыдавіча Рулькевіча, і бабулю — Альжбету Тодараўну (з сям’і Давідовічаў, са Слабады). Прадзед Давыд Маркавіч (мама казала, у вёсцы яго звалі Давыдка) каранямі быў мясцовы,— мяркую па тым, што ўжо ў сярэдзіне стагоддзя ў Айнаравічах амаль ня трэць жыхароў мелі прозьвішча Рулькевіч. Як пазначана ў адным з дакументаў за 1882 год, уваходзіў у вясковы камітэт, які адваёўваў у памешчыцы Смоляк «частку выгану і іншыя землі». Быў непісьменны. Дзед Мікалай і баба Альжбета ўсё жыцьцё пражылі ў Айнаравічах, адкуль мама, старэйшая з іх чатырох дзяцей (нарадзілася ў 1902-м), выйшла замуж у Слабаду за Сымона Гілевіча. Пра бабулю магу сказаць адно — незвычайна сьціплая, ціхмяная, пакорлівая перад мужам, надзіва ласкавая да ўнукаў, цярплівая і, несумненна, з верай у Бога, хоць у царкву за савецкім часам ужо не хадзіла — не было куды, усе храмы ў навакольлі былі пазачыняны, ператвораны ў гаспадарчыя памяшканьні.

Зазначу, між іншым, што абедзьве мае бабулі былі Альжбеты (а не Лісаветы), і аднак жа абедзьве былі праваслаўныя, а не каталічкі; імёны ж ім дасталіся па мясцовай традыцыі з уніяцкіх часоў; і пасьля гвалтоўнага перагону з уніяцтва ў праваслаўе (1839) у нашым кутку ўсе імёны яшчэ цэлае стагоддзе гучалі як самабытна беларускія, і я іх яшчэ ўсе застаў неперайначанымі, «неабкультуранымі» на казённы расейскі лад. Альжбета, Барбара, Параска, Паўліна, Міхаліна, Анэта, Дарка, Мар’яна, Рыпіна, Луцэя, Ліксандрына, Зося, Марыля, Якуб, Язэп, Тодар (і Хведар), Пётра (і Пятрусь), Ігнась, Тамаш, Дэраш, Зьмітрок, Мікалай, Лёкса, Аніс, Банадысь, Савэль, Юстын, Хвэлька, Несьцер, Карпа,— жыхароў Слабады і Айнаравіч з такімі імёнамі я ведаў асабіста. «Абкультуранымі» ўсе яны аказаліся ўжо на магільных плітах і камянёх, якія прыйшлі ў абрадавы побыт на зьмену драўляным крыжам.

Зусім іншага характару ў параўнаньні з бабуляй Альжбетай быў дзед Мікалай Давыдавіч — энергічны, гаваркі, часам грубаваты на слова і, здаецца, закончаны, стыхійны матэрыяліст-бязбожнік. Ва ўсякім разе мама, помню, казала: «Тата наш у Бога ня верыў, ніколі, ні як быў малады, ні пасьля...» Нараджэньня ён быў 1881 году, г. зн. толькі на год старэйшы за Янку Купалу. Зьвяртаю ўвагу на гэта таму, што як равесьнікі яны маглі быць між сабой знаёмымі,— ужо хаця б па той акалічнасьці, што ў маладосьці мой дзед быў знакаміты на ўсю ваколіцу музыка, граў на вечарынках і на вясельлях, мог бываць разам з Яськам Луцэвічам на кірмашах у той жа Гайне — самым блізкім для абодвух мястэчку... Як шкада, што «мы ленивы и нелюбопытны» — што я не здагадаўся ў свой час распытаць дзеда, ці ведаў ён асабіста Яську Луцэвіча! Апошні раз дзед узяў у рукі гармонік летам 1957 году, у Слабадзе, на вясельлі ўнука-«павэта» («Кацярынін хлапец, Ініл,— павэт, кніжкі піша»), і яшчэ досыць імпэтна сыграў для «маладых» і для гасьцей «вальца» сваёй маладосьці.

Музыка была далёка не адзіным захапленьнем у жыцьці дзеда Мікалая. Зрэшты, у сталым веку хадзіць з гармонікам па вясельлях ён перастаў. Але затое... набыў шмат іншых прафесійных захапленьняў, якія зрабілі яго вельмі вядомым і аўтарытэтным чалавекам у навакольлі. Сталася гэта, праўда, ужо ў першыя савецкія гады і было вынікам вялікіх драматычных падзеяў у яго асабістым лёсе. Рэч у тым, што яго, бацьку чатырох малых дзяцей, забралі на імперыялістычную вайну. Ня ведаю, колькі ён ваяваў, але ў 1915 годзе трапіў у палон і аж тры гады — да канца 1918-га — прабыў як нямецкі палонны ў Германіі. Там яму, можна сказаць, пашанцавала, бо апынуўся ня дзе-небудзь на рудніках, у шахтах, а быў узяты за парабка нейкім багатым баўэрам. За тры гады падсобнага рабочага ў той гаспадарцы, маючы не дурную галаву на плячах, дзед прайшоў адменную, што называецца еўрапейскую, сельскагаспадарчую навуку і, вярнуўшыся ў свае Айнаравічы, стаў выдатным, непераўзыдзеным у навакольлі, садоўнікам, агароднікам, пчаляром, кветкаводам, а ў дадатак яшчэ і галубятнікам — і гэту дзіўнаватую для беларускай вёскі корць ён прывёз з Германіі. Помню з самых малых гадоў, як ён выходзіць з хаты, пяшчотна падасьць галубам голас: вуль-вуль-вуль-вуль-вуль-вуль-вуль!— і яны адусюль — з-пад паветкі, з усіх падстрэшшаў, дзе для іх разьвешаны лазовыя кошыкі, ляцяць да яго, садзяцца яму на плечы, на рукі... Захапленьню майму не было межаў!

Праз дваццаць пяць гадоў, летам 1943-га (і ў сьне дзеду гэта не магло прысьніцца!) стары, даўно сьсівелы Мікалай Давыдавіч зноў апынуўся ў Германіі ў якасьці нявольніка і парабка-«остарбайтэра». На гэты раз — разам з бабуляй Альжбетай, з сям’ёю сына Кастуся (пяць душ) і сям’ёю дачкі Ганны (сем душ). Іх прымусова, як і ўсіх жыхароў Айнаравічаў і іншых суседніх вёсак, вывезьлі з партызанскай зоны на катаржныя работы ў Нямеччыну. Можа, таму, што ўжо былі старыя, а можа, памагло і тое, што дзед ад часоў першага палону трохі ведаў нямецкую мову, але месяцы праз тры яны вярнуліся дадому. Адпусьцілі. Толькі дзеда і бабу, вядома. «Я там як стаў гергетаць ім па-іхняму, — хваліўся, відочна перабольшваючы, дзед,— дык яны мне: гут, фатэр, гут! Фарэн нах Мінск, фатэр!» Выдалі ім неабходныя паперкі і пасадзілі ў нейкі вагон-цялятнік, назначэньнем аж да Менску. З той восені і да вясны 1944-га я меў магчымасьць бачыць і чуць дзеда кожны дзень, бо мы — мама і сямёра дзяцей — жылі ў яго хаце як бежанцы: перабраліся са Слабады бліжэй да лесу, да паратунку, іначай сям’я партызана ды яшчэ і камуніста магла б у першую чаргу паплаціцца.

Тады, у тую апошнюю акупацыйную зіму, мне адкрыўся яшчэ адзін, не зусім звычайны для мужчыны, талент дзеда Мікалая. Аказалася, што ён здорава ўмее варажыць на картах. Амаль ня кожны дзень прыходзілі да яго вясковыя жанчыны — маткі, жонкі, сёстры, нявесты забраных на вайну мужчынаў і хлапцоў — з просьбай паваражыць аб іх невядомым лёсе. Дзед раскладаў на палову стальніцы карты і, вельмі складна прыгаворваючы, паказваў госьці, дзе і як зараз маецца яе чалавек: хто і што яму замінае, хто яму мысьліць зло і нешта хоча зрабіць на шкоду, але вось усё канчаецца добра, і дадому ён вернецца жывы і здаровы. Я стараўся не ўпусьціць ніводнага такога «сеансу», садзіўся паблізу і з захапленьнем слухаў гісторыі чужых лёсаў у красамоўнай дзедавай падачы. Цікава было — неймаверна! Надта ж ён хораша і дасьціпна гаварыў! Напрыклад, для дзяўчыны, якая чакала свайго жаніха з вайны, гаданьне заканчваў так: «Дык воць ідзі і скажы матцы, хай гоніць самагонку, каб шмат нагнала, бо во, бачыш, — вясельле ўжо на варотах вісіць!» I я нагінаўся і глядзеў на карты, дзе там дзед бачыць вясельле на варотах. I па тым, як усьміхалася з разуменнем гумару дзяўчына, я спасьцігаў дзедаву метафару.

Тады ж, на вуліцы, пра гэту дзедаву варажбу пачуў ад мужчынаў такое: «Выдумляка і манюка стары Воць — несусьветны, але бабам падабаюцца яго казкі, слухаюць». (Воць — вясковая мянушка дзеда Мікалая: замест вось — гаварыў воць, так і празвалі. Нават і мяне ў маленстве гэтак дражнілі, паколькі, лічылі, я быў падобны на воцеўскі род). Праз шмат гадоў, успамінаючы насьмешлівую ацэнку дзедавых «казак», зразумеў: надта ж патрэбны былі асірацелым жанчынам яго выдумкі — надта патрэбны! Хоць трохі лягчэй на душы рабілася. Зразумеў і падумаў: ну, а яго ўнук у сваіх лірычна-рамантычных мроях — хіба не такі ж самы «выдумляка і манюка»? Калі, напрыклад, сьцьвярджаў, што зямны рай ужо «на варотах вісіць»? Можа, розьніца ў тым, што ўнук і сам у гэта верыў? Розьніца? А чаму думаць, што дзед у свае карты ня верыў?

Жывая, вобразная, дасьціпная мова дзеда ўражвала мяне ня толькі ў гэных яго варажбіцкіх імправізацыях, а і ў звычайных паўсядзённых размовах з людзьмі, з бабуляй, з унукамі. Гэта былі для мяне неацэнныя ўрокі роднай мовы. Ужо тады я заўважыў, што ён у кожным выпадку для абазначэньня пэўнага дзеяньня імгненна знаходзіў нейкае сваё адметнае слова, свой, кажучы мовай граматыкі, дзеяслоў. Я ніколі, напрыклад, ня чуў, каб ён сказаў «ідзе» або «пайшоў». У залежнасьці ад таго, хто канкрэтна ідзе або пайшоў, дзед гаварыў: «Некуды Цыцуіш дыбае...» — «Куды ж гэта Кіндзё пачыкільгаў?..» — «Вунь, ужо і Мырса шкандыбае на аселіцу...» — «Шаптуха пасунулася некуды — ці не да Гэраца?..» Дарэчы, і Цыцуіш, і Кіндзё, і Мырса, і Гэрац, і Шаптуха — гэта ня прозьвішчы, гэта мянушкі, якія ён жа гэтым людзям і прышпіліў, і карыстацца якімі яму было прыдатней, чым сапраўднымі імёнамі. Але ж і ўся вёска падхоплівала іх і перадавала наступным пакаленьням.

І садоўніцкае і пчалярскае захапленьне дзеда Мікалая, а заадно і яго кветкаводства, абарвалася раптам дзесь на самым пачатку пяцідзясятых. Помню, як мама сказала мне, калі я заглянуў у чарговы раз дадому: «А дзед прадаў усе пчолы — усе дваццаць чатыры сям’і, з калодамі і рамовікамі, і высек усе дваццаць яблыняў. Ніводнай не пакінуў!» — «А што такое?» — пытаюся, амаль спалоханы. — «Ад злосьці. Крыўда задушыла. Такімі падаткамі абклалі кожны вулей і кожнае дрэва, што ня выцягнуць. Хоць карову прадавай, каб разьлічыцца. Зусім пусты на яблыкі год — а плаціць трэба ўсё роўна...» Сорамна прызнацца, але належным чынам асэнсаваць жыцьцёвую драму свайго роднага дзеда і зрабіць адпаведныя высновы я тады, на вялікі жаль, ня змог. Душа і розум настолькі былі аглушаныя громам сталінскіх прапагандысцкіх літаўраў, асьлепленыя бляскам «працоўных посьпехаў» са старонак усіх газетаў, што гэты жахлівы факт як бы прайшоў міма сьвядомасьці. Як і многія іншыя падобныя. Гэта, маўляў, прыватнасьць, дробязь, а ў цэлым, а ўвогуле... а ўвогуле — жыцьцё наша заможнае і шчасьлівае, Беларусь квітнее, і зара камунізма падступае ўсё бліжэй і бліжэй. Праўда — ня ў гэтых адзінкавых фактах. Праўда — у лозунгах, у перадавых артыкулах газетаў, у працоўных рэляцыях, што гучаць па радыё. I ў звышаптымістычных, прамяністых вершах паэтаў, якіх ты глыбока шануеш, амаль абагаўляеш, лічыш за настаўнікаў-майстроў. I сам пераймаеш іх тон, іх пафас.

Але вярнуся да свайго радаводу. Мама, Кацярына Мікалаеўна, першае дзіця Альжбеты і Мікалая Рулькевічаў, любіміца сям’і, замуж у Слабаду пайшла супроць волі бацькоў, у выніку чаго асаблівай павагі, а тым больш любові да зяця ў іх не было,— нават і тады, калі ён выбіўся ў мясцовыя начальнікі. Галоўная прычына іх няласкі таілася, відаць, у сацыяльным статусе зяця (круглы сірата, ад сваёй долі зямельнага надзелу адмовіўся, падаўся ў службоўцы) і ў яго маладняцка-камсамольскім авангардызме, які адбіўся і на духоўным стане іхняй дачкі. Ня будучы набожнай, мама, аднак, за Бога мела сваё вялікае чалавечае сумленьне. Яна нарадзіла дзесяць дзяцей, восем з якіх выжылі і сталі на ўласныя ногі, выйшлі ў жыцьцё дзякуючы перш за ўсё ёй, яе самаахвярнай любові да сваіх чадаў і нястомнаму клопату пра іх. Як яна пасьпявала такую гурму абшыць, абмыць, накарміць, прыгледзець, а нават і спаць укласьці, спраўляючыся пры гэтым трымаць у бездакорным парадку вялікі агарод і даглядаць немалую жыўнасьць (карова, сьвіньні, авечкі, куры, гусі) — проста неверагодна! Вядома, падрастаючы, пачалі патрохі памагаць дзеці, і усё ж, і ўсё ж! Не магу ўспомніць выпадку, каб яна калі-небудзь адпачывала, сядзела нічога ня робячы,— нават у самыя вялікія сьвяты. Праўда, што і на забавы з намі, на гульні і пешчы часу ў яе не заставалася. Ледзь пачынала тэпаць па хаце адно малое, як яна зьбіралася раджаць наступнае. Дзіцячым гульням-забавам вучыла нас, малалетак, прыходзячы ў госьці з Айнаравічаў, бабка Альжбета. Ну і вядома — вуліца.

Граматы мама ня ведала, у дзяцінстве ў школу бацькі не пусьцілі — далёка было, за тры вярсты, хадзіць. Расьпісвацца, хоць «кручкамі», навучылі яе ўжо мы, дзеці-школьнікі. Непісьменная, яна, аднак жа, вельмі любіла, калі дзеці чыталі свае кніжкі ўголас і запамінала іх урокі па чытаньню на выдатна. Калі на пачатку 50-х у Слабаду правялі радыё — не выключала рэпрадуктарчыка ніколі і пры любой хатняй рабоце слухала. Не прапускала і, бадай, ніводнага «кіно», якое зрэдчасу прывозілі ў вёску, глядзела фільмы вельмі ўважліва і любіла пасьля разам з дзецьмі іх абмяркоўваць, сьведчачы пры гэтым дакладнае разуменьне і сюжэту, і ўчынкаў, і перажываньняў кінагерояў. Увогуле, мама была жанчынай розуму жывога і кемнага, і мела «залатыя рукі». Дастаткова сказаць, што яна была добрай і закройшчыцай, і швачкай (самавучкай, вядома), усё жыцьцё, з маладых гадоў да старасьці, круціла ў хаце ручную машыну «зінгер» (частка яе пасагу), шыла кашулі, споднікі, сарафаны, каптанікі, сукенкі, спадніцы не толькі для сваёй сям’і, але і многім суседзям. Можа, таму, што сама была непісьменная, мама вельмі хацела, каб вучыліся і набылі адукацыю мы, яе сыны і дочкі, і рабіла для гэтага ўсё, што магла. I нямала ганарылася на старасьці, што пяцёра з яе васьмярых атрымалі вышэйшую адукацыю.

Памёрла мама летам 1978-га, на 76 годзе жыцьця, але апошнія два з паловай гады былі для яе не жыцьцём, а страшэннай пакутай: паралізаваная інсультам, яна не магла ні прысесьці, ні павярнуцца, ні слова сказаць, адно крычала праз кожныя 20-30 хвілінаў ад болю і пытала ў нас немым позіркам змучаных вачэй, чаму Бог не дае ёй сьмерці і не вызваляе ад безнадзейна-пакутлівых клопатаў яе дзяцей.

Бацька мой, Сымон Пятровіч (нараджэньня 1904 году), быў, у адрозьненьне ад мамы, чалавекам пісьменным — ажно тры зімы хадзіў у царкоўна-прыходскую школу. Гэту базавую адукацыю ён, здаецца, даволі істотна падвысіў пазьней, пасьля рэвалюцыі, шляхам самаадукацыі як вясковы актывіст-камсамолец і асабліва — за час службы ў чырвонай арміі, адкуль вярнуўся з трыма трохкутнічкамі на пятліцах. Ва ўсякім разе, пісаў досыць граматна (праўда, лексічна — на «трасянцы»), любіў чытаць газеты, часам сядзеў і з кнігай у руках, прычым, вершы, помніцца, меў звычку чытаць уголас, каб і другія чулі. Помню, як напрадвесьні 1943-га, калі мы ўсёй сям’ёй жылі ў «бежанцах» у Айнаравічах, у мамінай сястры Ганны, ён прыносіў ад Валодзі Доўгага, былога загадчыка Слабодскага ДСК, кнігі, і менавіта паэзію: «Выбранае» Купалы, «Байкі» Крылова... Верш Купалы «Праступнік» чытаў з прэтэнзіяй на артыстычнасьць і амаль патрабуючы, каб прысутныя слухалі. Было бачна, што верш яму вельмі спадабаўся,— мабыць, горкай іроніяй. Дзякуючы яму, і я вершы з гэтае кнігі ня проста чытаў, а дэкламаваў, упіваючыся іх рытмамі, музыкай радкоў. Зборнічкі паяўляліся ў нашай хаце і ў самыя першыя гады пасьля акупацыі, калі бацька працаваў у РВК у Лагойску,— гэта былі кніжачкі бібліятэчак «Огонька» і «Крокодила». Увогуле, да літаратуры, ня толькі да чытаньня, але і да спробаў выказацца пісьмова самому, цяга ў яго была несумненная. У канцы 40-х — пачатку 50-х некалькі разоў апублікаваў у раённай газеце невялічкія допісы. А аднойчы я, ужо студэнт універсітэту, быў нямала зьдзіўлены, калі ў насьценнай газеце ў сельсавеце прачытаў сатырычны «сьцішок» з размашыстым подпісам С. Гілевіч — на ягонай «рускай» мове, вядома ж. Са «сьцішка» мне і дагэтуль помняцца два радкі:

У их работа такога сорта,

Што всё ссылаюцца на бога да на чорта.

Усе даваенныя гады — з 1928 па 1941 — бацька быў гэтак званым нізавым савецкім службоўцам — старшынёй аднаго сельсавету, другога, трэцяга, адзін час нават сакратаром райвыканкаму, і ўсё далёка ад дому, ад сям’і, да якой наведваўся толькі на выхадны, у нядзелю, але з намі, дзецьмі, амаль не займаўся (перахоплівалі сябры), яшчэ менш займаўся гаспадаркай, так што нярэдка мама сама секла на дрывотні альховыя палкі, каб затапіць раніцай печ ці вечарам грубку. За доўгія гады ён, пэўна, прывык да такога жыцьця бацькі-госьця, бо калі за год да вайны стаў старшынёй нашага Слабодскага сельсавету і жыў дома — у яго адносінах да сям’і і свайго двара мала што зьмянілася. Нярэдка пасьля рабочага дня ён заставаўся дапозна ў сельсавеце — гуляць у шахматы, і мы, малыя, у чаканьні вячэры, ня раз чулі маміны горкія нараканьні: «I колькі ж ён будзе там ганяць тых «коней», каб яны павыдыхалі ўсе! Бяжы, сынок, і скажы, каб зараз жа ішоў дадому!..»

Адзіны на ўсю вёску член партыі (з 1928 году), ён быў перакананы камуніст-ідэаліст, можна сказаць, «белая варона» сярод усіх мясцовых партыйцаў, строга трымаўся камуністычнай маралі (пра хабар і гаворкі не магло быць), непахісна верыў у сьвятасьць камуністычных ідэалаў, у правадыроў Кастрычніка і сусьветнага пралетарыяту, і стаяў за гэтыя ідэі і прынцыпы гарой. За гэтую непахіснасьць, дарэчы, яго і ссадзілі з самай высокай пасады, да якой ён дарос. Пасьля выгнаньня з Беларусі нямецкіх захопнікаў, ён, учарашні партызанскі палітрук, быў прызначаны намесьнікам старшыні Лагойскага райвыканкаму. Але не пратрымаўся на гэтых «вышках» і двух гадоў: у тых умовах павальнага разбэшчаньня, самапраўства і драпежніцтва «белая камуністычная варона» членам бюро райкаму была непатрэбная. Спачатку бацьку сьпіхнулі на старшыню сельсавету, а неўзабаве — на старшыню нашага мясцовага калгасу, на што ён абсалютна не гадзіўся. Не гадзіўся — бо на той пасадзе тады (тады?) трэба было красьці самому, каб даваць красьці іншым (а кралі ў калгасе — усе і ўсё, каб выжыць) і абавязкова — слугаваць крадзеным начальству — вазіць і ў Лагойск, і ў Менск парасят з калгаснай фермы.

Перад сьмерцю (памёр бацька ў лютым 1972 году ад раку лёгкіх) ён сказаў нам: «Вось так, дзеці: усё жыцьцё змагаўся за праўду і справядлівасьць супроць зладзюганаў, хабарнікаў і ўсякай іншай свалаты, але ўсё маё змаганьне было марным, і вось паміраю, а нягоднікі як панавалі ў нашым жыцьці, так і пануюць...» Запозьненае для сябе адкрыцьцё «белай партыйнай вароны». Але не запозьненая споведзь для дзяцей.

Так, дзяцей сваіх ён выхоўваў — найбольш уласным прыкладам, чым слоўнымі павучаньнямі — таксама: і ў духу вернасьці ідэалам камунізму, і ў духу непрымірымасьці да зладзюганаў-урвіцеляў і нягоднікаў-падлюкоў, і, вядома ж, таксама «белымі варонамі» ў нашым штодзённым грамадскім побыце, што на практыцы часьцей азначала — проста варонамі.

Бацьку мы абавязаны і тым, што вельмі рана, яшчэ да школы, засвоілі ня толькі бальшавіцкія сацыяльна-класавыя ідэалагемы, але і ня менш бальшавіцкія, а менавіта ваяўніча-атэістычныя сьветапоглядныя перакананьні. Помню, як у дакладным сэнсе слова «яшчэ ў калысцы», гэта значыць, у падвешаных на вяроўках вялікіх ночвах, мы, дзеці, хорам і штосілы, гарланілі — пад яго энергічным дырыжыраваньнем — знакамітыя ў той час камсамольскія прыпеўкі Кандрата Крапівы «Нас ня любяць, нас баяцца».

Нас ня любяць, нас баяцца

Поп кудлаты і кулак,

Бо рашыў за працу ўзяцца

Камсамольскі маладняк.

Хто супроць нас? Прэч з дарогі!

Бачыш нашу грамаду?

Мы саб’ем і чорту рогі,

Богу вырвем бараду!

Хто такі Бог, мы, жаўтароцікі, вядома ж, ня мелі аніякага ўяўленьня, але як гэта нам падабалася! Бо як бадзёра, мажорна гэта гучала і як вобразна, ярка, зрокава паўставала перад вачмі!

Пачаўшы з трох-чатырохгадовага ўзросту «рваць Богу бараду» — куды, да якіх духоўных вышыняў дойдзеш? Што застанецца ня толькі ад «барады», але і ад самога Бога гадоў праз дваццаць? I ад божых храмаў на зямлі? I ад божых запаведзяў у душы і сэрцы? I ад народных сьвяткаваньняў у гонар боскіх дзён, боскіх наказаў людзям? I ад старажытных традыцыйных народных звычаяў і абрадаў, асьвечаных верай у высокае, нябеснае, вечнае? І ці трэба зьдзіўляцца, што мы, «молодые хозяева земли», так няўцямна і так раўнадушна глядзелі на тое, як апаганьваюцца і разбураюцца касьцёлы, цэрквы, капліцы, выварочваюцца каменныя крыжы і пліты на магілах продкаў? А наступіць жа, прыйдзе час — і давядзецца аднойчы людзям майго пакаленьня, і старэйшым, і маладзейшым — глянуць на ўсё гэта зусім па-іншаму і з жахам зразумець, у якую бездань бездухоўнасьці і дзікунства цягам многіх дзесяцігоддзяў піхалі нас, ды і ўзмаліцца, хоць і ня ўмеючы: даруй, Госпадзе, і прымі пакаяньне цёмных і неразумных,— хоць перад блізкай магілай прымі!.. I яшчэ могуць хоць трохі ўцешыцца тыя, што пасьпелі гэта зразумець і пакаяцца не зусім запозна, і яшчэ мелі і маюць магчымасьць пажыць і папрацаваць з вачыма, прамытымі крынічнай вадою ісьціны, з душою і сэрцам, ачышчанымі ад накіпу пошласьці і цынізму, ад іржы хлусьні і хцівасьці. Але колькі яшчэ няшчасных, выклятых небам, што так і не знайшлі дарогу да храму, што так і не раскаяліся, так і працягваюць заставацца паслугачамі д’ябла і шкадаваць аб д’ябальскім мінулым!

На шчасьце, ад бацькі мы перанялі ў маленстве ня толькі баявы задзёр тагачасных камсамольскіх прыпевак, але і вялікую, глыбокую паэзію сапраўдных народных песень, якіх ён ведаў мноства і сьпяваў вельмі хораша. Сьпяваў з намі, пад настроем, а найчасьцей — з гасьцямі ў застольлі. У яго быў зычны прыгожы голас, барытон, і відаць, нядрэнны музычны слых. Гучалі «Зялёны дубочак, шырокі лісточак», «А ў полі вярба, пад вярбой вада», «Бяду вяду, ой бяду вяду, а бяда не вядзецца», «Ці ўсе лугі пакошаны»... А яшчэ — «Трансваль, Трансваль, страна моя» і «Шумел, горел пожар московский». Лёгка пераймаў і любіў сьпяваць папулярныя песні з перадваенных савецкіх кінафільмаў: «Лейся, песьня, на просторе», «Всё выше, и выше, и выше!», «Утро красит нежным светом» і іншыя. Натуральна, любімыя бацькавы песьні станавіліся любімымі нашымі, сямейнымі, ва ўсякім разе — маімі. Помню ўсе іх да гэтага часу, і іншы раз на самоце, у цішыні, выразна чую бацькаў голас, чую, як ён дыхтоўна, голасна пачынае: «Бяду вяду, ой бяду вяду, а бяда не вядзецца: пад вішняю, пад чарэшняю бяда спаці кладзецца...»

Між іншым, бацька ніколі не ўжываў брыдкіх слоў. Ніхто з нас, дзяцей, ні разу ня чуў, каб ён, нават і ў злосьці, мацюкаўся. Калі і як ён, выраслы ў вёсцы, засьцярогся ад гэтай плябейскай хваробы,— ня ведаю. Хутчэй за ўсё, думаю, яна не прывілася яму з маленства,— дзякуючы набожнай маці-удаве (бацькі свайго, Пятра Маркавіча, ён амаль ня помніў). Ну, але мушу сказаць: калі паскудную моўную каросту нам не прышчаплялі ў сям’і, то вясковая вуліца гэты недахоп у лінгваадукацыі пакрывала аж уга як пасьпяхова.

***

У верасьні 1938 году я пайшоў у школу — у нашу Слабодскую НСШ. Пайшоў, ужо досыць бегла чытаючы. Навучыўся гэтаму сам, з дапамогай старэйшай сястры Ліны, чые чытанкі і прынесеныя ёю з бібліятэкі кнігі любіў гартаць. Помню, дырэктар школы Алесь Якубавіч Таболіч, калі пабачыў, будучы ў нас у гасьцях, як я чытаю, прапанаваў бацькам пусьціць мяне ў першы клас разам са старэйшым братам Леўкам — увосень 1937-га. Але мама пашкадавала, што малы — яшчэ і шасьці ня споўнілася, і з прапановай не згадзілася (аб чым я неаднойчы пасьля, у сталым веку, пашкадаваў).

Вучоба ў школе давалася мне больш чым лёгка,— усе тры даваенныя гады мне ў ёй, як гэта кажуць, проста не было чаго рабіць. Чытанкі я паперапрачытваў наўперад, яшчэ да пачатку вучэбнага году. З першага класу пачаў браць для чытаньня кнігі ў школьнай бібліятэцы. А праз два гады — і з бібліятэкі ДСК — Дома сацыялістычнай культуры, які разьмяшчаўся ў адным будынку з сельсаветам. Ня ведаю, чаму так гучна — Слабодскі ДСК — называлася нашая звычайная вясковая хата-чытальня. Можа, затое, што ў ёй былі ня толькі газеты, часопісы і шафа з кнігамі, але і даміно, і шашкі, і шахматы, і невялічкі більярд — з металёвымі шарыкамі, меншымі за курынае яйка, а галоўнае — быў патэфон з ладным стосам пласьцінак (плітак). Кожны вечар я прападаў там. Увогуле малым дзецям карыстацца бібліятэкай ДСК не дазвалялася, але ж я быў сынам старшыні сельсавету, і мне «пайшлі насустрач», уважылі. Калі са школьнай бібліятэкі мне выдавалі кнігі паводле ўзросту, то ў ДСК я браў, што хацеў. Загадчыца адчыняла шафу і казала: «Ну выбірай, можаш і дзьве ўзяць, каб надаўжэй хапіла». Так да пачатку вайны, да сваіх дзесяці гадоў, я прачытаў ня е толькі безьліч твораў, прызначаных для малодшых школьнікаў, але і многія кнігі, на малых дзяцей не разьлічаныя, як, напрыклад, «Ціхі Дон» М. Шолахава (толькі першы том, праўда) або «Дзевяноста трэці» В. Гюго. Пры адборы кіраваўся перш за ўсё тым, каб кніга была на беларускай мове: вясковаму хлапчуку на мове роднай хаты і роднай вуліцы было чытаць і лягчэй, і мілей для душы і сэрца. Названыя, як і шмат іншых кніг савецкай і сусьветнай класікі, былі тады выдадзеныя ў нас на беларускай.

Маімі любімымі кнігамі, якія я што называецца клаў, засынаючы, пад падушку, былі «На прасторах жыцьця» Якуба Коласа, «Трэцяе пакаленьне» Кузьмы Чорнага, «Палескія рабінзоны» Янкі Маўра, «Як гартавалася сталь» М. Астроўскага, «Школа» і «Далёкія краіны» А. Гайдара, «Востраў скарбаў» Р. Стывенсана, «Рабінзон Круза» Д. Дэфо, «Падарожжа Гулівера» Дж. Сьвіфта, «Прыгоды барона Мюнхаўзена» Э. Распэ, «Прыгоды Тома Сойера і Гекльберы Фіна» М. Твена, «Бялее парус адзінокі» В. Катаева,— усе рускія і замежныя — на беларускай мове. Незабыўна шчасьлівыя хвіліны, гадзіны, дні правёў я сам-насам з героямі гэтых кніг, суперажываючы іх прыгоды і ўчынкі да заміраньня сэрца, да перахопу дыханьня, забываючы пра ўсё на сьвеце, пра забавы, пра маміны даручэньні і нават пра абед ці вячэру.

Любіў чытаць і завучваць на памяць вершы, таму і з бібліятэк часта прыносіў дадому зборнікі паэзіі, і ня толькі папулярных, любімых дзіцячых аўтараў, але і зусім невядомых. Помню, напрыклад, як чытаў зборнікі «Дняпро выходзіць з берагоў» А. Жаўрука і «На сонечных узгорках» Р. Няхая. Ня думаю, што гэта было прыдатнае для трэцякласьніка чытаньне, але, відаць, вабіла і захапляла сама рытмізаваная мерная мова верша, яго незвычайны ў параўнаньні з прозай склад і лад, яго музыка. Ведаў на памяць такія рэчы Якуба Коласа, як «Дзед і мядзьведзь», «Савось-распусьнік», «Міхасёвы прыгоды», з захапленьнем чытаў паэму-казку А. Якімовіча «Каваль-Вярнідуб», падабаліся многія вершы Янкі Купалы, Зьмітрака Бядулі, Пятра Глебкі, рускіх паэтаў К. Чукоўскага, С. Маршака, У. Маякоўскага.

Як стане зразумелым самому нашмат пазьней, мерная, музычна арганізаваная мова верша вабіла і зачароўвала мяне невыпадкова. Менавіта на той час (прадвесьне 1941-га) прыпадаюць мае першыя ўласныя спробы напісаць складна, «састаўляючы словы ў слупок», як гаварылі ў нашай хаце. Я добра помню, чым канкрэтна былі выкліканы тыя першыя спробы (іх было дзьве), што паслужыла для іх узорам. Першы «сьцішок» (вершы мы тады называлі толькі так — «сьцішкамі») я склаў пад уражаньнем прачытанага і завучанага на памяць лірычнага шэдэўра Т. Шаўчэнкі «Садок вішнёвы каля хаты». Гэты геніяльна просьценькі верш вялікага Кабзара быў зьмешчаны ў нашай чытанцы (у перакладзе на беларускую, вядома) і надзвычай дапаў мне да душы. Мне здавалася, што гэта напісана пра нашую вёску, і нават пра наш двор і нашую сям’ю, што гэта нашая мама «паклала дзетачак сваіх, сама заснула каля іх» і затым — «заціхла ўсё, адно дзяўчаты ды салавейка не заціх». Другі «сьцішок» быў складзены ў перайманьне жалобнага маршу «Памёр ты, вялікі і мужны змагар» (памяці У. І. Леніна), які моцна ўразіў мяне і трагічным зьместам і журботнай мелодыяй, калі яго выконваў на школьнай сцэне хор вучняў. Сшытачак з гэнымі «вершамі» мама схавала як сямейную каштоўнасьць у прыскрынку куфра, але я самавольна ўзяў яго адтуль і дзесьці згубіў, амаль нічога, ні радка, з тых першых спробаў вершаваньня не запомніўшы.

Трохі яшчэ пра маё тагачаснае чытаньне і пра некаторыя асаблівасьці школьнай вучобы ў апошнія перадваенныя гады. Шмат было прачытана мной кніг пра падзеі і герояў грамадзянскай вайны. Ды і чытанкі былі літаральна забіты творамі гэтай тэматыкі. Чапаеў, Шчорс, Варашылаў, Будзённы, Пархоменка, Катоўскі, Лазо і многія іншыя імёны сталі для мяне ў поўным сэнсе слова легендарнымі, былі імёнамі-сімваламі, увасабленьнем вернасьці Рэвалюцыі, працоўнаму народу, першай у сьвеце краіне сацыялізму, несьмяротнай справе Леніна-Сталіна. Да гэтых імёнаў-вобразаў далучаліся вобразы дукорскіх партызанаў, расстраляных «белапалякамі», невялікую кніжку пра якіх чытаў са шчырым перажываньнем. І яшчэ пра адно вельмі слыннае ў тыя гады імя,— праўда, не з часоў грамадзянскай, а з крыху пазьнейшых часоў вайны з сялянствам: піянер Паўлік Марозаў. Кнігу пра яго браў як пастушок з сабой у поле і насіў за пазухай, і моцна перажываў за жудасную сьмерць героя-піянера і яго меншага браціка. Жахлівая крывавая расправа над імі абуджала ў душы нянавісьць да заклятых ворагаў шчасьлівага калгаснага ладу — кулакоў і іх пасобнікаў.

Тады ж да герояў рэвалюцыі, грамадзянскай вайны і калектывізацыі ў маёй дзіцячай сьвядомасьці далучыліся героі-пагранічнікі. Фільмы «Граніца на замку», «Джульбарс» глядзеў у ваенным гарадку (а ён быў у нашым жа лесе, за паўвярсты ад вёскі) неаднойчы. Неаднойчы перачытаў і кнігу апавяданьняў пра знакамітага вартавога рубяжоў Айчыны Карацупу. Увогуле тэма граніцы і шпіёнаў-дыверсантаў на доўгі час аказалася ў нашых хлапчукоўскіх размовах і гульнях галоўнай, адцясьніўшы на задні план усе іншыя тэмы. Тлумачылася гэта яшчэ і тым, што да верасьня 1939-га мы жылі ў прыгранічнай зоне — да савецка-польскай мяжы, якая расьсекла Беларусь напалам, было вёрст пятнаццаць. Таму і ваенны гарадок побач, і магутныя жалеза-бетонныя ДОТы на тэрыторыі нашага сельсавету. І пастаянная апрацоўка мясцовага насельніцтва: сачыце, сачыце, сачыце! Глядзіце-прыглядайцеся, ці не прабраўся з-за мяжы вораг, ды ці не дапамагае яму тут хто-небудзь з вяскоўцаў чыніць дыверсіі. Нават «Буквар» у той год, як я пайшоў у школу, заканчваўся вершам «Пагранічнік», які нам трэба было завучыць на памяць.

Відаць, нядаўна, на сьвітаньні,

Граніцу вораг перайшоў.

Яго сьлядоў незатаптаных

Яшчэ і вецер не замёў.

Ужо калгасьнікі і дзеці

Бягуць гурмой наперарэз.

Але і вораг іх прыкмеціў

І зноў, як воўк, пабег у лес.

Асабліва важным у вершы было вось гэта: «Ужо калгасьнікі і дзеці Бягуць гурмой наперарэз». «Скажыце, дзеці, — пытала настаўніца, зьвяртаючыся да класу, — хто памог пагранічніку злавіць шпіёна?» І клас хорам адказваў: «Калгасьнікі і дзеці!» — «Вось бачыце: і дзеці павінны памагаць дарослым у барацьбе з ворагам!»

Атмасфера шпіёнаманіі (тады, вядома, гэтага слова ў нашай мове не існавала) была неймаверна напаленая і панавала паўсюдна. І хапун 1937-га ў нас цалкам прывязваўся да татальнай барацьбы са шпіёнствам. Аднавяскоўца, звычайнага калгасьніка Мікалая Бурбоўскага схапілі за тое, што нехта бачыў, як ён хаваў у сваёй пуні шпіёна. Другога мужа (прымака) нашай дзядзіны Барбары, краўца і калгаснага конюха, непісьменнага Ліксандра Барэйку забралі за тое, што, гонячы коней на начлег, браў з сабою торбу з ядой і там, на пашы, «перадаваў» яе польскім шпіёнам. Ні адзін, ні другі ніколі не вярнуліся дадому. І па сёньняшні дзень ніхто ня ведае, дзе, у якіх Курапатах, іх магілы.

У тым жа 1937 годзе ў суседнім Плешчаніцкім раёне (у 1962-м далучаны да Лагойскага) за гэткія самыя «сувязі з польскімі шпіёнамі» хапун схапіў майго роднага дзядзьку, старэйшага бацькавага брата Аляксандра Гілевіча, які калісьці прымаў актыўны ўдзел ва ўстанаўленьні ў нашай мясцовасьці савецкай улады. Толькі праз дваццаць гадоў у нашай хаце загавораць пра гэта адкрыта. А да таго — і бацька, і маці, і родныя дзядзькі Пётра і Валодзя пры нас, дзецях, яго імя не ўспаміналі. Хоць увогуле яшчэ ў пачатку акупацыі, калі на гэтыя тэмы людзі загаварылі сьмялей, я даведаўся, што дзесьці ў Задрозьдзі Плешчаніцкага раёну «забралі» нашага дзядзьку.

Пройдзе XX зьезд КПСС з выкрыцьцём культу асобы Сталіна — і я ўпершыню зразумею, як увесь гэты час было «лёгка» бацьку — роднаму брату «ворага народа». I чаму ў нашай хаце, на самым відным месцы — на сьцяне, трохі вышэй над адрыўным календаром, можа гады два ці тры красаваўся ў ладнай драўлянай рамцы наркам Яжоў. У высокай фуражцы з зорачкай, з вялікімі пятліцамі ў ромбіках, з вясёлай усьмешкай на круглым маладым твары, — ён мне здаваўся вельмі сімпатычным. I я быў страшэнна зьдзіўлены, калі аднойчы вечарам, прыйшоўшы дадому, бацька раптам, нічога ня кажучы, зьняў партрэт са сьцяны, выдраў з рамкі і, разарваўшы на чатыры часткі, кінуў у полымя грубкі. На нямое пытаньне маіх спалоханых вачэй адказаў: «Аказаўся ворагам народу, прахвост». «Прахвост» — было адным з яго любімых слоў.

Прыкладна тады ж адбылася яшчэ адна экзекуцыя над сімпатычнымі мне партрэтамі. На гэты раз у школе, і ўчынілі яе мы, дзеці. Настаўніца папрасіла разгарнуць чытанкі на тых старонках, дзе зьмешчаны партрэцікі маршалаў Блюхера і Ягорава, і сказала: «Дзеці, замажце гэтыя партрэцікі і подпісы пад імі чарнілам. Замажце добра, каб нельга было прачытаць». Ну, гэта ва ўсіх атрымалася найлепшым чынам. Што-што, а мазюкаць, крэсьліць, пэцкаць мы ўмелі. Некаторыя так пастараліся, што аж лісьціны наскрозь папрадзіралі. Экзекуцыя над партрэтамі — экзекуцыя над дзяцячымі душамі. Хто скажа-адкажа, у што гэта дзіцячай душы абыходзілася? Як гэта ўплывала на фарміраваньне маральных перакананьняў і прынцыпаў будучых грамадзянаў краіны? Учора — герой грамадзянскай вайны і маршал, сёньня — замаскаваны вораг-тэрарыст; учора — знакаміты, праслаўлены герой Хасана і таксама маршал — сёньня подлы пярэварацень і здраднік Радзімы. Каго будзем закрэсьліваць і замазваць заўтра?..

Тым часам вызвалілі з белапольскага ярма Заходнюю Беларусь. З гераічнага паходу на захад вярнуўся тэрмінова мабілізаваны ў верасьні сусед Валодзя Думанскі і ў якасьці трафею прынёс польскі тапор у торбе (без тапарышча, вядома). Хваліўся, што надта ж хвацкі, з надта ж добрага жалеза і што ў нас такога ня зробяць. На што слабодскі каваль Андрэй Бурбоўскі сказаў: «Ты, гэта самае, гаворыш глупства. Давай аб заклад, што я зраблю лепшы!» Але гэты эпізод — не галоўнае, чым тады захапіла мяне тэма Заходняй Беларусі. Захапіла і з кожным днём-тыднем-месяцам усё глыбей западала ў сьвядомасьць, усё больш апаноўвала маімі не зусім дзіцячымі думкамі. Да вялікай гістарычнай падзеі ўзьяднаньня беларускага народу я ўжо быў дастаткова падрыхтаваны, каб успрыняць яе радасна як перамогу справядлівасьці. Падрыхтаваны быў усёй атмасферай грамадскага быту, школай, кнігамі, і, вядома ж, у сям’і,— ува мне вельмі рана, не па гадах рана абудзілася цікавасьць да падзеяў гістарычнага кшталту і сучаснага сацыяльна-палітычнага жыцьця. Для мяне адкрылася суровая, трагічная праўда нашага лёсу: Беларусь была гвалтам падзеленая, амаль палавіна яе апынулася ў няволі, і там, у буржуазнай Польшчы, беларускі народ ня меў ніякіх правоў — нават вучыць дзяцей на сваёй роднай мове. Тады пра становішча беларусаў пад гнётам «пілсудчыкаў» пісалася надзвычай шмат, як і пра радасьць вызваленьня, пра яднаньне адзінакроўных братоў. Мастацкія творы — апавяданьні, вершы — адразу ж паявіліся ў чытаньнях і хрэстаматыях, у кнігах паэтаў і пісьменьнікаў. Дастаткова згадаць вершы Янкі Купалы на гэтую тэму — вялікую нізку «На заходнебеларускія матывы». Тое ўспрыняцьце верасьня 1939 году засталося ў маёй душы надоўга-надоўга. І калі пасьля вайны пачала друкавацца ў «Полымі» паэма Коласа «Рыбакова хата» — я ўсім сэрцам вітаў яе і лічыў вельмі значным творам. Ну а як жа: гэта ж пра барацьбу народу за ўзьяднаньне! І сам у 1949 годзе напісаў верш «Гэты дзень» — да сьвята 17 верасьня, але яго не надрукавалі. Праз пяць гадоў, восеньню 1954-га, я зноў напісаў верш пра гэта ж — і зноў яго не прынялі да друку. «Сёньня гэтая тэма ўжо не актуальная»,— патлумачылі. І я быў моцна зьдзіўлены і застаўся ў недаўменьні. «Тэма гістарычнага лёсу народу — не актуальная? Тут нешта ня тое». Агулам хачу падкрэсьліць: усё, што я тады чуў і чытаў пра вызваленьне і ўзьяднаньне, істотна паўплывала на разьвіцьцё, паглыбленьне і ўмацаваньне маёй нацыянальнай самасьвядомасьці.

Але вернемся ў апошнія перадваенныя гады. На ўроках сьпеваў мы развучваем і пяем усё новыя і новыя песьні,— рускія, вядома: «Если завтра война»; «Собирались казаченьки», «На границе тучи ходят хмуро», «В далёкий край товарищ улетает»... Асабліва ж старанна развучвалі і часта паўтаралі дзьве: вось гэту:

Споем же, товарищи, песню

О самом большом человеке,

О самом родном и любимом,

О Сталине песню споем!..

І вось гэту — пра чатырох герояў-папанінцаў, якія пакарылі Паўночны полюс:

Но знали герои, что если нагрянет

Угроза в суровом краю —

Сквозь бури и штормы им Сталин протянет

Надежную руку свою.

Божа, колькі добрых, сумленных, невінаватых людзей гінулі як нявольнікі ГУЛАГу ў суровых паўночных краях, сярод сьнегавых буранаў і на штармавых пранізьлівых вятрах, і як спадзяваліся на паратунак, на тое, што бацька Сталін пачуе крык іх чыстых перад Радзімай душ і працягне ім «надежную руку свою»! Працягнуў «бацька», працягнуў. А як жа! Так працягнуў, што з мільёнаў жывымі дадому вярнуліся сотні.

I ўсё ў гэтых песьнях было ў вышэйшай ступені сур’ёзна, усё — узапраўду, і ўсё ад самага шчырага сэрца. Не, не, хай ніхто і не падумае сказаць, што гэта было ад страху, ад боязі, або нават — што гэта пісалася фармальна, абы адбыць, абы не чапіліся; або што гэта — з чыста кар’ерысцкіх разьлікаў, з хітрым прыцэлам... О не, шаноўныя, нічога падобнага! Такія вершы і такія мелодыі проста так, пэўным намаганьнем волі, без затратаў энергіі душы і сэрца, бяз шчырай пашаны і любові — ня пішуцца, не складаюцца. Ня трэба заднім чыслом рабіць ніякіх апраўдальных маніпуляцыяў, бо апраўдвацца няма за што,— тым, хто шчыра верыў, шчыра гэтаю верай натхняўся, а ў натхненьні хораша пісаў. Судзіць за веру ў самыя высакародныя ідэалы чалавецтва — у камуністычную будучыню? Ну гэта тое самае, што і судзіць за веру ў казку пра рай нябесны. Судзіць за любоў і пашану, за апантанае, фанатычнае пакланеньне чалавеку, пра якога ведаў адно толькі самае добрае і абсалютна нічога дрэннага, які быў для цябе апосталам гэтай веры? Ну гэта тое самае, што судзіць за пакланеньне Ісусу Хрысту. Хай апраўдваюцца і выкручваюцца тыя, хто сёньня кажа, што ведалі ўсю праўду і пра Леніна, і пра Сталіна, і пра беспадстаўны масавы тэрор, і ня верылі ў ніякія камуністычныя ідэалы, а таму і ў партыю не паступалі,— ну, а пісалі хвалебныя оды Леніну, Сталіну і ўсёй слаўнай гвардыі камуністаў, таму што было выгадна. Таму што за гэта добра плацілі. Таму што на гэтым можна было зрабіць бліскучую кар’еру...

Дарэчы, хіба ня шчырасьцю творчага натхненьня тлумачыцца той бясспрэчны факт, што ўсе тагачасныя масавыя і эстрадна-лірычныя песьні вызначаліся выдатнымі паэтычна-музычнымі якасьцямі, уразьлівай меладычнасьцю, напеўнасьцю, глыбокай, пранікнёнай эмацыянальнасьцю? Ледзь паявіўшыся на сьвет, скажам, упершыню прагучаўшы на экране кіно, яны лёгка запаміналіся, яны тут жа падхопліваліся мільёнамі маладых людзей, рабіліся важнай, неабходнай, істотнай часткай іх культурнага побыту, іх духоўнага жыцьця. У пацьвярджэньне сказанага згадаю такія шэдэўры песеннай лірыкі 1930-х гадоў, як «Кацюша», «Провожанье», «И кто его знает» (вершы М. Ісакоўскага), «По военной дороге» (верш А. Суркова), «Нас утро встречает прохладой» (верш Б. Карнілава), «Дзе ж ты, чарнавокая?» (верш А. Ушакова), «Бывайце здаровы!» (верш А. Русака).

Выдатныя папулярныя песьні перадваеннай пары, разам з фальклорнымі, народнымі (беларускімі, рускімі і ўкраінскімі), разам з хрэстаматыйнымі вершамі і паэмамі вядомых паэтаў фарміравалі мой мастацкі густ, маё адчуваньне і разуменьне прыгожага, паэтычнага, станоўча ўплывалі на працэс духоўнага росту, ідэйнага і маральнага станаўленьня асобы. На жаль, тады ж паглыналася мною і «паэзія» зусім іншага кшталту, процілеглага. Маю на ўвазе ня толькі тыя вульгарна заідэалагізаваныя культаўскія песьні-оды, але і многія нібыта-вершы, зьмешчаныя ў нашых букварах і чытанках. Ну як мог паўплываць на эстэтычнае разьвіцьцё васьмі-дзевяцігадовага школьніка, які да таго ж яшчэ і адчувае сваё нераўнадушнае ўспрыняцьце паэзіі, вось такі лірычны «шэдэўр» з чытанкі:

Аралі, садзілі, палолі,

А вось і зьбіраць ужо час.

Гародніна сёлета добра

Ўрадзіла ў калгасе у нас.

Падобныя нібыта-вершы даводзілася ня толькі чытаць, але і завучваць на памяць. I ніхто ж табе не сказаў, не патлумачыў, што гэтая недалугая, убогая эрзац-творчасьць ніякіх адносінаў да паэзіі ня мае, што яе трэба як мага хутчэй забыць, калі нават і было загадана вывучыць.

На шчасьце, што датычыць чытанак і хрэстаматыяў, то нават і тады ў іх пераважалі ўзоры паэзіі сапраўднай, прыгожай, высокай, чыстай, і ня дай Бог, каб было іначай! Мы адкрывалі для сябе і запаміналі на ўсё жыцьцё радкі Янкі Купалы («I лягла ж цішына У бары за гарой: Каб дравінка адна Хоць кіўнула сабой»), Якуба Коласа («Звоніць, скача, як дзіцятка, Гэты жэўжык-ручаёк, На яго, бы тая матка, Сонца кідае свой зрок»), Максіма Багдановіча («Здароў, марозны, звонкі вечар! Здароў, скрыпучы, мяккі сьнег!»), Зьмітрака Бядулі («Сьняжыначкі-пушыначкі Ляцелі матылькамі. Над хмызамі над шызымі Дыміліся дымкамі») і інш. Гэтае сапраўднае-прыгожае, вядома ж, перамагала зарыфмаванае пустое абы-што.

Заадно з высокай паэзіяй класікаў вельмі спрыялі выхаваньню мастацкага густу цудоўныя народныя песьні. Як я любіў іх слухаць! I колькі адслухаў! Іх сьпявалі за бяседным сталом — і ў нашай хаце, і ў сваякоў-суседзяў, дзе я ў такія часіны аціраўся, сьпявалі, адвячоркамі, жнеі на постаці, сьпявалі дзяўчаткі ў полі, кароў пасучы, ды і на школьнай сцэне, вучаніцы-харыстачкі, на сьвяточных канцэртах... Колькі ў тых песьнях было хараства, паэзіі, і чагосьці такога чароўнага, вабнага, роднага, што аж сэрца заходзілася, і хацелася слухаць бясконца, і далучыцца да сьпеву самому. Зрэшты, зраблю і адну агаворку. Рана давялося пачуць і непрыстойныя фальклорныя песьні — ад старэйшых хлопцаў-падлеткаў, за якіх гэта «кароста» надта чаплялася. Сьпявалі яны іх звычайна ў сваім асяродку, іншы раз наўмысна громка, каб і дзяўчаты пачулі. Сьпявалі і дарослыя — па п’янцы, вядома, як правіла — на вечарынцы. Часьцей гэта былі песьні фрывольнага зьместу, але бяз крайне вульгарнай лексікі, «гэна самае» падавалася ў празрыстых метафарах і параўнаньнях. Аднойчы ж, запомнілася, у полі, на пашы, пры нас, малых пастушках, дарослы, але яшчэ не стары мужчына пачаў сьпяваць прыпеўкі страшна паскудныя, з гэтак званымі табуіраванымі словамі. I я слухаў тое пяяньне, апусьціўшы вочы ад няёмкасьці, ад сораму. Што ёсьць такія прыпеўкі — я ведаў, але што дарослы мужчына для нас, малых, можа пець такое — не чакаў. А ён бачыў, што яго «фальклор» робіць на нас уражаньне, і стараўся яшчэ больш, некаторыя нават паўтараў у другі раз. Між іншым, праз шэсьцьдзясят з гакам гадоў паасобныя з тых паскудных прыпевак я знайду ў зборніку Р. Барадуліна «Песні матчыны з Вушаччыны», якія яму, ужо даросламу, насьпявала (ці надыктавала) родная маці. Дзе Лагойшчына, а дзе Вушаччына, а прыпеўкі адны і тыя ж, у тым ліку і брыдкія, нечытэльныя. Багата, багата іх было ў песенным рэпертуары старой беларускай вёскі. Ня лішне зазначыць, што некаторыя з іх, мяркуючы па мове, былі гарадскога паходжаньня, належалі да гэтак званага «блатнога фальклору», хоць і прыкметна беларусізаваліся.

***

Беларусы таго пакаленьня, да якога належу я, пераказваючы або пішучы сваю аўтабіяграфію, звычайна зазначалі: «вучобу ў школе на тры гады перапыніла вайна», маючы на ўвазе, што тры гады цягнулася нямецка-фашысцкая акупацыя Беларусі. Гэта не зусім так. Ці, дакладней, гэта датычыць далёка ня ўсіх маіх равесьнікаў, якія свае дзіцячыя і падлеткавыя гады правялі ў акупаванай немцамі Беларусі. Цалкам менавіта такі, трохгадовы перапынак у вучобе выпаў на долю школьнікаў усходніх раёнаў рэспублікі — той тэрыторыі, якая знаходзілася ў распараджэньні вайсковых нямецкіх уладаў і не адносілася да гэтак званай «Беларутэніі», што была ў веданьні гітлераўскага гебітс-камісарыяту начале з гаўляйтэрам. З другога боку, школьнікі крайніх заходніх тэрыторыяў Беларусі, уключаных у склад Рэйху (Беласточчына і заходняя Гарадзеншчына), а таксама школьнікі гарадоў «Беларутэніі», дзе аж да лета 1944-га панавала нямецкая ўлада, хадзілі ў школу, вучыліся пад акупацыяй усе тры гады. У выніку яны, не страціўшы ў школьнай вучобе ні году, ні паўгоду, паступалі пасьля вайны ў інстытуты і ў Беларускі дзяржаўны універсітэт на два ці тры гады маладзейшымі за сваіх усходнебеларускіх равесьнікаў. Калі я прыйшоў на першы курс філфака БДУ, мой аднагодак са Слоніму Алег Лойка ўжо быў на чацьвёртым курсе. Што ж датычыць школьнікаў вясковых школаў цэнтральнай Беларусі («Беларутэніі»), то тут — як каму пашанцавала: хто вучыўся пад акупацыяй год, хто — год з гакам, а хто і ўсе два. Але тры гады не вучыўся ніхто. Восеньню 1942-га ўжо набірала сілу партызаншчына, і настаўнікам, якія лічыліся службоўцамі акупацыйнай улады, працаваць стала немагчыма: народныя мсьціўцы, дакладней — закінутыя з-за фронту энкавэдзісты прыраўнівалі іх да здраднікаў і нярэдка, не цырымонячыся, расстрэльвалі.

Я пад акупацыяй вучыўся ў школе фактычна толькі адзін год — закончыў чацьверты клас у сваёй Слабадзе. У наступны ж пяты (ужо ў суседняе мястэчка Гайна) пахадзіў усяго тыдні тры, ня болей — і школа была зачыненая. У яе вялікім новым будынку (тыповым, пастаўленым за год да вайны) разьмясьціўся паліцэйскі гарнізон. Але зусім не надоўга. На пачатку зімы, ад страху быць разгромленымі, яго ваякі перабраліся ў суседні гарнізон у Лагазе, а школу — новы, цудоўны будынак — партызаны спалілі. «Каб не было куды вярнуцца бобікам» (так пагардліва называлі тых, хто пайшоў у паліцыю). Пазьней, пасьля вайны, гэтае бяздумнае, нічым не апраўданае спажараньне школы будзе даплюсавана да зруйнаваньняў, што ўчынілі на Беларусі нямецка-фашысцкія акупанты,— як і сотні іншых спаленых ці разбураных «ляснымі салдатамі» школаў і самых розных казённых будынкаў, узарваных былых панскіх палацаў, касьцёлаў і цэркваў. Усё прыпісалі акупантам — усе свае дурныя, бязглуздыя спажараньні і разбурэньні. Гэта ня значыць, што не палілі і не руйнавалі нямецкія фашысты — і палілі, і руйнавалі страшна. Але гэта значыць, што ўся праўда аб тым, што было, што чынілася-рабілася на Беларусі ў гады Другой сусьветнай вайны, яшчэ не напісана. Яшчэ на ўвесь голас так і не сказана, чаму і адны, і другія — і фашысты, і антыфашысты — былі такія бязьлітасныя да беларусаў і да багацьцяў-скарбаў нашай матэрыяльнай культуры, да рукатворных помнікаў нацыянальнага генія народу. I ня толькі да рукатворных.

Год вучобы ў школе пад немцамі адзначыўся ў маёй сьвядомасьці двума новымі момантамі, якія мелі, як я цяпер разумею, немалаважныя для мяне наступствы. Па-першае, усе ранейшыя, савецкія школьныя чытанкі і хрэстаматыі былі са школьнага ўжытку зьняты, апынуліся пад забаронай (фактычна былі сабраны, рэквізаваны і зьнішчаны), і таму ва ўсіх класах нашай (цяпер ужо не сямігадовай, а пачатковай) школы мову і літаратуру дзеці вывучалі па выдаваным у Менску з восені 1941-га году часопісе «Беларуская школа», у якім усе матэрыялы (і метадычныя, і літаратурна-мастацкія) былі надрукаваны гэтак званай «тарашкевіцай». На «тарашкевіцы» друкавалася і «Беларуская газэта», якая да сьнежня 1942-га даходзіла да нас, у Слабаду, і якую я з вялікай цікавасьцю чытаў. Гэты адметны ад ранейшага правапіс роднай мовы, павінен прызнацца, прыйшоўся мне да душы, асабліва абазначэньнем мяккасьці зычных З, С, Л, Н, Ц на пісьме з дапамогай мяккага знаку (зьбіў, сьнег, гальлё, сёньня, жыцьцё). Нейкае падсьвядомае нутраное чуцьцё як бы гаварыла мне, што гэтак пісаць лепш, што гэтак і трэба. За год вучобы я так прызвычаіўся да «тарашкевіцы» (гэтага тэрміну, вядома ж, я тады ня чуў), што нейкі час яшчэ і пасьля вайны ў маіх пісаньнях праскокваў, як партызан-дыверсант, лішні мяккі знак і «пускаў пад адхон» жаданую, запланаваную ў амбітнай душы «пяцёрку».

Другое, што было пэўным шчасьлівым адкрыцьцём для мяне ў тагачаснай вучобе,— гэта знаёмства з беларускім народным земляробчым календаром, з апісаньнем нашых даўніх народных сьвяткаваньняў і звычаяў, абрадаў і гульняў, з узорамі абрадава-каляндарнай і сямейнай паэзіі, з гістарычнымі паданьнямі і легендамі беларускага народу. Рэч у тым, што такога матэрыялу было багата ў названым часопісе, ды і газеты яго друкавалі, і што на ўсім гэтым акцэнтавалася на ўроках увага, чаго абсалютна, зусім-ніяк не рабілася ў школе да вайны. У савецкай школе гэтым займацца было нельга, ва ўсякім разе — у беларускай савецкай, бо на гэтае багацьце народнай духоўнасьці, народнай паэзіі вучылі глядзець як на нічога ня вартую забабонную старыну, не толькі непатрэбную, але і шкодную, зьвязаную з беларускім буржуазным нацыяналізмам, і таму фактычна забароненую. Народныя лірычныя (пазаабрадавыя) песні сьпяваць і казкі расказваць (асабліва антыпанскія і антыцаркоўныя) — не забаранялася, яны ўваходзілі і ў вучэбныя праграмы, але каб старыя сьвяты сьвяткаваць і язычніцкія ці хрысьціянскія абрады выконваць — крый Бог! Толькі хіба ўпотай, падпольна. А тут — пра ўсё гэта гаварылася ня толькі адкрыта, але і з ухвалою, з заклікам адраджаць у жыцьці свае старажытныя сьвяты, звычаі, абрады. I трэба сказаць, што часовае адраджэньне пэўных, ужо прызабытых атрыбутаў нацыянальнага беларускага быту, сьвяточных абрадавых дзействаў і рытуалаў мела, прынамсі ў нашым навакольлі, месца, заклік да яго быў пачуты і прыняты вясковай моладдзю з задавальненьнем. Помню, як мне, страшэнна заінтрыгаванаму чуткамі, хацелася пранікнуць у перадкалядны вечар у хату да Маславых, дзе — усе ў вёсцы гэта ведалі — дзяўчаты «пякуць ката». I Каляды першай ваеннай зімы, і затым Вялікдзень, і Сёмуха, і Купальле сьвяткаваліся па ўсіх канонах і правілах, як і ў былыя дакастрычніцкія часы. Усё гэта ўваскрашалася ў памяці і адраджалася ў вясковым побыце імгненна і само сабой, без ніякіх распараджэньняў і загадаў. Зрэшты, садзейнічалі гэтаму і самі варункі акупацыйнага рэжыму — жыцьцё бяз кніг, без кіно, бяз радыё, а пачынаючы з восені сорак другога — і бяз школы. Разам з жорнамі, з самаробнай гарэлкай (самагонкай) і іншымі прадметамі старога быту ў жыцьцё вярталіся і старыя абрады, і даўнейшыя, амаль зусім забытыя, гульні-забавы, на вечаровых зборышчах моладзі не абыходзілася бяз розных прымхаў, варажбы і іншых забабонаў.

Быў у той першы год акупацыі і яшчэ адзін нечаканы прарыў маёй «зялёнай» сьвядомасьці ў раней наглуха ад мяне схаванае і невядомае,— у тую таямніцу, на якую было накладзена самае страшнае з усіх дзяржаўных «табу» савецкай эпохі: у праўду пра Сталіна, пра яго атачэньне і пра ўсталяваны пры ім у краіне палітычны рэжым. Забясьпечылі мне гэты «прарыў» галоўным чынам менскія беларускія газеты, якія дастаўляліся ў вёску бургамістру нашай Слабодскай воласьці Івану Бурбоўскаму і якія я, дзесяці-адзінаццацігадовы падлетак, згаладнелы па друкаваным слове, прагна чытаў. Рэч у тым, што гэты самы Бурбоўскі даводзіўся майму бацьку дваюрадным братам, быў мой стрыечны дзядзька (досыць блізкая радня). Я сябраваў з яго дзецьмі і пад выглядам «пагуляць» прыходзіў да іх у хату «пачытаць». Газеты, падшытыя ў стос, ляжалі на шырокай драўлянай канапе, і калі нават гаспадар быў дома — гартаць іх мне дзядзька Іван не забараняў. Чаго толькі на палосах тых «газэт» я ня вычытаў — і пра нашае жыцьцё пры «саветах», пад уладай «жыдоў і камуністаў», і пра зьверствы Сталіна і яго апрычнікаў, і пра тое, як сілай заганялі сялянаў у «калгасны рай», і пра гвалт над беларускай мовай і культурай, і, вядома ж, пра блізкую перамогу харобрых войск фюрэра над рэшткамі разьбітай Чырвонай Арміі. Вельмі ўражвалі карыкатурныя выявы Сталіна і іншых кіраўнікоў савецкай краіны, выявы страшэнна пачварныя і таму сьмешныя. Пасьля ўсяго таго, што я чуў і чытаў пра Сталіна да вайны,— гэта здавалася нечым неверагодным, амаль нерэальным, і я падоўгу глядзеў на карыкатуры, як агаломшаны. Разумеў, нават і ў тым узросьце, што гэта робіцца рукамі ворагаў нашай Радзімы, і аднак жа, аднак жа... штосьці ў сьвядомасьць западала нейкай неразгаднай да часу загадкай.

У самым канцы сорак першага або на пачатку сорак другога — дакладна не скажу, але помню, што ў разгар небывала сьнежнай зімы, — ува мне абудзіўся сьверб складаць «сьцішкі». У адрозьненьне ад тых першых спробаў амаль гадавой даўнасьці, на. гэты раз «сьцішкі» не былі, па-першае, перайманьнем сюжэтаў ці матываў нейкіх вядомых твораў, а па-другое, былі ня «лірыкай», а «сатырай». Тэмай аднаго з іх стаў сьмешны выпадак, які адбыўся ў хаце суседзяў зьлева: сабака абярнуў гаршчок з булёнам (у нас булёнам называлі бульбяны суп), з-за чаго сям’я засталася без абеду. Помню толькі першую страфу з той бытавой «сатыры»:

Гаспадынька Ліксандрынка

Як зварыла раз булён,

Дый паставіла на ўслоне,

Каб хутчэй прастынуў ён.

«Сьцішок» вельмі спадабаўся бацьку: ажно голасна сьмяяўся і пры ўсіх, хто быў дома, выдаў аўтару шчодрую пахвалу. У другой «сатыры» апісаная раніца ў суседзяў справа, хаця поваду для яе напісаньня ня помню. Зноў жа захавалася ў памяці толькі адна страфа:

Манька сварыцца на Толю:

— Ты чаго равеш, бабыль?

А Якуб вышаў на ганак,

Кліча курэй: пыль-пыль-пыль!

Тады ж напісаў доўгі сатырычны верш з цалкам выдуманай фабулай «Як дурны жаніўся». Пачынаўся ён так:

Дзе то бачана было,

Каб разумны біўся?

А дзе бачана было,

Каб дурны жаніўся?

Далей раскручваўся нейкі забаўны сюжэт пра недарэчныя паводзіны і ўчынкі дурня на ўласным вясельлі. Што канкрэтна — у памяці не засталося, затое засталося іншае: першае публічнае, на чужых людзях, выкананьне гэтай «сатыры» і яе «грамадская» ацэнка. Сябрук Ваня Жызьнеўскі, да якога я прыйшоў «на сяло», паслухаўшы мой «сьцішок», тут жа сказаў пра гэта прысутным мужчынам — бацьку Рыгору і Зьмітраку Драгуну. Тыя запатрабавалі, каб я прачытаў уголас і ім. I я прачытаў. «Сапраўды сам напісаў, ня хлусіш?» — паступіла пытаньне.— «Сам...» — адказаў, шморгнуўшы носам». —«Дык ты, брат, малайчына! Гэта ж лепей, чым у Ванькі Сяртука. У цябе болей складна». Высокая ацэнка майго верша «грамадскасьцю» вельмі мяне акрыліла, напоўніла пачуцьцём гонару. Асабліва, што «лепей, як у Ванькі Сяртука». Што Іван Бладыка (Сяртук — мянушка) пісаў перад вайной сатырычныя «сьцішкі» для калгаснай насьценгазеты — я ведаў, адзін з іх нават трохі помніў: «Сьцёпка бег і паваліўся, Бо сінюк у сіло ўчапіўся». Дык жа Сяртук гадоў на восем за мяне старэйшы, ужо дарослы дзяцюк, а я... а мне толькі за дзесяць пераваліла. I раптам — у мяне лепш, больш складна.

На гэтым дзіцячае захапленьне складаньнем «сьцішкоў» надоўга абарвалася — амаль аж на чатыры гады. Можна сказаць: было не да гэтага. Ужо ў сьнежні сорак другога народныя мсьціўцы з блізкіх лясоў штурмавалі фашысцкі гарнізон у самім Лагойску і захапілі шмат правіянту. Помню іх вяртаньне з нападу і праведзены імі ў нашай вёсцы кароткі мітынг. «Вораг будзе разгромлены і зьнішчаны! А нямецкім паслугачам, здраднікам-сабакам — сабачая сьмерць!» — выгукаў, стоячы на санях, на мяшках з мукой, іх камандзір, у рыжым кажушку і чорных валёнках, у круглай шапцы-кубанцы з чырвонай стужкай наўскасяк сьпераду, з аўтаматам на грудзях і з наганам у кабуры пры боку. Уразіў мяне той эпізод незвычайна. Колькі ў ім было высокага гераізму, колькі рамантыкі і прыгодніцкага запалу!..

Улетку сорак трэцяга бацька, які да гэтага часу быў сувязным атрада «Бальшавік» і падпольнага райкаму партыі, пайшоў у лес (аж да вызваленьня быў палітруком партызанскай роты), і нам, маме з васьмярыма дзяцьмі, жыць дома стала небясьпечна: Слабада стаіць на досыць бойкай дарозе, на гравійцы. I мы падаліся ў «бежанцы» у Айнаравічы, ад якіх блізка да вялікага балоцістага, з баравымі выспамі, лесу. Калі і ў Айнаравічах «прыпякала» — перабіраліся ў лес, у зямлянку на высьпе. У «бежанцах» жылі спачатку ў хаце мамінай сястры цёткі Ганны, а затым — у дзедавай. З ліпеня 1943-га абедзьве хаты пуставалі — іх гаспадароў, як і амаль усіх астатніх айнараўцаў, немцы вывезьлі ў Германію на катаргу.

Фактычна ў нашым лясным кутку тады ўстанавілася савецкая ўлада, дакладней — не савецкая, а бальшавіцка-партызанская, ці бальшавіцка-анархісцкая. Ніякіх саветаў, вядома, не было, іх ніхто не выбіраў, паўсюдна гаспадарылі партызаны, спрабавалі нейкі парадак навесьці, але вайна ёсьць вайна, няпэўнасьць, няведаньне, што будзе заўтра — ці ня рушаць вялікімі сіламі немцы, ці ня стануць паліць і расстрэльваць, ці не пачнуць зноў бамбіць з аэрапланаў партызанскія вёскі? — усё гэта трымала людзей у пастаяннай трывозе, у страху, у нервовым напружаньні, прымушала жыць адным днём, дазваляла несумленным і нахабным злоўжываць сілай...

Гэты апошні год акупацыі быў для мяне годам надзвычай імклівага духоўнага росту і пасталеньня. У вёсцы ўсю зіму і вясну стаялі на пастоі партызаны, навіны з фронту прыбывалі досыць рэгулярна, наладжваліся вечары мастацкай самадзейнасьці (ні адзін без маёй прысутнасьці не прайшоў: ага, каб я ды ўпусьціў!); бацька зрэдзьчасу начаваў дома, а яго скураная сумка была бітком набітая літаратурай: савецкімі, з-за фронту, і партызанскімі газетамі, улёткамі, кніжачкамі «Блакнота агітатара» і іншымі выданьнямі. Усё гэта я перачытваў ад загалоўку да выхадных дадзеных, а сёе-тое і неаднойчы. Асабліва радаваўся, калі ў газетах трапляліся беларускія вершы — іх я тут жа завучваў на памяць. I ня толькі вядомых, прызнаных аўтараў, але і сваіх тутэйшых, партызанскіх. У прыватнасьці, вельмі мне імпанавалі патрыятычныя і сатырычныя вершы ў Лагойскай партызанскай газеце, падпісаныя псеўданімам Рыгор Тойсамы. Пасьля вызваленьня ён працягваў друкаваць у «раёнцы» вершы, пераважна сатырычныя, ужо на розныя мірныя тэмы. I я даведаўся, што пад гэтым псеўданімам выступае паэт Б. Сасноўскі, чыё імя да вайны сустракалася і на старонках «Полымя», ня кажучы пра менш паважныя выданьні. Добрыя пісаў вершы Браніслаў Уладзіміравіч, і мне дагэтуль шкада, што паўсядзённая газетная цякучка патроху засмактала і загубіла яго несумненны паэтычны талент.

Тым часам у Айнаравічах я асвоіў, можна сказаць, першую рабочую прафесію: навучыўся адліваць алюміневыя лыжкі. Сыравінай служыў зьбіты ў пачатку вайны самалёт, які зваліўся на айнараўскае ІІадлужжа, і дзе яго крылы і фюзеляж абдзіралі на розныя патрэбы ўсе, хто хацеў. Працэс вытворчасьці лыжак быў элементарна просты: прыладамі былі дзьве маленькія скрыначкі з пяском, верхняя бяз дна, і жалезны кубак, у якім я плавіў у полымі звычайнай печы пасечаны на дробныя кавалачкі алюміній; скрыначкі стаўляліся адна на адну, а паміж імі лажылася якая-небудзь лыжка — для формы; калі «форма» адцісьнецца — у адтуліну заліваецца расплаўлены метал. Лыжкі, пасьля апрацоўкі іх рашпілем, напілкам і разцом, атрымліваліся проста выдатныя,— гладзенькія, ёмкія, бліскучыя, і я пачаў праз бацьку забясьпечваць імі партызанаў (салдат бяз лыжкі — не салдат). Такі быў мой уклад у перамогу над ворагам. Але ня толькі. Разоў колькі бацька пасылаў мяне ў разьведку — у нашую вёску, дзе ў час блакады партызанскага краю стаяла нямецкая заслона. У ліпені сорак трэцяга мая разьведніцкая дзейнасьць закончылася няўдала (а магла б закончыцца і зусім трагічна): мяне пераняў здаравенны, мардаты нямецкі жандар і зьбіў — спачатку аплявухамі, а затым падкаваным ботам па галаве — да паўсьмерці.

Айнараўскае «бежанства» запомнілася мне і тым, што менавіта тою зімою я ўпершыню ўзяўся за складаньне свайго ўласнага сьпеўніка. З выпрашаных у бацькі чатырох аркушыкаў чыстай паперы зрабіў малюпасенькі сшытачак і пачаў запісваць у ім песьні, якія былі тады папулярнымі і ў партызанаў, і ў вясковай моладзі. Я слухаў і запамінаў іх у час сьпеваў, або нават прасіў прадыктаваць мне тэкст або асобныя строфы, радкі. Сшытачак мой у час апошняй, майскай блакады згубіўся, але помню, што амаль усе песьні ў ім былі пачутыя ад партызанаў. I канешне ж — ніводнай беларускай. Ніводнай.

Акупацыя для нас скончылася 1-га ліпеня 1944 году. Позьняй раніцай у наш цывільны «табар» на ўскрайку лесу прыскакаў на кані наш слабодскі сваяк і сусед Алёшка Барэйка і пракрычаў, што з-пад Кораня ідуць нашы і неўзабаве будуць у Айнаравічах. I мы ўсе, апрача нямоглых бабуль, пабеглі сустракаць нашых. Там, дзе дарога перасякала вёску, доўга стаялі, чакалі, са збанамі малака і сьцюдзёнай вады, з хлебам і сольлю. Нарэшце ўбачылі, як да нас набліжаецца першая калона савецкіх байцоў. Жанчыны заплакалі яшчэ галасьней, дзяўчаты і хлопцы кінуліся насустрач, напярэймы. I тады над калонай цяжка, але зладжана і магутна загучала песьня: «Пусть ярость благородная Вскипает, как волна». I тады заплакаў і я — моўчкі, зусім моўчкі.

***

Адразу ж па вызваленьні, летам 1944-га, у Слабадзе аднавіўся калгас. А хадзілі чуткі, яшчэ перад прыходам «нашых», і ў многіх былі спадзяваньні, што пасьля вайны калгасаў ужо ня будзе, так усё і застанецца, як зрабілі пры немцах — аднаасобнае гаспадараньне. Але — сабралі агульны сход, прама на вуліцы, пад вербамі Ваўчковых, выступіў «прадстаўнік» з раёну, пакрычалі бабы, пабурчалі дзяды і — аднавілі. Пры пяці, а можа, і сямі конях, якія зноў аб’ядналіся ў калгасны табун і сталі галоўнай цягавай сілай у гаспадарцы. Галоўнай, а не адзінай, бо з гэтага часу пачнуць цягаць плуг і людзі, а дакладней — бабы і падлеткі,— на сваіх сядзібах, вядома. І доўга будуць цягаць, доўга,— і плуг, і барану, і дровы з лесу на калёсцах, і сена ў посьцілках за плячыма...

Нас, дзяцей і падлеткаў, больш усхвалявала навіна, што з 1-га верасьня мы зноў будзем хадзіць у школу, будзем вучыцца. Пры гэтым было сказана, што вучоба пад акупацыяй у залік не бярэцца, сапраўднай ня лічыцца, і калі, напрыклад, я да вайны скончыў тры класы, то цяпер мушу ісьці ў чацьвёрты, хоць у чацьвёртым я ўжо быў першай зімою пад немцамі. I яшчэ навіна, якая школьнікаў таксама засмуціла: у Слабадзе школа будзе толькі пачатковая, сямігодкі, як да вайны, ня будзе, бо нават і для пачатковай памяшканьня няма. Усе тры будынкі нашай Слабодскай школы,— адзін зусім новы, пастаўлены перад самай вайной, а два яшчэ дарэвалюцыйныя, але такой моцы, што маглі б стаяць сто гадоў,— восеньню сорак трэцяга партызаны разбурылі, раскідалі і перавезьлі ўсе бярвеньні, кроквы, дошкі і гантовыя дахі ў лес — сабе на хаты і зямлянкі. Старых пуняў, такоў, асецяў у абязьлюдзелых вёсках, каб зрабіць сабе часовае жыльлё, ім не хапала, дык зруйнавалі, зьнішчылі тры школьныя будынкі! Менш чым за год да вызваленьня. Ведаючы, што сыдзе з гэтай зямлі вайна і дзецям будзе трэба вучыцца. Якая мудрасьць бальшавіцкай (савецка-партызанскай) улады, які клопат пра будучыню народа! А без іроніі — якая страшная непераможная корць руйнаваць, разбураць, нішчыць!.. Помню, аж жутка было глядзець, як не паддаваўся, не хацеў разбурацца той з трох школьных будынкаў, у якім за царскім часам была валасная управа,— як магутна-дбайна былі змацаваны яго сьцены, і столь, і падлога, і ьвушакі, і асады вокнаў!.. Ай, колькі б ён яшчэ паслужыў асьвеце беларускіх дзетак!

Бліжэйшая сямігодка будзе, сказала начальства, у суседняй Гайне. Хоць вялікі тыповы школьны будынак, таксама зусім новы, партызаны зьнішчылі і там (спалілі), але засталіся два колішнія, ужо і моцна аселыя і скрыўленыя, папоўскія дамы,— вось у іх і будзе месьціцца сямігадовая школа. Туды будуць хадзіць падлеткі і са Слабады і з усіх навакольных вёсак. (Неўзабаве высьветліцца, што хадзіць няма каму — усе шухнулі, ратуючыся ад голаду і галечы, у Менск: хлапчукі — пераважна ў «фабзайцы», у «пэтэвушнікі», дзяўчаткі — у нянькі, у домработніцы.).

Загад ёсьць загад, і першага верасьня я, маючы трынаццаць гадоў, пайшоў у чацьвёрты клас. Пахадзіў роўна месяц, і ці то прыйшло якое ўдакладненьне да загаду, ці ў саміх органах асьветы спахапіліся, але стала вядома, што той год вучобы пад немцамі можна ўсё-такі залічваць,— у выніку я стаў вучнем 5-га класу Гаенскай (цяпер пішуць Гайненскай) сямігодкі.

Вучыцца было цяжка. Па-першае, страшэнная беднасьць: холад і голад. Адзетку-абутку няма, есьці — як калі давядзецца, найчасьцей унадгаладзь. Па-другое, падручнікаў няма, сшыткаў няма (пішам і рашаем задачы на газетах), нават чарніла няма (пішам бурачковым). Школьная мэбля — грубыя негабляваныя ўслоны і зьбітыя з дошак «козлы», за якімі сядзім. Ды і з памяшканьнямі нявыкрутка: тых двух папоўскіх дамоў не хапіла, і наш пяты клас увесь год правучыўся ў звычайнай вясковай хаце, гаспадары якое, двое старых, вярнуліся з Германіі, з катаргі, і туліліся ў першай палавіне. Па-трэцяе, да школы ў Гайне ад нашага дому добрыя дзьве вярсты, а то і з гакам, і хадзіць туды і назад завейнай зімою, або па асеньнім дажджы, або напрадвесьні разводдзем, у тым адзетку-абутку,— гэта таксама давалася ў знакі.

Была і яшчэ адна акалічнасьць, ужо іншага парадку, якая прымушае ўспамінаць нашу тагачасную школу з жалем і сумам, і — з крыўдай на нашу агульную долю беларускую і са шкадаваньнем усяго нашага пакаленьня. Маю на ўвазе прафесійную педагагічную кваліфікацыю тых, хто нас вучыў,— настаўнікаў. Добрыя, мілыя, клапатлівыя людзі, і стараліся, як мага, але... за выняткам двух-трох чалавек — нават сярэдняй педагагічнай адукацыі ня мелі, у некаторых за плячыма — адзін-два курсы даваеннага педвучылішча або наогул дзевяць класаў даваеннай школы і дакумент аб тым, што «паступіла на завочнае аддзяленьне педвучылішча». І гэта — пры амаль поўнай адсутнасьці падручнікаў, дапаможнай вучэбна-метадычнай літаратуры і кніг для чытаньня, для самаадукацыі па тым ці іншым прадмеце. А пасьля... праз шмат гадоў пасьля, слабасьць базавай школьнай падрыхтоўкі тысячаў беларускіх падлеткаў ваеннай пары будзе непапраўна сказвацца на ўзроўні іх агульнай адукаванасьці, начытанасьці і дасьведчанасьці, на іх інтэлектуальнай разьвітасьці. Мы будзем імкнуцца дагнаць тых, каму пашанцавала больш, хто ўсе гады ваеннага ліхалецьця і пасьля вайны вучыўся ў нармальных умовах, неабмежавана карыстаўся бібліятэкамі, хадзіў у кіно, а ў гарадах — і ў тэатр, і на сімфанічныя канцэрты, і ў дамы піянераў і г. д. Будзем старацца навярстаць упушчанае і — на жаль, на жаль! — дзесьці, у чымсьці так ніколі і не навярстаем. Бо так і не прачытаем, выбыўшы з адпаведнага ўзросту, тое, што чытаецца ў дзесяць-пятнаццаць гадоў, у самую-самую азартную чытацкую пару. Горкія, балючыя прабелы застануцца на ўсё жыцьцё і будуць — неаднойчы — ставіць нас у ніякаватае становішча, прымусяць, без віны вінаватых, перажыць пачуцьцё сораму. І мы так запозьнена будзем даходзіць да некаторых элементарных ісьцін. А маладыя паэты і пісьменьнікі, з бяспрэчнымі прыроднымі задаткамі, будуць так доўга дабірацца да свайго, прадвызначанага Усявышнім, узроўню пісьма, літаратурнага майстэрства. Гэтая трагедыя творчых асобаў з ліку падлеткаў і дзяцей вайны была бязьлітасна ўзмоцнена — у пару студэнцкай іх маладосьці — тым, што ўсе грамадскія навукі, якія ім выкладаліся ў інстытутах і універсітэце, знаходзіліся ў сьмяротных цісках дагматызму, партыйнай заідэалагізаванасьці, вульгарна-сацыялагічных канцэпцыяў. Пераадолець некаторыя пастулаты тых няслушных і фальшывых канцэпцыяў аказалася для многіх з нас неймаверна цяжка і, можа быць, да канца вызваліцца ад іх ня ўсім удалося.

Катастрафічна неставала ў вёсцы твораў мастацкай літаратуры для чытаньня. Выпадковай кніжцы ці кніжачцы (напрыклад, з бібліятэкі «Огонька» ці «Советского воина») я радаваўся, як нейкай шчасьлівай падзеі, і перачытваў кожную неаднойчы. Неўзабаве прага чытаць друкаванае, ды яшчэ роднае, беларускае слова пачала наталяцца: у Менску аднавілася на працягу аднаго году выданьне некалькіх беларускіх газетаў і часопісаў. Адразу ж па вызваленьні пачала выходзіць «Звязда», у канцы 1944-га — часопіс «Беларусь», у 1945-м — часопісы «Полымя», «Вожык», «Бярозка», газеты «Літаратура і Мастацтва», «Чырвоная змена», «Калгасная праўда».. У Слабадзе была адчыненая чытальня, якая першы год месьцілася ў звычайнай дый недагледжанай хаце. Туды і пачалі паступаць бадай што ўсе названыя газеты і часопісы. Падпісчыкаў у вёсцы было зусім мала, і толькі на газеты; часопісаў ніхто не выпісваў. Піянерскія выданьні атрымлівала школа. У 1945-м у хату-чытальню пачалі дасылаць і першыя беларускія кніжкі. Помню іх усе, быў іх першым удзячным чытачом: «Астап» М. Лынькова, «Поўдзень» В. Віткі, «Шырокае поле вайны» М. Лужаніна, «Праз вогненны небасхіл» М. Танка, «Гарачы поўдзень» П. Панчанкі, «Крамлёўскія зоры» А. Астрэйкі...

Можа быць, чытаньне беларускіх кніг паэзіі і вершаў у часопісах і газетах нанова абудзіла ўва мне жаданьне выказаць такім жа спосабам і свае думкі-пачуцьці, а можа, проста прыйшла для гэтага пара, але ў кастрычніку 1945-га я зноў пачаў складаць «сьцішкі» (словам «верш» ніхто ў нас не карыстаўся, нават настаўнікі. «Дзеці, хто раскажа на памяць сьцішок?»). У адрозьненьне ад усіх спроб колішніх, дзіцячых, на гэты раз пачатак быў зусім іншы, «дарослы» і на «дарослыя» тэмы, а не для забавы-пацехі равесьнікам. Сьведчаньнем гэтага была і поўная таямнічасьць «творчага працэсу» (адчуваньне, што гэта вельмі тваё асабістае, амаль нешта сакральнае, ці, можа, нават грахоўнае, пра што ніхто з блізкіх і знаёмых ведаць не павінен, і тое, што першы ж верш быў пасланы мной у такую «дарослую» і сур’ёзную газету, як «Звязда». Гэта быў верш пра вяртаньне салдата-пераможца дадому, у родную вёску. Адказ з рэдакцыі прыйшоў даволі хутка, зьмест яго быў трафарэтны: у творы ёсьць асобныя неблагія радкі, але ў цэлым верш слабы, надрукаваць ня можам. І разумная парада: зьбірайце, запісвайце фальклор, народныя казкі, песьні, прыказкі і прымаўкі. Адказ, на жаль, чамусьці быў ананімны: «Літкансультант» — і бяз подпісу. Але што датычыць выказанай мне парады — дык невядомы літкансультант як у ваду глядзеў: ведаў, каму параіць. Пройдзе трохі больш за дзесяць гадоў, і зьбіраньне, і дасьледаваньне беларускага фальклору стане маёй другой прафесіяй і рабочым хлебам надзённым.

На пачатку 1946-га напісаў некалькі вершаў пра зіму і зімовыя забавы і, не помню, з якіх меркаваньняў, паслаў іх чамусьці ў рускамоўную піянерскую газету «Зорька». Адказалі: твае вершы напісаныя па-беларуску і таму мы перадалі іх у газету «Піянер Беларусі». Зразумеў памылку і пачаў пасылаць вершы ў беларускія дзіцячыя выданьні, найбольш у «Бярозку». Яна і стала першым часопісам, у якім я надрукаваўся (ліпеньскі нумар за 1946 год, верш «Яблынька»). Пасьля першай публікацыі было на працягу году яшчэ некалькі — і ў «Бярозцы», і ў «Піянеры Беларусі».

Наконт «Бярозкі» хачу сказаць, што мне пашанцавала. Рэч ня толькі ў тым, што яна першая адкрыла мне свае старонкі, хаця гэта шмат значыла для мяне і само па сабе: пачатак выступленьня ў друку! — момант, які ў жыцьці кожнага літаратара бывае толькі аднойчы. Рэч яшчэ і ў тым, што рэдактарам «Бярозкі» быў тады вядомы і любімы ў даваенных дзяцей і падлеткаў пісьменьнік Алесь Іванавіч Якімовіч, творамі якога, асабліва вершаванай казкай «Каваль-Вярнідуб», я захапляўся, а сакратаром рэдакцыі быў выдатны празаік Мікола Радзівонавіч Лупсякоў, які тады, у жніўні 1946-га, прыслаў мне досыць вялікі, вельмі сур’ёзны і педагагічна мудры ліст (дарэчы, напісаны ад рукі, не на машынцы).

Аб тым, што я друкуюся ў рэспубліканскіх перыядычных выданьнях, у нашай школе даведаліся далёка не адразу, а толькі дзесь на пачатку 1947-га. Больш за іншых настаўнікаў зацікавіўся гэтым выкладчык батанікі і заалогіі (не паводле сьпецыяльнасьці, а па горкай неабходнасьці: каб хоць якую работу ў школе!) Павел Купрыянавіч Герман — нядаўні палітычны зэк, які за беларускі нацыяналізм адпекаваўся недзе ў Сібіры дзесяць гадоў і цяпер вярнуўся на Бацькаўшчыну бяз права жыць у Менску (як і Барыс Мікуліч, і Сяргей Грахоўскі, і Алесь Пальчэўскі, і некаторыя іншыя «нацыяналісты», «ворагі народу»). Герман, што праўда, прафесійным літаратарам ня быў, але яшчэ з 20-х гадоў друкаваў у дзіцячых выданьнях розныя нататкі і карысныя парады, накшталт «Як самому зрабіць шпакоўню» (ці лыжы, ці санкі) — пра гэта мне нашмат пазьней расказвалі і Алесь Якімовіч, і Станіслаў Шушкевіч, якія яго добра ведалі. Пісьменьнікам ён ня стаў, але як сябар многіх «маладнякоўцаў» жыў агульным з імі настроем, і канешне ж быў носьбітам ідэі беларускага нацыянальнага адраджэньня, патрыётам роднага слова і сваім чалавекам у літаратурным асяроддзі. У 1949-м яго арыштавалі паўторна, ужо ў нашай школе, і кудысьці саслалі зноў — як і ўсіх іншых «беларускіх нацдэмаў», удзельнікаў «антысавецкай контррэвалюцыйнай арганізацыі», што былі вярнуліся на Беларусь у 1946-м. Як склаўся яго лёс далей — ня ведаю.

Дык вось Павел Купрыянавіч Герман аднойчы затрымаў мяне пасьля ўроку, сказаў, што чытаў мае вершы ў «Бярозцы», пахваліў, нават вельмі, пацікавіўся, ці даўно пішу, каго з паэтаў люблю чытаць, і нечакана прапанаваў: «Зьезьдзі са сваімі вершамі ў Менск да рэдактара «Бярозкі» Алеся Якімовіча, пазнаёмся з ім асабіста, гэта мой даўні сябра, і я напішу табе рэкамендацыйны ліст, з лістом ты да яго і заявіся, хочаш — на кватэру, хочаш — у рэдакцыю. Зьезьдзі, пазнаёмся, карысна будзе...» Я ажно разгубіўся. «Ехаць да Якімовіча? Да самога Якімовіча — галоўнага рэдактара «Бярозкі»? Не, на гэта ў мяне сьмеласьці ня хопіць». Ня помню, што я там прамармытаў у адказ на прапанову, але Павел Купрыянавіч зразумеў, што не паеду. «Дарэмна адмаўляешся,— сказаў ён.— Падумай і скажы мне, калі надумаешся...»

«Надумацца» я ня мог, гэта было вышэй маіх сілаў — ехаць наўмысна са сваімі вершамі да вядомага пісьменьніка. Ня ведаю, ці зразумеў настаўнік прычыну майго адмаўленьня, ці здагадаўся, што пайсьці на гэта мне не дазволіла мая вялікая прыродная бяда — незвычайная, да хваравітасьці, сарамяжлівасьць. Божа, колькі я ў свае маладыя гады страціў праз яе! Як бы іначай магло многае ў маім жыцьці павярнуцца, калі б ня гэтая самая бяда, калі б хоць трохі больш сьмеласьці, рашучасьці, адкрытасьці! Колькі ўпушчана шчасьлівых выпадкаў, колькі страчана самім Богам пасланых магчымасьцяў атрымаць параду і маральную падтрымку ад старэйшых паэтаў і пісьменьнікаў, ад вядомых майстроў слова! Асабліва на тым першым, пачатковым этапе творчага станаўленьня,— да паступленьня ва універсітэт, калі троху-патроху пачаў у сабе тую дзікую сарамяжлівасьць перамагаць.

***

Амаль усе тры гады майго жыцьця пад акупацыяй, асабліва два апошнія, прайшлі, можна сказаць, зусім без чытаньня. I гэта ў такім узросьце!

Кніг не было. Кніг не было. Кніг не было!.. Хіба выпадкова траплялася якая раз у паўгоду. Помню іх: зборнік вершаў Купалы, кніга баек Крылова, том выбраных твораў Максіма Горкага, «Былое і думы» Герцэна...

А наогул — найлепшыя для чытаньня гады міналі ўпустую, без чытаньня.

На пачатку 1945-га году ў Слабадзе адчынілі хату-чытальню — культасьветустанову рангам ніжэйшую за даваенны Дом сацыялістычнай культуры. Месьцілася яна гады паўтары ў звычайнай вясковай хаце — спачатку ў адной, пасьля ў другой, пакуль не «зьляпілі» пад сельсавет новую будыніну, палавіну якой адвялі пад хату-чытальню. На вялікую-вялікую маю радасьць у чытальню пачалі паступаць новыя беларускія кнігі (усе, што выходзілі ў Менску, а было іх мізер, лічаныя), і, што асабліва аказалася важным,— часопісы «Полымя», «Беларусь» і газета «Літаратура і мастацтва». З гэтага самага часу пачалася мая сур’ёзная (без іроніі) літаратурная самаадукацыя, так бы мовіць — мой Слабодскі завочны літінстытут, адно што без выкладчыкаў, экзаменаў і залікаў. За два з гакам гады — да паступленьня ў верасьні 1947-га ў Менскае педвучылішча — я прачытаў на старонках названых літаратурных выданьняў (а ўважліва-ўважліва!) сотні вершаў, дзясяткі апавяданьняў, аповесьцяў, раманаў, а галоўнае — сотні літаратуразнаўчых артыкулаў і нататак, рэцэнзій і водгукаў на новыя кнігі. З асаблівай цікавасьцю чытаў публікацыі па гісторыі беларускай літаратуры і культуры, артыкулы, нататкі, успаміны пра выдатных пісьменьнікаў, паэтаў, мастакоў, артыстаў, асьветнікаў і навукоўцаў. Менавіта ў гэтыя гады я адкрыў для сябе імёны А. Гаруна, Ядвігіна Ш., К. Каганца, Я. Чачота, П. Шпілеўскага, І. Насовіча, Е. Раманава, М. Нікіфароўскага, Я. Карскага, Л. Кандратовіча, А. Ельскага, В. Эпімаха-Шыпілы, С. Палуяна, М. Доўнар-Запольскага, І. Грыгаровіча і многіх яшчэ. Мяне моцна цікавілі лёсы гэтых выдатных сыноў Беларусі, іх жыцьцё і творчасьць, і я ўжо не пакідаў без увагі ніводнай новай пра іх публікацыі. З ліку аўтараў, чые артыкулы, рэцэнзіі, нататкі мне асабліва падабаліся, хачу вылучыць Міхася Ларчанку, Уладзіміра Агіевіча і яшчэ зусім тады маладога — дваццаціпяцігадовага — Сьцяпана Александровіча.

У плане асьвятленьня гісторыі нашай літаратуры і культуры — асьвятленьня навукова-аб’ектыўнага, не падагнанага пад канцэпцыі вульгарнага сацыялагізму — паперадзе іншых выданьняў ішоў часопіс «Беларусь» (галоўным рэдактарам быў тады Ільля Гурскі — звыш афіцыйны ў сваіх уласных творах пісьменьнік). У артыкуле М. Ларчанкі «Творчасьць Алеся Гаруна» (быў зьмешчаны і партрэт забароненага, схаванага ад чытачоў паэта) гаварылася: «Алесь Гарун — таленавіцейшы беларускі паэт. Па сваіх ідэйных поглядах і творчаму метаду ён прымыкаў да рэвалюцыйна-дэмакратычнага напрамку...» «А. Гарун быў шчырым патрыётам сваёй Радзімы і народу». Ён патрабаваў «для беларускага народу сацыяльнага і нацыянальнага вызваленьня». «Радзіма, родная Беларусь была для Гаруна вышэй за ўсё». I ішлі радкі з вершаў, якія пацьвярджалі сказанае. О, як заінтрыгаваў мяне аўтар артыкула гэтай магутнай постацьцю паэта-грамадзяніна! Праз колькі гадоў на старонках партыйнага друку гакнуць па Ларчанку за тое, што ворага Кастрычніцкай рэвалюцыі назваў «шчырым патрыётам Радзімы і народу». Сёньня здаецца проста неверагодным, што тады, у 1945-м, часопіс «Беларусь» пусьціў да чытачоў такое слова пра Алеся Гаруна. Але ж перад усім павінен быў знайсьціся аўтар, каб напісаць гэтае слова! А ў Ларчанкі ў тыя гады сьмелых, падобных гэтаму, выступленьняў было нямала. I я міжволі прыгадваю, як дзесьці ў сярэдзіне 60-х аўтарытэтны знаўца і ацэншчык паэзіі Р. Бярозкін іранічна пытаў у мяне: «Вы працуеце на кафедры ў Ларчанкі? I што — студэнты слухаюць яго лекцыі? Што вы кажаце!?.» Было, прызнаюся, непрыемна. Можа, прафесар М. Р. Ларчанка і ня самы вялікі эстэт у беларускай навуцы аб літаратуры, але, але!.. Зьдзеклівай іроніі яго імя ніяк не заслугоўвае. Як і герой яго артыкулу, ён і сам быў шчырым, сапраўдным патрыётам Беларусі, беларускага народу, беларускага паэтычнага слова.

Памятаю, якое ўражаньне зрабіла на мяне нататка пра зусім раней невядомага мне Каруся Каганца, асабліва радкі зьмешчанага там жа яго верша: «Ой вецер шуміць, ой вецер гудзе, А цераз поле чалавек ідзе». Цяжка сказаць, чым з першага прачытаньня кранулі і запалі ў душу гэтыя нібыта зусім звычайныя, просьценькія радкі, а вось жа кранулі, запалі, і на ўсё жыцьцё. I імя іх аўтара ад таго першага дня стала мне дарагім і блізкім. Гэтак сама, як і імя Ядвігіна Ш., адкрытае для мяне тады ж: пра яго пісалася і ў «Беларусі», і ў «ЛіМе». А ў верасьні 1947-га мне пашчасьціла купіць у кіёску на стацыі Рудзенск яго кніжачку «Апавяданні». Божа, якія пярліны жывое народнае мовы абсыпаліся на мяне з яе старонак! Колькі разоў я зноў і зноў перагортваў іх! З думкаю, вядома, якая ж багатая, аказваецца, наша літаратура і як я мала ведаю яе. А як было ня ўразіцца ад нататкі Сьц. Александровіча пра П. Шпілеўскага: я ніколі ня чуў гэтае імя, а ён, аказваецца, аўтар шасьці кніг і добрай сотні аповесьцяў, апавяданьняў, артыкулаў аб родным беларускім краі. Мяркуючы па нататцы, вельмі цікавыя, каштоўныя кнігі і артыкулы, а дзе ж і калі я знайду іх і пачытаю? Так распальваўся ўва мне пал адкрыцьця і пазнаньня новага, непазнанага, прага асвоіць як мага больш спадчыннага, рассунуць гарызонты роднага.

У гэтым курсе літаратурнай самаадукацыі, які цалкам ішоў па-за школай, я адкрываў шмат новага і ў творчых лёсах і абліччах тых, чые імёны былі вядомы яшчэ з буквара і чытанкі, чые творы вывучаліся на ўроках літаратуры. Скажам, той жа М. Ларчанка ў артыкуле «Янка Купала — вялікі асьветнік» цытуе радкі паэта, якія я ня змог бы знайсьці ні ў адным яго выданьні 30-х гадоў — радкі вельмі і вельмі купалаўскія. А тут я іх прачытаў.

Шчасьлівы ты ці не шчасьлівы,

Будзі сыноў сваёй зямлі.

Над беларускай соннай нівай

Нязгасны сьветач распалі!

Помню, як мяне ўразіў адным момантам артыкул-успамін жонкі паэта У. Луцэвіч «Янка Купала ў Вільні». Яна згадвала нейкую вечарынку, на якой Купала «танцаваў неяк сьмешна дробненька «польку». Купала — танцаваў? Ён жа вялікі паэт! Ён жа ... Бог! Хіба багі танцуюць? Такое неразумнае дзіцячае зьдзіўленьне запыніла мяне на прачытаным. З гэтага ж успаміну У. Луцэвіч даведваюся, што Сяргей Палуян «быў самы блізкі друг Янкі Купалы». Самы блізкі друг! Той Сяргей Палуян, якому Максім Багдановіч прысьвяціў свой геніяльны трыялет «Ты быў як месяц адзінокі...» Значыць, і Багдановічу быў блізкім сябрам. А хто ён, гэты Сяргей Палуян? Як даведацца? Там жа вычытаў, што ў Вільні Купала сустракаўся са знакамітым рускім паэтам Бальмонтам і ня менш знакамітым Брусавым. Цікава! Страшна цікава! Абодва знакамітыя, а я нічога, ні радка, з іх паэзіі не чытаў.

Так адкрываў я для сябе ня толькі класікаў, але і імёны зусім новыя, маладыя, што якраз тады ўваходзілі ў беларускую літаратуру. Упершыню ўчытваўся і запамінаў: Іван Мележ, Янка Брыль, Аляксей Кулакоўскі, Мікола Лобан, Мікола Лупсякоў, Іван Шамякін, Алена Васілевіч, Кастусь Кірэенка, Аляксей Бурдзель (пазьней ён возьме сабе прозьвішча Русецкі) і інш.

Неаднойчы за апошнія чатыры дзесяцігоддзі я цытаваў пры нагодзе вялікага рускага педагога К. Ушынскага: «Язык народа — это его бессмертие». І далей: «Отнимите у народа все, и он все может воротить, но отнимите язык, и он никогда более уже не создаст его; новую родину даже может создать народ, но языка — никогда; вымер язык в устах народа — вымер и народ». Мудрае, геніяльнае выказваньне. Вялікая, непадлеглая аспрэчаньню ісьціна. І прачытаў я гэту мудрую выснову ўпершыню ў 1945 годзе, у часопісе «Беларусь», у артыкуле Міхася Судніка «Мова народа як фактар яго сілы і непераможнасьці». Аж хочацца паўтарыць: фактар яго сілы і непераможнасьці! Падкрэсьліваю: яшчэ ў 1945 годзе. Пасьля зусім недалёкіх нечуваных пагромаў беларускай нацдэмаўшчыны! У афіцыйным часопісе. Аўтар — супрацоўнік афіцыйнай навуковай установы. Пры Сталіне і яго вернападданых «сталіністых». Як жа гэта зразумець? Што за свабода слова? Што за паслабка-аддушына ў нацыянальнай палітыцы дзяржавы? А менавіта так і было: невялікая паслабка-аддушына, на якую пайшоў Крэмль у цяжкую, драматычную часіну вайны. Быў вымушаны «мудры з мудрых» часова адступіць ад жорсткай «інтэрнацыянальнай» дактрыны, каб хоць трохі задобрыць украінцаў, беларусаў, прыбалтаў і іншых насельнікаў акупаваных тэрыторыяў і не падштурхнуць іх да супрацоўніцтва з немцамі, не павялічыць сілы і маштабы калабаранцтва. Якраз тады, у 1943-1944 гадах і напісалі нашыя паэты: Броўка — пра Беларусь, пра Кастуся Каліноўскага, Максім Танк — пра родную мову, Пімен Панчанка — геніяльную нізку «Іранскі дзёньнік», усю пранізаную пяшчотнай любоўю да Маці-Беларусі. Вось з такімі радкамі:

Стаю ля Касьпійскага мора на беразе

I думкай уласнае сэрца трывожу:

Мая Беларусь, у рамонку і верасе,

Цябе не на жарты зрабіць я намерыўся

I самай багатай,

I самай прыгожай!

Але гэтая аддушына трывала зусім нядоўга — у жніўні 1946-га яна была наглуха перакрытая. Дакладам таварыша А. А. Жданава пра часопісы «Звезда» і «Ленинград», пра што гаворка наперадзе. Тут адно зазначу, што пададзеную вышэй страфу Панчанку прымусілі праз нейкі час перарабіць. Месца паэзіі заступіла штось несуразнае, банальнае, поснае: «Цябе не на жарты зрабіць я намерыўся Багатай, шчасьлівай, як песьня, прыгожай.» Як гэта кажуць: каб і хацеў горш сапсаваць — дык нельга.

Ахоплены гэтай неадольнай корцю — чытаць, чытаць, чытаць, і прагай мець кнігі дома, пад рукой, я пачаў, ужо з 1945-га года, патроху купляць іх, перадусім у Менску, вядома, куды мама пасылала мяне праведаць сястру Ліну, якая вучылася ў сталічным педвучылішчы імя Н. К. Крупскай. Першымі набытымі мной ва ўласную бібліятэку кнігамі былі: «Тарас на Парнасе» і «Энеіда навыварат», «Выбраныя творы» Максіма Багдановіча, «Творы» В. Дуніна-Марцінкевіча, «Выбраная лірыка» М. Машары, «Выбраныя творы» П. Броўкі, «Поўдзень» В. Віткі, «Ранак ідзе» К. Кірэенкі; усьлед за гэтымі набыў: «На сотай вярсьце» А. Куляшова, «Выбраныя творы» П. Труса, «Паэмы» Я. Коласа, «Выбраныя творы» Я. Купалы, «Далёкія станцыі» П. Панчанкі. Набыцьцё кожнае з гэтых кніг было для мяне вялікім сьвятам. Асабліва — твораў Купалы, Коласа, Багдановіча, Труса, Куляшова, Панчанкі і ананімных паэмаў. Чытаў, перачытваў, вывучаў, як мог, іх паэтыку, каб пранікнуць у таямніцы «красы і сілы» (нават «прэпарыраваў» рытмічныя асновы верша — хто якім памерам больш карыстаецца: харэем, ямбам і г. д. Як быццам паэзія залежыць ад памеру). Улетку 1947-га я стаў гаспадаром і некалькіх вялікіх кніг рускай і сусьветнай літаратуры, якія таксама былі для мяне эстэтычнымі арыенцірамі. Гэта — вялізны і таўшчэзны, як Біблія, том твораў Пушкіна, у якім — уся яго паэзія, уся проза, уся літаратурная крытыка, сёе-тое з гістарычнай эсэістыкі... Купіў я гэтую таміну на Камароўскім базары, у нейкага інтэлігентнага з выгляду старога чалавека. Радасьці маёй, помню, не было межаў. Столькі Пушкіна ў адной кнізе! У таго ж дзеда-кніжніка на Камароўцы (я туды прывозіў прадаваць вішні) праз нейкі тыдзень купіў Другі том Збору твораў Гогаля 1857 году выданьня — амаль прыжыцьцёвае. Гэта быў таксама вельмі аб’ёмісты том вялікага фармату, з пячаткай «Минского городского собрания». У ім — «Арабескі» ў двух частках і ўсе драматычныя творы геніяльнага пісьменьніка. Сярод «арабесак» — аповесьці «Партрэт» і «Неўскі прасьпект», «Запіскі вар’ята» і больш дзясятка артыкулаў, у тым ліку — «Некалькі слоў пра Пушкіна», «Аб маларасійскіх песьнях», «Пагляд на састаўленьне Маларасіі», «Скульптура, жывапіс і музыка»... Якое захапляльнае гэта было ў мяне чытаньне! I ня толькі аповесьці і п’есы, але і названыя артыкулы, асабліва пра Пушкіна і пра трох дзівосных сясьцёр, пасланых Творцам упрыгожыць сьвет — пра скульптуру, жывапіс і музыку. Уразіла, помню, што вышэй за ўсе іншыя мастацтвы Гогаль ставіць музыку, якая «раптам у адзін раз адрывае чалавека ад зямлі» і «пагружае яго ў свой сьвет». Уразіла, бо я і сам даўно адчуваў, што наймацней мяне і забірае ў палон музыка. Нават і ў паэзіі, якою ўжо неадступна мроіў, я, здаецца, перш за ўсё чуў мелодыю радка, інтанацыю, музыку, ва ўсякім разе без дасканалага эўфанічнага аснашчэньня верша не ўспрымаў.

Трэцяй вялікай рускай кнігай — кнігай-падзеяй у маім жыцьці ў тое лета — стаў аднатомнік выбраных вершаў і паэмаў Аляксандра Твардоўскага. Гэта было першае «Избранное» ужо тым часам знакамітага савецкага паэта, імя якога неаднойчы сустракаў на старонках газеты «Літаратура і мастацтва», але з яго паэзіі нічога не чытаў. Кнігу Твардоўскага загадчык слабодскай пошты прывёз з Лагойску на продаж, і я купіў яе прама на вуліцы, з калёсаў, ня даўшы занесьці ў памяшканьне. Том адкрываўся аўтабіяграфіяй паэта «О себе», эпіграфам да якой былі, набраныя драбнейшым шрыфтом, радкі: «Язык, на котором я говорил в детстве, был близок белорусскому. Это определялось не только близостью этнографической границы, но и тем, что предки мои были родом из Минской губернии. Впоследствии, познакомившись с образцами белорусской литературы и фольклора и услышав живую речь народа Белоруссии, я почувствовал их как нечто родное мне. Следы этой языковой стихии не трудно обнаружить во всем, что написано мною в стихах и прозе». Дата — Май, 1946 г. Гэтым эпіграфам-прызнаньнем Твардоўскага я быў як не ашаломлены: значыць, продкі з Менскай губерні, беларусы?! Во якое неспадзяванае адкрыцьцё! Твардоўскі — беларус паходжаньнем! Ды і нарадзіўся на этнаграфічнай мяжы з Беларусьсю. Дык гэта ж ён мог бы стаць і беларускім паэтам. Але і так добра, бо радасна ведаць, што ён такі блізкі нам. Сьляды беларускай моўнай стыхіі — ва ўсім, што ён напісаў. Напэўна, гэтая стыхія і спрычынілася таму, што яго вершы і паэмы («Страна Муравия», «Василий Тёркин» і «Дом у дороги») я чытаў і ўспрымаў гэтак жа лёгка, як вершы і паэмы Коласа, Купалы, Куляшова... Многае з яго кнігі, асабліва з паэм, тады ж завучыў на памяць; зрэшты, яно само запомнілася, без намаганьня. Такія ўжо асаблівасьці паэтыкі Твардоўскага: натуральнасьць гучаньня верша, жывая, гутарковая, па-народнаму афарыстычная мова.

Тым жа летам у таго ж старога кніжніка на Камароўцы (во ўжо каму я застаўся ўдзячны на ўсё жыцьцё!) купіў «Кнігу песень» вялікага нямецкага лірыка Генрыха Гейнэ — таксама яшчэ дакастрычніцкае выданьне, цудоўна аформленае ілюстрацыямі П. Тумана. Гэта было маё другое — пасьля «Разбойнікаў» і балад Шылера — знаёмства з заходне-еўрапейскай літаратурай. I ня проста знаёмства: «Кніга песень» стала на нейкі час адным з маіх галоўных падручнікаў па «курсу» лірычнай паэзіі. Нават выпіскі з яе рабіў у асобны тоўсты сшытак, куды заносіў розныя цікавыя выказваньні, думкі, выслоўі.

З усіх набытых тады мною кніг, названых тут і не названых, ацалелі і захаваліся ў маёй бібліятэцы толькі том Гогаля, «Кніга песень» Гейнэ, зборнікі Багдановіча і Панчанкі. Усе астатнія, пакуль вучыўся ў педвучылішчы, з дзіцячай волі меншых братоў і сясьцёр пайшлі па вёсцы, па руках чытачоў і не вярнуліся. Вельмі шкадаваў іх, асабліва Купалу, Коласа, Пушкіна і Твардоўскага,— праз усё жыцьцё ўспамінаў гэтую страту са шкадаваньнем. Надта ж шмат тады яны мне далі, тыя вялікія кнігі беларускай і рускай літаратуры, надта ж многім я быў ім абавязаны.

Прапаў і рукапісны сшытак вершаў Сяргея Ясеніна — сьведчаньне маёй незвычайнай юнацкай любові, скажу больш — майго абагаўленьня гэтай ні з кім не параўнанай постаці ў рускай паэзіі XX стагоддзя. Я адкрыў яго для сябе ў жніўні сорак шостага зусім неспадзяваным чынам. Мой сусед і сваяк Валодзя Барэйка, будучы на фронце, перапісаў сабе дзясяткі два вершаў Ясеніна з томіка, які насіў з сабой усе гады вайны ягоны камандзір — начальнік штаба часьці. Ён, сусед, і даў мне пазнаёміцца са сваім запаветным рукапісам. Я літаральна анямеў ад уражаньня. Ніколі раней чытаць такое мне не даводзілася — такія гранічна шчырыя лірычныя споведзі, выказаныя такой чароўнай вобразнай мовай. «Дык вось як, аказваецца, можна пісаць пра сваё асабістае, пра каханьне, пра ўзаемаадносіны з жанчынай, пра сыноўскія пачуцьці да маці!..» Усе тыя вершы я, канешне ж, перапісаў сабе, і яны назаўсёды аселі ў маёй памяці. Не абышлося тады ж і без перайманьня яго матываў, яго паэтыкі. Праз шмат гадоў у Максіма Горкага прачытаю: «Які чысты і які рускі паэт!» Менавіта: і які рускі!

Тут я павінен сказаць і пра аднаго беларускага лірыка, сучасьніка Ясеніна,— аднаго з маіх самых любімых у школьныя і педвучылішчныя гады,— пра Паўлюка Труса. Сказанае Горкім пра Ясеніна зусім прыкладаецца да асобы і творчасьці Труса — натуральна, з заменаю аднаго слова: «Які чысты і які беларускі паэт!» Яго чысьціню і беларускасьць я адчуў яшчэ тады, сямікласьнікам, адчуў на ўзроўні падсьвядомасьці, душой і сэрцам, нутром. З чысьцінёй і беларускасьцю я зьвязваў і дзівосную музычнасьць яго верша,— зрэшты, гэтая музычнасьць і была адной з галоўных выяваў беларускасьці. У той час не было паэта, які б так зачараваў мяне беларускай мелодыяй слоў, такім да болю родным гучаньнем радка. «Падаюць сьняжынкі, дыяменты-росы, падаюць бялюткі за маім акном...», «Ой пайду ў далячынь за сяло...», «Мора калышацца, мора жытнёвае, сьпелым калосьсем зьвіняць берагі...», «Не засьпі, пабудзі мяне рана, о! мая дарагая матуля!» — гэта паланіла душу да астатку і не адпускала. Як я яму ўдзячны за гэту школу паэзіі для сэрца! Старонкі тры вышэй я ўжо гаварыў пра маё стаўленьне да музычнай існасьці верша. Скажу мацней. Скажу словамі Марыны Цьвятаевай: «Ёсьць нешта ў вершах, што важней за іх сэнс — іх гучаньне.» Гэта і мой погляд на паэзію. Дзеля гучаньня я гатоў ахвяраваць у нейкіх долях сэнсам. Не галоўным вядома, але тым ня менш. А музыкай, мелодыяй, гучаньнем — не ахвярую. Таму і напісаў у 1962 годзе нешта накшталт лірычнага крэда: «Не адбірайце музыкі ў паэта, заканадаўцы паэтычных мод!..»

Вось такім чынам, паралельна з вучобай у Гаенскай сямігодцы, я закончыў за два з гакам гады, цалкам самастойна, свой слабодскі «літаратурны інстытут». Без ніякай распрацаванай сістэмнай праграмы навучаньня. Падручнікамі былі: часопісы «Беларусь», «Полымя», газета «Літаратура і мастацтва» і творы паэтаў і пісьменьнікаў, перш за ўсё набытыя ва ўласную бібліятаку; вядома ж, і тыя беларускія кніжачкі, што паступалі ў нашу вясковую хату-чытальню.

Наколькі моцнай і няўрымснай была мая хлапечая цяга да пашырэньня і паглыбленьня літаратурных ведаў, сьведчыць адзін, як на сталае разуменьне, дзіўнаваты факт. У канцы 1946-га году, вучань сёмага класу, я выпісаў сабе на наступны 1947 год часопіс «Известия АН СССР. Отделение литературы и языка». У аддзяленьні сувязі, куды я кожны дзень прыходзіў як калгасны паштальён, быў Каталог савецкіх газетаў і часопісаў, у ім і наткнуўся я на гэтае выданьне. I падпісаўся. Нешта ж падшахнула замахнуцца на такі «навукова-папулярны» часопіс! Недасьведчанасьць і наіўнасьць, вядома. Ну, можа, трохі і амбіцыі. Помню, як атрымаў першы нумар. Часопіс быў абгорнуты грубай шэрай паперай, на якой друкаванымі сінімі літарамі (усё адно як штамп) значылася: «Академия наук СССР. Отделение литературы и языка». Далей: «Гилевич Н. С» і мой адрас. Начальнік пошты, былы франтавік, інвалід вайны Мікалай Давідовіч, прачытаўшы на тым «штампе» маё прозьвішча, вочы вылупіў:

— Гэта... табе?

Я не папрасіў, а можна сказаць, выхапіў у яго з рук бандэрольку. Глянуў на надпіс і ўсё зразумеў.

— Ну канешне, мне, — адказаў. — Вы ж бачыце.

— З Акадэміі навук? З Масквы? — усё яшчэ шырокімі вачыма глядзеў на мяне зьдзіўлены Мікалай Аляксандравіч.

— З Масквы, — кіўнуў я галавой, вымаючы з абгорткі часопіс.

— Дык ты маеш сувязі з Акадэміяй навук, прычым усесаюзнай?

— Не, проста выпісаў іх часопіс, каб чытаць аб літаратуры.

— Ну, брат! Так, глядзі, і акадэмікам станеш! — пахітаў галавой Мікалай Аляксандравіч. — Мусіць, ты, хлапец, далёка пойдзеш...

Зьбянтэжаны трохі такімі прадказаньнямі, я іранічна ўсьміхнуўся. Уявіў акадэміка: лысы, з доўгай сівой барадой, у акулярах...

Часопісам быў расчараваны, адразу зразумеў, што чытаньне не для мяне. Адзіны артыкул, у якім нешта спасьціг і запомніў, — пра Гандзі, лідэра нацыянальнага руху Індыіі за вызваленьне ад каланіялізму. Артыкул вельмі крытычны, бо Гандзі — супраць класавай барацьбы, па рэлігійна-філасофскіх і грамадска-палітычных поглядах ён — рэакцыянер.

***

Як я ўжо сказаў, вучэбнай праграмы па літаратурнай самаадукацыі ў мяне не было. Але было адно вялікае... АЛЕ. Была магутная накіроўчая ідэйна-эстэтычная сіла. Для часопісаў і газетаў, якія я чытаў, яна таксама была накіроўчай. Думаць, што я гэтую сілу ігнараваў і абыходзіў, было б сьмешна. Я — жыў у сістэме. Да таго ж — узрост, узрост, узрост.

Менавіта летам 1946-га, калі я пачаў публікаваць вершы ў рэспубліканскім друку, сакратар ЦК ВКП(б) А. Жданаў выступіў з дакладам «Аб часопісах «Звезда» і «Ленинград», у якім па-хамску збэсьціў творчасьць Ганны Ахматавай і Міхаіла Зошчанкі і даў наказы-настаўленьні ўсім паэтам і пісьменьнікам, пра што і як яны павінны пісаць і якое іх месца ў грамадскім жыцьці краіны, хто і што яны ёсьць у гэтым жыцьці, у гэтай сістэме, якія іх правы і абавязкі (дакладней — толькі абавязкі, пра ніякія правы гаворкі не было). Па дакладзе А. Жданава ЦК прыняў адпаведную пастанову.

Неўзабаве пасьля таго, як «пуцяводны» даклад тав. Жданава быў апублікаваны, беларускія літаратурныя ідэолагі пачалі набірацца партыйнай лютасьці і бязьлітасна жорстка абрынвацца на знойдзеныя ў творах паэтаў, у артыкулах крытыкаў адступленьні ад правільнай лініі, ад сацыяльна-класавых крытэрыяў, ад прынцыпаў партыйнасьці і народнасьці, ад маштабных сучасных праблемаў, ад духу наступальнай баявітасьці, ад уласьцівага нашаму народу-пераможцу аптымізму. (Гэты мой пералік «адступленьняў, заганаў і хібаў» — фактычна цытаты, толькі без двухкосьсяў). Пад удар траплялі нават выдатныя патрыятычныя вершы — за тое, што іх аўтары «з любоўю і гарачым захапленьнем успаміналі родныя крыніцы, сосны, хаты...». А «сёньняшняму паэту трэба стаць вышэй гэтых хатніх пачуцьцяў, не забываць савецкага чалавека і яго справы» («Полымя», 1947, № 1). Гадоў праз трыццаць гэтае патрабаваньне выльецца ў славутую песенную формулу: «Наш адрес не дом и не улица, наш адрес — Советский Союз.»

Помню, якое недаўменьне і засмучэньне агарнула мяне, калі быў літаральна здрапежаны (некалькі разоў у розных выданьнях — як прыклад «адступленьня») прыгожы лірычны верш П. Панчанкі «Сябры, я сягоньня на сінім золаку...». Верш мне так спадабаўся, што я міжволі запомніў некалькі строфаў на памяць. I вось — раптам! Ідэйна заганны твор! У ім «няма вартай увагі тэмы». А што ж заганнага ў гэтых цудоўных паэтычных радках?

Я глянуў на ліпу, пасьля на камень —

Мой позірк імгненна да іх прыліп,

Як прыліпалі пагляды вякамі

Да гэтых каменьняў, да гэтых ліп.

Хіба гэта ня вартая ўвагі тэма? Ды гэта ж Радзіма, гісторыя, пераклічка і еднасьць з далёкімі прашчурамі.

I раптам убачыў я на кары

Надпіс загадкавы «Аня».

I сумна мне стала чамусьці, сябры,

Ад гэтага знаку каханьня.

Добра сёньня маладым і зусім маладым, так бы мовіць, «з вышыні заваяванага» глядзець на жыцьцё, на літаратуру, на прызваньне паэта і паэзіі. Добра бачыць і разумець. Калі ня ўсё, дык многае галоўнае. Добра! Ніхто табе не дыктуе. А калі дыктуе — дык плюнь! Гэта — сёньня. А тады? Калі табе шаснаццаць, і ні з якой вышыні ты глянуць на жыцьцё ня можаш, ня маеш права. Вышыня ёсьць толькі адна: Крэмль у сталіцы Радзімы.

Нас прывучалі і прымушалі жыць казённым аптымізмам, жыць сацыяльна-палітычнымі лозунгамі і пісаць паводле лозунгаў. Гэта станавілася тваёй «пуцяводнай зоркай» — і ў жыцьці, і ў творчасьці. Ад «пуцяводнага» дакладу т. Жданава. Ад пуцяводных дакладаў і артыкулаў ідэалагічных лідэраў літаратуры. Дурная сацыяльна-класавая дыдактыка павінна была выцясьніць у літаратуры жывое шчырае слова пісьменьніка. У сэрца паэзіі патачыўся фальш. Галоўнае — прызнаньне ў савецкім патрыятызме, у вернасьці камуністычным ідэям. Што пустата і рыторыка — не бяда, ня важна.

Так партыя, вуснамі і пёрамі літаратурных «вучыцялёў» моладзі, зьбівала з тропу, з дарогі натуральнага самавыяўленьня яшчэ зусім зялёных пачаткоўцаў. Ды хіба толькі пачаткоўцаў? Хіба менш выматвалі, круцілі-выкручвалі душу паэтам франтавога пакаленьня? Ды і жывым класікам?..

У ліпені 1947-га году мяне запрасілі на першую рэспубліканскую нараду маладых пісьменьнікаў. Было мне няпоўных шаснаццаць, я толькі закончыў сямігодку і сабраўся везьці сваё «чырвонае» пасьведчаньне ў Менскае педвучылішча, якое выбраў не таму, што надта хацеў стаць настаўнікам, а таму, што лічыў яго, можна сказаць, беларускім аналагам расейскага Царскасельскага ліцэю. З хрэстаматыйных біяграфіяў і іншых публікацыяў я ўжо ведаў, што ў Менскім педвучылішчы (у 1920-я гады — Белпедтэхнікум) выкладчыкам методыкі роднай мовы і літаратуры працаваў сам Якуб Колас, што студэнтамі гэтага «ліцэю» былі Паўлюк Трус (адзін з самых любімых тады маіх паэтаў), Пятро Глебка, Максім Лужанін, той жа Алесь Якімовіч. Паехаў у Менск на нараду і заадно павёз пасьведчаньне, пахвальны ліст і заяву-просьбу залічыць мяне студэнтам педвучылішча (дзе, вядома ж, збудзецца мая патаемная мара!).

Тады мне і ў галаву не магло прыйсьці, што ў 1921-1931 гадах, апрача названых чатырох, у Белпедтэхнікуме вучыліся яшчэ дваццаць, а можа, і больш паэтаў і пісьменьнікаў, у тым ліку Лукаш Калюга, Валеры Маракоў, Андрэй Александровіч, Сяргей Дарожны, Сяргей Астрэйка, Сьцяпан Ліхадзіеўскі, Віктар Казлоўскі, Міхась Багун, Зінаіда Бандарына, Станіслаў Шушкевіч, Антон Адамовіч, Міхась Кавыль, Уладзімір Стэльмах, Уладзімір Ляўданскі, Уладзімір Сядура, Сымон Хурсік і інш. Гэта — на працягу аднаго дзесяцігоддзя! Амаль усе яны былі ў 30-я гады арыштаваныя як удзельнікі падпольнай нацдэмаўскай арганізацыі Саюз Вызваленьня Беларусі (неіснуючай, прыдуманай у НКВД), многія былі расстраляныя, або загінулі ў канцэнтрацыйных лагерах, памерлі ў ссылцы. Сёньня ўжо можна гаварыць пра Белпедтэхнікум як пра зьяву унікальную ў гісторыі беларускай літаратуры, і, можа, калі-небудзь хто з гісторыкаў напіша працу аб гэтым. Цікава ўсё ж, чаму не універсітэту, а сярэдняй педагагічнай установе выпала такая гістарычная місія стаць агменем беларускага нацыянальнага духу, рассаднікам «нацыяналізму»... Ну, а мне ў 1947 было дастаткова ведаць, што там вучыліся і там сталі паэтамі Паўлюк Трус, Пятро Глебка, Максім Лужанін, Алесь Якімовіч.

Першая пасьля вайны рэспубліканская нарада маладых аўтараў была арганізавана праўленьнем Саюзу пісьменьнікаў Беларусі і Цэнтральным Камітэтам камсамолу рэспублікі. Сярод усіх удзельнікаў нарады — амаль без вынятку былых франтавікоў і партызанаў — я аказаўся самы маладзейшы. З ліку тых, чыю творчасьць абмяркоўвалі на нарадзе і што сталі пасьля вядомымі паэтамі і пісьменьнікамі, запомніліся мне Іван Шамякін, Мікола Аўрамчык, Андрэй Макаёнак, Алена Васілевіч, Дзьмітрый Кавалёў, Аляксей Русецкі (тады Бурдзель), Паўлюк Прануза, Нічыпар Пашкевіч, Алесь Астапенка, Мікалай Гарулёў і іншыя. Шчасьлівага хваляваньня мне ў тыя дні хапіла — як досыць. Дзіва што: столькі адразу пабачыць творцаў роднай літаратуры, у тым ліку і жывога класіка — вялікага народнага паэта Якуба Коласа. Ня толькі пабачыць, але і пачуць, паслухаць — і на пасяджэньнях секцыяў, і на рэспубліканскім сходзе пісьменьнікаў, прыўрочаным да нарады, і на пасяджэньні Праўленьня, дзе найбольш выяўленых і здольных маладых прымалі ў члены Саюза, і ў кулуарах, вядома, дзе таксама было цікава і паназіраць, і паслухаць. Менавіта тады я ўпершыню пабачыў Міхася Лынькова, Пімена Панчанку, Янку Маўра, Піліпа Пестрака, Петруся Броўку, Пятра Глебку, Васіля Вітку, Максіма Лужаніна, Івана Мележа, Янку Брыля, Аляксея Кулакоўскага, Паўла Кавалёва і многіх іншых. Усе пяць дзён нарады жыў, прыглядаючыся і прыслухоўваючыся да прызнаных і нават славутых працаўнікоў на ніве роднай літаратуры, а таксама і да тых, хто на гэту ніву толькі ўзыходзіў, — аж у грудзях тая радасьць ня месьцілася, і было мне страшнавата і трывожна-боязна ад думкі: а ці не выпадковы я таварыш тут, а ці ёсьць у мяне права быць сярод гэтых людзей, і што мяне чакае наперадзе — якая будучыня? Мары, вядома, мроіліся самыя сьвятлістыя, вясёлкавыя...

На нарадзе, аднак жа, мне двойчы не пашанцавала. Па-першае, мяне запісалі ў секцыю дзіцячай літаратуры — з тых, увогуле справядлівых, меркаваньняў, што я — аўтар часопісу «Бярозка». Але ж надрукаваныя ў «Бярозцы» вершы, такія, як «Выйду», «Зімовы вечар», «Вясновыя вятры», — гэта звычайная лірыка, яны маглі б спакойна месьціцца і ў «дарослых» выданьнях. (Пад рубрыкай «Творы пачаткоўцаў», вядома). Зусім не «дзіцячыя» былі і новыя вершы, якія я прывёз з сабою. Ва ўсякім разе, я не сумняваўся, што буду праходзіць па секцыі паэзіі, — як паэт. І ў рабоце гэтай секцыі першыя дзьве гадзіны ўдзельнічаў, сядзеў і слухаў, і мне было вельмі цікава. Але на перапынку падышоў да мяне сакратар аргкамітэту нарады крытык Уладзімір Агіевіч (дарэчы, вельмі сімпатычны чалавек) і, пажурыўшы, што я ня там, дзе трэба, перагнаў мяне ў дзіцячую секцыю, чым я быў нямала засмучаны. Там было ўсяго чалавек пяць пачаткоўцаў, ніводзін з якіх у пісьменьнікі ня выйшаў, і столькі ж кіраўнікоў секцыі: Янка Маўр, Алесь Якімовіч, Павел Кавалёў, Хаім Мальцінскі, зайшоў быў і з паўгадзіны пасядзеў Пятро Глебка.

У тую рату, калі абмяркоўваліся мае вершы, на дзіцячай секцыі прысутнічаў, нямаведама чаго, сумнавядомы далакоп беларускай літаратуры Лукаш Бэндэ, — і гэта было маё другое нешанцаваньне. Пасьля таго, як, паслухаўшы мае вершы, літасьціва, са скідкай на зусім зялёны ўзрост аўтара, выказаліся Якімовіч, Янка Маўр, Мальцінскі, з удзельнікаў нарады — Аляксей Каўко, журналіст з Піншчыны, — слова ўзяў Бэндэ. І не пакінуў на бедным пачаткоўцы жывога месца — зьбіў, зьмяздрычыў, стоўк мае «творчыя плёны» ўшчэнт. Ды яшчэ і прысарамаціў тых, хто выказаўся спагадліва. Я слухаў яго сьмяротны прысуд, не падымаючы вачэй, і адно машынальна круціў у трубачку лісткі з няшчаснымі вершамі. Ад сораму мне хацелася праваліцца скрозь зямлю. Як бы я злоўлены на нечым страшна брыдкім. Але слова ўзяў П. Н. Кавалёў, ён быў тады аргсакратаром Саюза пісьменьнікаў, і даў майму крытыку рэзкую водпаведзь, і пачаў цытаваць і хваліць асобныя строфы вершаў. Кавалёва падтрымалі Янка Маўр і Якімовіч. Помню, як я раптам аджыў, як адчуў, што да мяне вяртаецца вера ў сябе, у свой заўтрашні дзень, і нават дзесь у глыбіні душы загаварыла штось накшталт творчай злосьці: маўляў, пачакай, таварыш Бэндэ, яшчэ пабачыш, ці такі я безнадзейна нямоглы!.. На тым праца секцыі і скончылася.

Не належу да тых, хто верыць у дзейнасьць нейкіх таямнічых сілаў, у нейкія прадназначэньні і наканаваньні, але не магу ня думаць сёньня аб тым, што менавіта на маю долю выпала зьведаць, амаль у дзіцячым узросьце, сатанінскую лютасьць Лукаша Бэнды — галоўнага пагромшчыка Купалы і Коласа. Няйначай, як глядзеў сатана далёка наперад, ведаў, што тое, чаго ён быў далакопам, стане зьместам і сэнсам усяго майго жыцьця, маім лёсам, той ідэяй-мэтай, якой буду служыць праўдай і верай да апошняга дыханьня.

За час нарады я на працягу трох дзён бачыў Якуба Коласа. Самога Якуба Коласа! Для вясковага падлетка-вершатворцы гэта было проста неверагоднае шчасьце. У першы дзень, на адкрыцьці нарады, Колас сядзеў за сталом прэзідыуму, подыуму там, у вялікім пакоі, не было, мне дасталося месца ад прэзідыуму зусім блізка, і я ня зводзіў з вялікага паэта вачэй. Назаўтра Канстанцін Міхайлавіч удзельнічаў у Рэспубліканскім сходзе пісьменьнікаў; я сустрэўся з ім перад уваходам у Дом Мастацтваў, дзе сход адбываўся, і, ледзь праглынуўшы ад страху пераселы ў горле камяк, павітаў яго «добрым днём» што называецца персанальна — бо побач больш нікога не было. У першы дзень Якуб Колас слова ня браў, на агульным пісьменьніцкім сходзе таксама. А выступіў у апошні, пяты дзень, на пасяджэньні Праўленьня СП, дзе падводзіліся вынікі працы ў секцыях. Ён зьвярнуўся да ўдзельнікаў нарады з нядоўгай прамовай, у якой падзяліўся вопытам працы над сваімі творамі, падкрэсьліў важнасьць вывучэньня маладымі пісьменьнікамі жыцьця і ўзбагачэньня сваёй мовы. Гаварыў проста, шчыра, зразумела. Я слухаў з прыціхлым сэрцам, амаль ня дыхаючы. Я быў шчасьлівы. Якуб Колас зьвяртаўся да ўсіх прысутных маладых, а значыць — і да мяне. Так, яго запаветнае слова адрасавана і мне! I я павінен яго помніць! I жыць ад гэтага часу ўжо неяк іначай. Бо я ўжо ня той, што быў дагэтуль.

Чарговы нумар газеты «Літаратура і мастацтва» зьмясьціў матэрыялы аб выніках нарады маладых пісьменьнікаў. У інфармацыі пра работу секцыі дзіцячай літаратуры зафіксавана: «Н. Гілевіч надрукаваў некалькі сваіх вершаў у часопісе «Бярозка». На секцыі ён прачытаў новыя вершы. Усе выступаўшыя адзначылі, што маладому паэту неабходна дамагацца дасканаласьці ў апрацоўцы твораў.» Ацэнка не пакрыўдзіла. Дамагацца дасканаласьці? Ну, вядома, неабходна. I ня толькі зялёнаму пачаткоўцу.

***

З нарады я вярнуўся акрылены, у сьвятлістым і ўзьнёслым настроі, але... Але яна стала і момантам адліку новага этапу ў маім грамадскім і творчым самапачуваньні, у фарміраваньні і станаўленьні ідэйна-эстэтычнага стрыжня маладога літаратара. На нарадзе і на агульным сходзе пісьменьнікаў, у дакладах і выступленьнях увесь час гучала імя Жданава, спасылкі на яго даклад і на пастанову ЦК ВКП(б) аб часопісах «Звезда» і «Ленинград» ад 9-га жніўня 1946 году. Усе пытаньні і праблемы разьвіцьця літаратуры падаваліся абавязкова ў сьвятле гэтых «гістарычных дакументаў», уся творчая праца паэтаў і пісьменьнікаў арыентавалася на «праўдзівае адлюстраваньне ратнага подзьвігу і працоўнага гераізму савецкага народу пад кіраўніцтвам Камуністычнай партыі і яе вялікага правадыра І. В. Сталіна», на паглыбленьне і ўмацаваньне ідэйных асноваў савецкай літаратуры, на вернасьць прынцыпам сацыялістычнага рэалізму. Да гэтага ідэалагічнага шквалу, жывучы ў вёсцы, я пісаў пра тое і так, як Бог на душу пакладзе, хаця, зразумела, — як малады савецкі чалавек, камсамолец, дастаткова ўзброены азамі камуністычнай ідэалогіі. Пісаў пераважна аб тым, што ішло ад асабістых жыцьцёвых уражаньняў, што абуджалася ў душы зьявамі прыроды, сваім непасрэдным удзелам у сялянскай працы. Пасьля нарады пачаў глядзець на сябе як на хай сабе і зусім маладога, але ідэйна цалкам заангажаванага паэта, глыбока прасякнутага пачуцьцём адказнасьці за «патрыятычнае выхаваньне чытача». Пастаўленыя на пісьменьніцкім сходзе ў Менску задачы былі ўспрынятыя мною з камсамольска-юнацкім максімалізмам.

30 жніўня 1947-га году я паехаў у Менск на вучобу, стаў студэнтам педвучылішча імя Н. К. Крупскай (нас тады называлі іменна студэнтамі, а не навучэнцамі). Радыкальныя перамены жыцьцёвых абставінаў на доўгі час адарвалі ад любімага занятку — карпеньня над вершамі. У педвучылішчы справе ідэйнага выхаваньня будучых настаўнікаў пачатковай школы надавалася тады выключная ўвага, работа ў гэтым кірунку вялася, можна сказаць, узорна. Асаблівай актыўнасьці дамагаліся ад камсамольскай арганізацыі вучылішча. Тагачасная звышпільнасьць да нашых студэнцкіх настрояў была прадыктаваная ня толькі агульнымі ідэалагічнымі ўстаноўкамі, але і пэўнымі канкрэтнымі акалічнасьцямі: толькі што прашумелі трывожныя для высокага начальства падзеі ў Глыбоцкім і Пастаўскім педвучылішчах, прайшоў, усяго два месяцы назад, у чэрвені, судовы палітычны працэс над маладымі патрыётамі Беларусі, агентам КДБ паўсюдна мярэшчыліся новыя суполкі падобных «антысавецкіх арганізацыяў», асабліва — у педагагічных навучальных установах. Ня дай Бог, каб гэтая «зараза» пранікла ў асяроддзе студэнтаў, якія, адвучыўшыся, паедуць у школы працаваць з дзецьмі, выхоўваць маладых будаўнікоў камунізму. Акцэнт у клопатах КДБ палягаў на тым, што разгромленыя студэнцкія суполкі ў Глыбокім і Паставах былі «нацыяналістычныя», сваім заданьнем яны лічылі выхаваньне любові і пашаны да роднай мовы, да культуры і гісторыі Беларусі, а гэта — страшней за ўсё іншае.

Менавіта з такіх, напэўна, меркаваньняў першакурсьнікам Менскага педвучылішча належала грунтоўна засвоіць асноўныя палажэньні дакладу А. Жданава і Пастановы ЦК ВКП(б) аб часопісах «Звезда» і «Ленинград». Хаця пра мае паэтычныя захапленьні ніхто ня ведаў, мне доўгі час, бадай з паўгоду, удавалася трымаць іх у таямніцы, але выкладчыкі заўважылі маю незвычайную для вясковага хлопца дасьведчанасьць у пытаньнях літаратуры, і таму менавіта мне даручылі падрыхтаваць і зрабіць для студэнтаў даклад па матэрыялах названага пленуму ЦК. Так я ўцягваўся ў працэс паглыбленага вывучэньня ідэйна-эстэтычных асноваў савецкай літаратуры, праходзіў, так бы мовіць, пашыраны курс па гэтай дысцыпліне і набываў адпаведную загартоўку. Кіраўніком-кансультантам быў выкладчык беларускай літаратуры Абрам Эвадзьевіч Лорман (дарэчы, па жонцы сваяк Зьмітрака Бядулі). З алоўкам у руках я перачытаў зборнік артыкулаў «Об идейности в литературе» (толькі што выдадзены ў Маскве), шматлікія матэрыялы ў цэнтральных газетах і часопісах на азначаную тэму — і напісаў грунтоўны, першы ў сваім жыцьці, навуковы даклад. Галоўнае месца ў ім адвёў «антынароднай, безыдэйнай, рэакцыйнай» паэзіі Ганны Ахматавай, вершы якой цытаваў вельмі шчодра і — пераважна па памяці. Яны, пакуль пісаў даклад, запомніліся самі сабой, наўмысна я не завучваў іх. Пазьней я зразумеў чаму: гэта была выдатная, на мяжы геніяльнасьці паэзія. Асобныя з тых вершаў Ахматавай засталіся ў памяці на ўсё жыцьцё — настолькі яны, насуперак пастаўленай мэце, запалі ў душу.

Тым часам у савецкім друку нечувана распальваецца атмасфера барацьбы супраць безыдэйнасьці і непартыйнасьці ў літаратуры і мастацтве. У беларускім варыянце — гэта асуджэньне праяваў буржуазна-нацыяналістычнай ідэалогіі ў навуковых працах літаратуразнаўцаў і ў літаратурна-мастацкай крытыцы. Атакі на гэтыя праявы ідуць адна за адной, з нумару ў нумар — і ў «ЛіМе», і ў «Полымі», і ў «Беларусі». Я па-ранейшаму сачу за гэтымі выданьнямі — і ў Менску, і ў Слабадзе, прыязджаючы да бацькоў па сякі-такі харчовы падмацунак (хоць па торбачку паскрылянай сушанай бульбы). Мяне ўжо не пакідае праўдзівы смак да чытаньня літаратурнай крытыкі, артыкулаў і рэцэнзіяў. Імкнуся глыбей пранікнуць у сэнс жорсткіх ідэйных абвінавачваньняў, адрасаваных ці канкрэтным аўтарам (найбольш даставалася М.Ларчанку) ці агулам пэўным выданьням (найбольш — часопісу «Беларусь» за артыкулы 1946-1947 гадоў). Што ж за такое страшыдла — гэты беларускі буржуазны нацыяналізм? Хто яны — гэтыя «заклятыя ворагі беларускага народу — беларускія нацыяналісты»? I ў чым «сур’ёзныя нацыяналістычныя памылкі», «грубыя нацыяналістычныя скажэньні» ў публікацыях па гісторыі беларускай літаратуры, пра што так апантана крычаць на пісьменьніцкіх сходах і ў друку змагары за ідэйна правільную лінію? Пачынае сёе-тое канкрэтызавацца. Так, М. Ларчанка бярэ пад абарону «кансерватыўна-дваранскага пісьменьніка Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча», называе «выдатным асьветнікам рэакцыянера Аляксандра Ельскага», занадта высока цэніць прыземлены рэалізм Ядвігіна Ш., залічае да паплечнікаў Купалы «ваяўнічага буржуазнага нацыяналіста Алеся Гаруна». Гэтак жа глядзіць на Гаруна і Ю. Пшыркоў. (Дарэчы, потым, як і Ларчанка, мой будучы настаўнік літаратуры на філфаку БДУ). У чым жа заганнасьць творчасьці гэтых беларускіх паэтаў і пісьменьнікаў, пра якіх яшчэ год таму чытаў у часопісе «Беларусь» толькі станоўчае? На чыім баку праўда? У 1946 годзе ў Гайне купіў вялікі том В. Дуніна-Марцінкевіча «Выбраныя творы». (Тады вясковыя крамы былі «універмагамі», у якіх прадаваліся і соль, і камса, і газа, і кнігі). Дужа ўпадабаў паэму «Гапон», а ад «Пінскай шляхты» быў у захапленьні. Дзе ж там тыя ідэйныя заганы? Ён жа так бязьлітасна высьмейвае невукаў і скуралупаў царскіх чыноўнікаў і дурную фанабэрыю цёмнай шляхты! У верасьні 1947-га ў кіёску на станцыі Рудзенск (вярталіся з калгасу, з «бульбы») купіў «Апавяданьні» Ядвігіна Ш. і таксама чытаў і перачытваў з захапленьнем — страшэнна таленавіты празаік! I як праўдзіва піша! I з якіх дэмакратычных, народных пазіцыяў!

Хоць і засмуціла мяне разыходжаньне маіх уражаньняў аб творах з іх партыйнай ацэнкай у друку, але пытаньне «каму верыць?», канешне ж, вырашылася на карысьць партыйнай лініі ў літаратуры. Так, трэба верыць партыі і яе ўстаноўкам. Партыя — гэта сам вялікі правадыр народаў І. В. Сталін і яго паплечнік таварыш Жданаў. I А. Фадзееў — партыя, і А. Твардоўскі, і М. Шолахаў. I Якуб Колас, і М. Лынькоў, і К. Крапіва, і А. Куляшоў — партыя... I ўсе тыя, каго бачыў і слухаў на нарадзе маладых, і на сходзе пісьменьнікаў 22-га ліпеня, і на праўленьні СП БССР. Якія ж могуць быць сумненьні? Калі нешта падобнае на нязгоду і прамаўлялася ў душы — дык забудзь аб гэтым! Проста — ты яшчэ мала ведаеш, яшчэ шмат чаго не разумееш, яшчэ ня здольны разабрацца і ацаніць творчасьць таго ці іншага пісьменьніка. Партыі трэба верыць! Бо гэта ж партыя камуністаў, змагароў за грамадства, у якім будуць зьняты сацыяльныя і іншыя супярэчнасьці, стануць улагодненымі, гарманічнымі адносіны паміж людзьмі, у якім, кажучы словамі Максіма Горкага, «чалавек перад чалавекам будзе як зорка перад зоркаю». О, як хораша пра гэта марыць, як радасна да гэтага імкнуцца!..

***

У такой грамадска-палітычнай атмасферы, пры такіх ідэйна-эстэтычных засьцярогах праходзілі мае педвучылішчныя будні. Аб беларускай мове і культуры, аб адметнасьці нашай нацыянальнай гісторыі размоваў у студэнцкім асяроддзі не было — не ўзьнікалі. Насьценная газета «Савецкі настаўнік» выходзіла на беларускай мове, а бальшыня прадметаў выкладаліся на рускай. Пратэстаў не было, лічылася, што так і трэба, усё «ў норме». Сяброў, якія б па-сапраўднаму любілі літаратуру, глыбока цікавіліся ёю, побач не аказалася. Яшчэ больш дзіўна, што ні на адным з трох курсаў не аказалася хлопцаў і дзяўчат, якія б хварэлі шляхетнай хваробай вершаскладаньня. Ніякае маладое творчае жыцьцё ня толькі не палымнела, але і ня тлела, — яго проста не было. У гэтым плане Менскае педвучылішча імя Н. Крупскай зусім не напамінала Белпедтэхнікум імя Ус. Ігнатоўскага. Дарэчы, ужо атайбаваўшыся ў Менску, можа, у тым жа 1947-м, я ішоў аднойчы па галоўнай Савецкай вуліцы ад Сьвіслачы ўгору і ўбачыў на франтоне паважнага трохпавярховага будынка выкладзены каменем надпіс: БЕЛПЕДТЭХНІКУМ. Быў моцна зьдзіўлены: дык вось дзе ён месьціўся — славуты беларускі «царскасельскі ліцэй»! Вось дзе дваццаць гадоў таму віравала-кіпела літаратурнае жыцьцё, высьпявалі і крышталізаваліся беларускія патрыятычныя ідэі! Які сімпатычны будынак і якая прыгожая, паэтычная мясьціна — на схіле гары, трохі ўглыб ад вуліцы. Чаму ж яго адабралі ў вучэльні? Для каго? Хіба можна з ім параўнаць гэную нецікавую стандартную каробку, у якой жывем і вучымся мы?

Паводле ўспамінаў Антона Адамовіча, студэнта Белпедтэхнікума канца 20-х гадоў, досыць было самога факту, што ты вучыўся ў педтэхнікуме, каб цябе залічылі ў нацыяналісты, у нацдэмы, ва ўсякім разе — узялі на падазрэньне. Апошні з беларускіх паэтаў даваеннай пары, хто вучыўся ў БПТ і пасьля апынуўся ў незьлічонай кагорце «нацдэмаў», быў Алесь Салавей (Альфрэд Радзюк, скончыў жыцьцё ў эміграцыі, аж у Аўстраліі). Яго прынялі на вучобу ў верасьні 1938-га. Праз дзевяць гадоў, у верасьні 1947-га, студэнтам гэтай навучальнай установы залічылі мяне. Аддаленае ў часе, з разрыўкай у дзевяць гадоў, завяршэньне вялікай патрыятычнай традыцыі. Больш з былога БПТ паэтаў з нацдэмаўскай будучыняй не выходзіла. Вядома, тады, у канцы саракавых, я пра сваю будучыню ў такім плане ня думаў. Хоць дзесь у глыбіні душы сваё роднае жыло і пастаянна азывалася то сьветлым сумам, а то і шчымлівым болем — да ўсьведамленьня праўдзівага лёсу Беларусі і беларускага народу, да засваеньня першых асноваў-пачаткаў нацыянальна-дэмакратычнай ідэалогіі было яшчэ далёка: усё глушыў і забіваў артадаксальны камсамалізм.

Не аказалася ў педвучэльні сяброў-паэтаў, з якімі б зблізіўся і сышоўся ў сваіх духоўных шуканьнях, не праявіў увагі і ня ўзяў пад разумную апеку студэнта-пііта і ніхто з выкладчыкаў. Нават тады, ужо на другім курсе, калі мае вершы, пераважна сатырычныя, пачалі рэгулярна зьмяшчацца ў курсавой і вучылішчнай насьценгазетах. Сказаць па шчырасьці, дык і сам я не адчуваў патрэбы ў нейкай літаратурнай апецы, хаця, напэўна, яна была б для мяне зусім ня лішняй. Але тут — зноў трэба гаварыць пра тую рысу характару, аб якой ужо была размова раней. Адчуваў, што ўсе мае творчыя клопаты — гэта толькі мае клопаты і ні чые больш. Я жыву імі толькі сам — і не хачу нічыйго ўмяшаньня; калі я сам сабою — мне лепш.

Між тым, у мяне ўжо не было сумненьня, што жыцьцёвы шлях абраны канчаткова — ад паэзіі, ад літаратуры ўжо ніякая сіла мяне не адверне. I хоць за першы год у педвучылішчы напісаў зусім мала — усяго тры-чатыры вершы, надзея на пісьменьніцкую будучыню пускала карані ў душы ўсё глыбей, думка пра гэта суправаджала мяне неадступна. Ні з кім з новых знаёмых, аднакурсьнікаў і наогул навучэнцаў, я не дзяліўся ёю, — з боязі, што буду не зразуметы, больш таго — пойдуць падкалупкі і кпіны. Не пасылаў напісанае і ў рэдакцыі газетаў. Пра што і якога кшталту былі тыя нямногія вершы зімы 1947-1948 году? Напрыклад, пра свабодную шчасьлівую рэспубліку Беларусь, пра яе гераічны шлях да сёньняшніх зіхатлівых вышыняў.

Ты рабыняй звалася,

Старана забытая,

Старана забітая —

Беларускі край.

Тут жыцьцё сукалася

Горам апавітае.

Люты цар пражэрлівы

Твае скарбы краў.

Мушу сказаць, што менавіта тады, у канцы 1940-х, дух патрыятычнай рыторыкі ў значнай меры падпарадкаваў сабе маю эстэтыку. Гэта была трагедыя маладых беларускіх паэтаў і пісьменьнікаў эпохі сталінізму, яе апошняй, перадмагільнай і таму асабліва людажэрнай стадыі. Тады, тады — у нас выпрацоўваўся, так бы мовіць, сьвяточна-урачысты падыход да рэчаіснасьці, аблегчаны пагляд на жыцьцё, на долю звычайнага працоўнага чалавека, на шлях-дарогу, якім ідзе гераічны савецкі народ у будучыню. Сёньня можа падацца дзіўным, што перажыўшы такую вайну, зьведаўшы столькі страхаў-жахаў, голаду і холаду, бачачы ўласнымі вачыма такую галечу, недаяд і змардаванасьць вясковага люду, яго цалкам бяспраўнае прыгоннае становішча, ты пераносішся ў нерэальны сьвет ілюзіяў, ты ня тым жывеш у сваіх вершах — ня тым, што зусім нядаўна спазнаў і што бачыш сёньня. Цябе як бы і не хвалюе, не засмучае, не кранае тое, што бачыш. Што перажываеш-церпіш сам.

Зразумець гэты адрыў паэта-студэнта ад праўды жыцьця, гэты перакос у ідэйна вытрыманую пафасную рыторыку зусім няцяжка, калі кінуць вокам на тое, што пісалі і друкавалі тады старэйшыя паэты, нават самыя таленавітыя з іх, як Куляшоў, Танк, Панчанка, ня кажучы пра Броўку, Глебку, Машару і пра ўсё пакаленьне «франтавікоў» — тых, што вершы для сваіх першых зборнікаў пісалі ў акопах, у бліндажах, у партызанскіх зямлянках. Дзесь на самым пачатку 1953 году я купіў цэлы ахапак аднатомнікаў беларускай паэзіі, выдадзеных да Дэкады беларускай літаратуры і мастацтва ў Маскве (адбылася ў сьнежні 1952-га, яшчэ пры Сталіне). Як па тым часе — дык досыць раскошныя выданьні: у цьвёрдых каленкоравых вокладках і на белай паперы (вядома — для выставы ў сталіцы Радзімы!). Гадоў праз дзесяць, калі ўжо прайшлі і XX і XXII зьезды КПСС і ў сьвядомасьці творчай інтэлігенцыі, у тым ліку маладой, адбыліся істотныя зрухі і перамены, я перачытаў аднойчы, з вялікай цікавасьцю, тыя аднатомнікі выбраных твораў Машары, Астрэйкі, Бялевіча, Кірэенкі, Вялюгіна, Калачынскага, Аўрамчыка, Няхая і іншых. Божа, якое цяжкае было ўражаньне, як было сумна і горка на душы! І крыўдна. Страшна крыўдна за лёс таленавітых паэтаў. Што з імі рабіла і зрабіла гвалтоўна ўзьведзеная ў ранг эстэтыкі «жданаўшчына»! Тады, на мяжы 1940-1950-х — «жданаўшчына», пазьней гэта будзе «суслаўшчына». А ўвогуле, калі зьвязваць гэту «эстэтыку» з імёнамі, дык трэба пачынаць з «леніншчыны», «бухарыншчыны», «сталіншчыны».

Культ асобы Сталіна быў у гэты час раздзьмуты да маштабаў сусьветна-планетарных, і ва ўсіх аднатомніках пералічаных вышэй паэтаў (як і многіх не названых) густа стракацела імя правадыра і генералісімуса, абавязкова ў суседстве з сонцам, зорамі і іншымі сьвяціламі. Усіх пераўзышоў М. Машара. Так хацеў бедны Міхась Антонавіч дагадзіць і запэўніць у сваёй вернасьці «вялікаму з вялікіх», што відочна перастараўся. У ягоным аднатомніку «Урачыстасьць» Сталін фігуруе больш як у 60-ці вершах — амаль у кожным трэцім. Ды хоць бы і ў іх былі якія адзнакі паэтычнай мовы (як, успомнім, у Купалы ў вершах «Табе, правадыр» ці «Аб Сталіне-сейбіту...»). І гэта — у Міхася Машары, прыроднага, чуйнага лірыка!.. Дык хіба дзіва, што і паэт-пачатковец адзін са сваіх вершаў 1951-га года закончыў заклікам: «Вучыцеся ў Сталіна мудрага, дзеці, змагацца за шчасьце і мір на зямлі!»? Ніякага дзіва, бо гэта лічылася агульнапрынятым правілам і нормай грамадзянскага самавыяўленьня ў творчасьці.

Калі мы, васемнаццаці-дваццацігадовыя вершатворцы, выкукарэквалі, як маладыя пеўнікі, сваё кукарэку ў гонар вялікага правадыра народаў — нашыя равесьнікі на Захадзе чыталі ў друку пра Сталіна і яго рэжым наступнае: «Трэба славіць уладу нават тады, калі яе ненавідзіш. Але Сталін пайшоў далей. Ён вынайшаў сістэму, якой ня ведала чалавецтва. Ён паставіў сваёй мэтай прымусіць кожнага грамадзяніна ўчыніць якую-небудзь подласьць, каб раздавіць яго пачуцьцё годнасьці, каб зрабіць яго здольным на ўсё... Зламаць раз назаўсёды волю чалавека, апаганіць яго сумленьне, зрабіць яго здраднікам, паклёпнікам — вось мэта. Такі ўжо ніколі ня зможа глядзець людзям у вочы. Ён зробіць усё, што мы ад яго запатрабуем... Ад абылганых і сьмяртэльна замучаных людзей патрабуецца акт самабічаваньня і адрачэньня ад сваіх ідэяў. І тут тая ж мэта: раздавіць маральна пісьменьніка або вучонага. Ён занадта горда носіць галаву. Ён думае, што служыць навуцы або мастацтву. Ён служыць нам, ён аплачваемая дзяржавай прастытутка, і хай не забывае гэтага». (Часопіс рускіх эмігрантаў «Новый журнал», Нью-Ёрк, 1949, XXI, ст. 249-250). Гэтая страшная праўда пра час, калі ў літаратуру ўваходзіла маё пакаленьне, мне пачала адкрывацца толькі пасьля 1956 году. Ды і то — хіба ва ўсім аб’ёме, ва ўсіх галоўных праявах? Хіба агольвалася сутнасьць самой сістэмы? Сістэма — выдатная, Сталін — кепскі. Сталін — сам сабою, сістэма — сама сабой. Колькі яшчэ пройдзе часу, пакуль я паступова, крок за крокам, выйду з палону сістэмнай хлусьні і крывадушша, вызвалюся ад дыктату ідэалогіі, варожай праўдзе і Беларусі.

***

За чатыры гады вучобы ў педвучылішчы я ўсяго адзін раз — і то ўжо на апошнім курсе — схадзіў са сваімі вершамі ў рэдакцыю (у «Мінскую праўду», якая тады толькі пачала выходзіць). А то ўсё пасылаў вершы поштай. Жывучы ў Менску! Прычынай была ня толькі тая хваравітая сарамлівасьць, якую я вельмі цяжка пераадольваў. Рэч яшчэ ў тым, што перажыўшы глумлівае бэшчаньне маіх вершаў Бэндам, я пранікся боязьзю паўтарэньня чагось падобнага, ува мне разьвілося моцнае пачуцьцё недаверу да чытачоў-крытыкаў, якія могуць цябе ў тваёй жа прысутнасьці прынізіць. Пачне там нейкі кансультант чытаць-разьбіраць твой верш па радках, пачне павучаць, тлумачыць, чаму гэта дрэнна... Ну не! Хай крытыкуюць і хаяць завочна. Але і гэта не ўсё — мелася яшчэ адна прычына: не было ў чым заявіцца ў рэдакцыю — вопраткі людскай не было. Ісьці ў латанай куфайцы саромеўся. У тую ж «Мінскую праўду» хадзіў у чорным чыгуначным шынялі студэнта Броніся Шыркоўскага (між іншым, брата будучага старшыні КДБ Беларусі), а ў Маскву на экскурсію (узнагарода за выдатную вучобу) езьдзіў у паліто студэнта Антона Юркевіча. Усе чатыры гады быў ці ня самым бедным студэнтам педвучылішча.

З-за сарамлівасьці ў лютым 1948 году ледзьве ня ляснуў мой удзел у рэспубліканскай нарадзе маладых пісьменьнікаў, якія пішуць для дзяцей. Раніцой, ідучы на заняткі ў аўдыторыю (а жылі і вучыліся мы ў адным корпусе), забраў на «паштовым» стале канверт, падпісаны размашыстым бацькавым почыркам. А ў канверце — запрашэньне на нараду, яго паслалі з Саюзу пісьменьнікаў на мой вясковы адрас, які ў іх быў ад нарады леташняй. Што я з восені мінулага года жыву ў Менску — адкуль ім ведаць? Бацька ў лісьце нават выгаварыў мне: чаму гэта ты ня сходзіш і ні скажаш ім свой менскі адрас!.. На шчасьце, нарада пачыналася ў гэты ж дзень, і я пасьпеў на яе патрапіць. Адбывалася нарада ў будынку ЦК ЛКСМБ, у досыць прасторнай зале. Зноў даклады, зноў выступленьні. Але запомнілася мне гэтая падзея тым, што я асабіста пазнаёміўся з Міколам Лупсяковым і Іванам Грамовічам. Апошняму не прызнаўся, што бачыў яго раней у нашай Слабадзе, у вясельным застольлі як госьця «маладога» — майго суседа Івана Маўчана.

Быў і яшчэ выпадак — сам прыйшоў у рукі — калі я мог бы пазнаёміцца з адным вядомым паэтам і займець у яго асобе добрага старэйшага сябра, але зноў жа перашкодзіла тая самая бяда мая — сарамлівасьць. У жніўні 1949-га, па просьбе вясковай суседкі, у якой памёрла дзяўчынка, а другая старэйшая, лячылася ў Харкаве, я паехаў у гэты ўкраінскі горад, каб пабачыцца з хворай. У адным купе са мной больш за палавіну сутак ехаў паэт Дзьмітрый Кавалёў — у будучым перакладчык майго першага маскоўскага зборніка вершаў «Песню берите с собою». Ехаў ён з жонкай у горад Льгоў Курскай вобласьці да цешчы ў госьці. Я пазнаў яго адразу ж, зайшоўшы ў купэ, бо добра запомніў выразны адметны твар гэтага былога марака Паўночнага флоту з той першай нарады маладых пісьменьнікаў Беларусі. Да таго ж, якраз перад ад’ездам прачытаў дома ягоную першую кнігу паэзіі «Далекие берега», выдадзеную ў Менску ў 1947 годзе. Просты ў манерах, шчыры, гаваркі, у дарозе ён пра многае ў мяне пытаўся — пра вучобу, пра вёску маю, куды і чаго еду, частаваў вялікімі жоўтымі грушамі... Але што я ведаю яго і што я сам пішу і друкую вершы — сказаць яму пра гэта мне так і не хапіла сьмеласьці. Аб чым пасьля ўспамінаў неаднойчы з вялікім шкадаваньнем.

Праз тую ж сваю бяду вясной 1950-га я ўпусьціў магчымасьць асабіста пазнаёміцца з Аркадзем Куляшовым. Прапанову такую мне зрабіў наш новы дырэктар, былы бясстрашны партызан, герой Савецкага Саюзу Уладзімір Аляксеевіч Парахневіч. Пасьля вайны ў складзе нейкай беларускай дэлегацыі ён езьдзіў са знакамітым паэтам у Англію, у Лондан, быў, такім чынам, добра з ім знаёмы і, ведаючы пра мае першыя крокі ў паэзіі, хацеў мне дапамагчы, у маіх інтарэсах, скантактавацца з Куляшовым. Аднойчы вечарам нам выпала разам ісьці праз парк Горкага, і Уладзімір Аляксеевіч, пацікавіўшыся маімі творчымі справамі, сказаў: «Давай я пазваню Куляшову, папрашу, каб ён даў табе аудыенцыю, пачытаў твае вершы...» Але я адчуў, што не гатовы да такой сустрэчы, не насьмелюся; ды і новых вершаў, такіх, каб аж самому Куляшову паказаць, ня бачыў у сваім набытку. І далікатна адмовіўся: «Можа, калі-небудзь пасьля, як напішу што лепшае...»

А лепшае не пісалася. Не выпадкова ва ўсіх выданьнях маіх «Выбраных твораў» зусім мала вершаў (тры-чатыры, ня болей), датаваных гадамі вучобы ў педвучылішчы. Усё, што напісана мною за той час, выразьліва падзяляецца на чатыры катэгорыі: вершы на пэўныя рэвалюцыйна-гістарычныя тэмы (усе — рытарычна-дэкламацыйнага характару), вершы з вёскі — аб працоўных буднях калгасу (іх зусім ня шмат), байкі (іх таксама ўсяго некалькі), нарэшце, вершы і паэмы, так бы мовіць, «для ўнутранага карыстаньня», для сяброў і таварышаў па вучобе,— з жыцьця і побыту ў педвучылішчы. Найбольш вартасным з усяго гэтага «творчага плёну» лічу паэмы «Пабоішча» (студэнцкая кулакіяда) і «Фрагменты». Адметнасьць іх у тым, што яны былі своеасаблівай процівагай усяму запанаванаму тады ў нашай паэзіі гімнічна-урачыстаму, узвышана-сьвяточнаму настрою і стылю. Няйначай як збрыдзела мне ўся гэтая одапісь, у тым ліку і свая ўласная, — і пацягнула на травесьці, на пародыю, на бытавую сатыру.

Восеньню сорак восьмага мяне выбралі ў камітэт камсамолу вучылішча і даручылі адказваць за насьценны друк. Што да нашай курсавой газеты, дык я сам быў і яе рэдактарам. А праз год стаў рэдактарам і вучылішчнай газеты «Савецкі настаўнік». Усё, што запомніў з таго горкага рэдактарскага клопату, — ніхто ня хоча ў газету пісаць. Хоць плач, хоць на калені станавіся — аніякага спачуваньня рэдактару! Вымаліш тры-чатыры нягеглыя радкі — астатняе дапісваеш сам. Зьдзіўляла ня толькі нежаданьне пісаць, але і элементарнае няўменьне бачыць, адчуваць тэму і пісьменна выкладаць свае думкі. У насьценных газетах рэгулярна, з нумару ў нумар, паяўляліся мае вершы, часьцей за ўсё — сатырычныя, і студэнты па гэтай прычыне любілі іх чытаць, а паколькі радком валодаў досыць упэўнена, то хутка набыў і пэўны творчы аўтарытэт. Пра што пісаў? Ды пра ўсякія «вытворчыя» і бытавыя дробязі. Напрыклад, пра тое, як студэнты ня хочуць хадзіць пасьля абеду на палітзаняткі, як выкладчыку даводзіцца іх літаральна лавіць і сілком заганяць у аўдыторыю.

Як у нас палітвучоба —

Не знайсьці нідзе:

Пяцьдзясят асоб «хвароба»

У пасьцель кладзе.

А здаровы і вясёлы

Малады народ

Уцякае, згрэбшы полы,

Цераз чорны ход.

Або, напрыклад, аб тым, як дзяўчаты, не пасьпеўшы падсілкавацца дома (дзяўчаты-мінчанкі), робяць гэта ўпотайкі на ўроку, што, на думку аўтара, перашкаджае ім засвоіць належным чынам матэрыял. Ну чым не прадмет для зьедлівай сатыры. Або — пра нявыхаванага, некультурнага студэнта, які ў інтэрнаце кладзецца на ложак, на чыстую прасьціну, ня толькі ў верхняй вопратцы, але і ў брудных чаравіках.

Хлопцы! Выслухайце і згадзіцеся.

Вось прыйшоў я, скажам, са двара.

Ногі просяць: «Гаспадар, кладзіцеся!

Па абедзе адпачыць пара!»

Прасьціна ж ляжыць бялей паперыны.

А навошта мне тут гэта бель?

Я, браткі, адроду не намераны

Без бацінак класьціся ў пасьцель».

Дробязнае, прыватнае, у поўным сэнсе слова — насьценгазетнае, і калі я ўсё ж не лічу гэту працу цалкам марнатраўствам, дык толькі таму, што гэтакім чынам набывалася літаратурнае майстэрства, авалоданьне паэтычным радком, сатырычна-гумарыстычнай фарбай, іранічнай інтанацыяй, жывым народным словам. Сказанае яшчэ больш прыкладаецца да іроі-камічнай паэмы «Пабоішча» (пра бойку студэнтаў педвучылішча з «інтэрвентамі» — маладымі рабочымі інструментальнага завода) і да жартоўна-гумарыстычнай, гратэскавай паэмы «Фрагменты».

І раптам... раптам: буралом!

Знадворку зал штурмуюць нібы:

Зьвіняць і лопаюцца шыбы,

Далёка пырскаючы шклом.

Каменьне сыплецца, як град,

За рамай рама раздаецца,

І сьцены рушацца, здаецца,

Як бы ад залпаў кананад.

А тут — дагібелі дзяўчат:

Наташа, Паша, Маша, Даша,

А разам — жудасная каша,

А разам — гром, і дым, і чад!

Цярпі, чытач! Цярпеў і я.

Яшчэ галоўнае пачнецца,

Яшчэ ня раз уздрыганецца

Душа, зьлякаўшыся, твая!

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Суровы наш дваццаты век,

Але павінен быў зьдзівіцца,

Як сталі рэзацца, давіцца

У зале дзьвесьце чалавек!..

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Вітайма Пецьку! Во — студэнт!

Сямнаццаць год, малы сабою —

Сягоньня першы прэтэндэнт

На першынство па мардабою!

У гэтакім стылі напісана ўся рэч. Звычайная, банальная бойка дурных маладых пеўняў бязбожна гераізуецца як вялікае лёсавырашальнае пабоішча патрыятычных і варожых сілаў. Паэма была прынята студэнтамі ня проста з захапленьнем, а выклікала, можна сказаць, фурор. Павышаная цікавасьць да яе тлумачылася тым, што ўсе «героі» твору, студэнты, названыя сваімі сапраўднымі імёнамі і што кожнаму з іх справядліва выдадзена па заслугах, роля кожнага паказана адэкватна, і ўвогуле ўся студэнцкая вечарына да баталіі і затым сама баталія абмаляваны, па словах відавочцаў, праўдзіва, хоць і з яўна гіпербалізаванымі асобнымі момантамі. Да сказанага застаецца дадаць, што самога аўтара паэмы ў той «гістарычны» дзень (9-га лістапада 1949 году) у педвучылішчы не было — быў на сваёй Лагойшчыне, нічога ён сам ня бачыў — ні танцаў у зале, ні бойкі, усё напісаў паводле сьвежых успамінаў-аповедаў удзельнікаў падзеі: некалькі дзён толькі пра гэта і было гаворкі ў інтэрнаце, асабліва ў хлапечых пакоях.

Другая паэма, «Фрагменты», была зусім іншага зьместу, але па духу — вельмі блізкая да папярэдняй, бо — таго ж самага прызначэньня, — для сяброў-таварышаў, пра іх і ім жа на пацеху. Ну, скажам, аб тым, як студэнты галадаюць.

Узяць, напрыклад, Зудзіна:

Каторы дзень ня есьць!

А ўласная пасудзіна,

Напэўна ж, літраў шэсьць!

Бурчыць яна ад голаду.

А Зудзін у адказ:

«Не выдумляй! Ты змоладу

Цярпела колькі раз!

Успомні, як за Польшчаю

Душыла нас бяда,

Як радасьцю найбольшаю

Бывала лебяда...»

І Зудзін цяжка выдыхнуў,

А потым... Гэй, народ!

Пустыя кішкі выцягнуў

І выкінуў за плот!..

«Пабоішча» было напісанае за чатыры дні, у сярэдзіне студзеня 1950-га, на зімовых канікулах у Слабадзе. Было мне тады васемнаццаць з хвосьцікам. Думаю: калі б тую энергію і творчы імпэт — ды на нешта больш сур’ёзнае! Ну, напрыклад, на вершаваную распрацоўку якога-небудзь казачнага сюжэту. Зрабіў жа такую распрацоўку ў свае няпоўных дзевятнаццаць Пётр Яршоў — даў у падарунак малечы несьмяротнага «Канька-Гарбунка», на сотні гадоў наперад даў. А тут... Столькі сілаў і натхненьня на пустое пакладзена, на сьмешыкі. Ды мала адну паэму адляскаў, дык у лістападзе — другую, «Фрагменты», а ў студзені 1951-га — трэцюю: «У дзіўным горадзе Маскве», яшчэ больш несур’ёзную і дробязную па зьмесьце, чым дзьве першыя.

Ці зусім марнаю была ўсё ж гэтая праца над гумарыстычнымі паэмамі з жыцьця і побыту студэнтаў? Не зусім, канешне. Па-першае, набываўся досьвед валоданьня радком, вершам, досьвед распараджэньня словам, інтанацыяй, сродкамі паэтыкі сьмеху. Па-другое, і гэта галоўнае, праца над імі была своеасаблівым прарывам душы да жыцьця, да рэальнасьці. Замест пісаньня па ўзорах казённай рыторыкі, па ўражаньнях ад прачытанага — пачалося вершаваньне ад свайго ўласнага душэўнага вопыту, ад сваіх жыцьцёвых абставінаў. А гэта быў, несумненна, крок наперад, няхай сабе і такога кшталту.

***

У красавіку 1949-га, звышнеспадзявана для мяне, я быў абраны, дакладней — сілком прызначаны сакратаром камітэту камсамолу педвучылішча. Рэч у тым, што папярэднік у гэтым годзе канчаў вучобу (дасюль, да нашага набору, тэрмін навучаньня быў тры гады), і яго трэба было, натуральна, вызваліць ад пасады. Парторг вучылішча, выкладчыца гісторыі ВКП(б), з увагі на маю палітычную дасьведчанасьць, на выдатную вучобу і паводзіны, прапанавала, прычым безагаворачна, маю кандыдатуру, аб чым досыць хутка і пашкадавала. Я дастаткова ведаў сябе, свой характар, сваю некантактнасьць з незнаёмымі людзьмі, тую ж сарамяжлівасьць, і галоўнае — поўную нялюбасьць камандаваць, даваць распараджэньні, — і колькі мог прасіў не выбіраць мяне сакратаром. Я ведаў, што ў начальнікі-камандзіры я зусім не гаджуся, такога начальніка, які патрэбен камсамолу, з мяне не атрымаецца. Мабыць, гэтую праўду я не сказаў, мабыць, матываваў самаадвод нейкімі іншымі прычынамі. Просьбу маю ня ўважылі і абралі. Мне нічога не заставалася, як быць самім сабой, гэта значыць паказаць сваю няздатнасьць, сваё няўменьне арганізоўваць, кіраваць, камандаваць — рабіць тое, што мне зусім не па натуры. Пачаў не выконваць распараджэньні парторга... Праз паўгода, у кастрычніку, на чарговай камсамольскай канферэнцыі вучылішча я быў жорстка раскрытыкаваны парторгам і ад пасады вызвалены. Узрадаваўся — неймаверна, бо тое было не маё і не для мяне. Маё было — пісаць вершы, радуючыся і пакутуючы, жыць паэзіяй, літаратурай, родным словам. Можа быць, сам я да канца ў гэтым сабе не прызнаваўся, але што дзесь у глыбіні душы адчуваў — несумненна.

У друку за тры першыя гады педвучылішча ніводнага з маіх вершаў не паявілася. Дый пасылаў мала: можа, разы тры ў «Калгасную праўду» (літкансультант М. Машара адпісваў адным і тым жа радком: «слабыя і недасканалыя, надрукаваныя ня будуць»), адзін раз — у «Настаўніцкую газету», разы два — у «Вожык»,— усюды безвынікова. Відочны зрух адбыўся на мяжы 1950-га — 1951-га гадоў: мае вершы пачалі паяўляцца ў «Чырвонай зьмене», у часопісах «Вожык» і «Работніца і сялянка», у «Піянеры Беларусі». У верасьні, калі ўжо стаў студэнтам Белдзяржуніверсітэту, газета «Літаратура і мастацтва» апублікавала мой верш «Па рэспубліцы восень ідзе». Гэта было для мяне вялікай радасьцю, бо, па-першае, у пісьменьніцкай газеце, а па-другое, — верш блаславіў да друку намесьнік галоўнага рэдактара Пімен Панчанка — адзін з самых высокіх для мяне паэтычных аўтарытэтаў. Усе гэтыя публікацыі былі, так бы мовіць, «завочнымі» — ніхто ў рэдакцыях мяне ня бачыў: менскі студэнт, я па-ранейшаму вершы пасылаў у газеты і часопісы поштай.

Тым часам на старонках газетаў і часопісаў пачынаюць мільгаць новыя імёны маладых паэтаў: Сцяпан Гаўрусёў, Пятрусь Макаль, Уладзіслаў Нядзьведскі, Еўдакія Лось, Генадзь Кляўко, Алег Лойка, Алесь Ставер, Уладзімір Ляпёшкін і інш. Усе — падлеткі ваеннай пары, усе — вельмі падобнага лёсу, памочнікі-разьведчыкі і сувязныя партызанаў, ахвяры блакадных жахаў, голаду і холаду. «Я вырас пад гарматнымі стваламі», — скажа пазьней пра сябе і пра ўсіх нас Сьцяпан Гаўрусёў, скажа так вобразна-ёмка, афарыстычна і дакладна, як мог сказаць толькі ён.

***

Чырвоны дыплом за педвучылішча дазволіў мне без абітурыенцкіх турботаў падацца на вучобу ў БДУ. Ранейшыя мае меркаваньні-разьлікі — хутчэй пайсьці на працу, на самастойны хлеб — адпалі. Зразумеў, што змагу падзарабляць трохі і, значыць, абыходзіцца без матэрыяльнай падтрымкі з дому. Зрабіўшы выбар, асудзіў сябе яшчэ на пяць гадоў студэнцкага інтэрнацкага жыцьця. Пасадзейнічала гэтаму майму рашэньню і тое, што амаль усе з пералічаных вышэй паэтаў, як стала мне вядома, былі ў той час студэнтамі або БДУ або педагагічнага інстытуту.

Ва універсітэт разам са мной паступілі на вучобу будучыя вядомыя паэты і пісьменьнікі: Анатоль Вярцінскі, Мікола Арочка, Адам Мальдзіс, Арсень Ліс. Была спроба стварыць нейкі літаратурны гурток, помню, нават адзін раз сабраліся (здаецца, наўмысна для таго, каб сфатаграфавацца з Кандратам Крапівой), і, здаецца, на гэтым яго існаваньне скончылася, ва ўсякім разе я ў яго пасяджэньнях больш ня ўдзельнічаў. Як і ў працы літаб’яднаньня пры «Чырвонай зьмене»: таксама схадзіў разы два-тры — і ўсё, далей ня стала ахвоты, здалося нецікавым абмяркоўваць «сьцішкі» людзей безнадзейна глухіх да мастацкага слова або надта ж яшчэ зялёных-бездапаможных.

Першае ўражаньне ад новага месца вучобы — у беларускім універсітэце амаль нічога беларускага. Усе курсы лекцыяў, за выняткам трох (фальклор, беларуская мова, беларуская літаратура), чытаюцца па-расейску. І ўся атмасфера — куды ні ступі, ні зайдзі — ці дэканат, ці які кабінет — усюды расейшчына. У студэнцкім асяроддзі на філфаку тон задаюць камсамолачкі-актывістачкі, мінчаначкі, наогул — гараджаначкі, усюдыісныя,— пырхаюць, бегаюць, носяцца па лесьвіцах, толькі і чуюцца банальныя фразачкі, слоўцы, нязвыклыя мне формы ўласных імёнаў (Вадзік! Вовік! Нэлка!), — суздром расейшчына, а ні знаку, ні подыху беларускага! І толькі дзе сыходзіліся ў купкі студэнты аддзяленьня беларускай мовы і літаратуры, асабліва малодшых курсаў, яшчэ не прычэсаныя пад агульны грэбень дзяржаўнай культуры, — там чулася і родная мова, «і звонкае “дзе” і густое “чаго”», і наогул пахла Беларусьсю. Аднак жа хочаш ня хочаш — уцягваюцца ў расейшчыну і ўчарашнія вяскоўцы, нават на бытавым узроўні, а тым больш у гэтак званым жыцьці грамадскім. Калі, напрыклад, цябе выклікалі па нейкай справе ў камітэт камсамолу, а там рабочая мова — расейская, і ўсе суровыя «суддзі» задаюць табе пытаньні толькі па-расейску,— дык як жа ты заікнешся там па-беларуску?

І не магу прыгадаць, каб у першыя гады вучобы, нават і хто-небудзь з «браціі пішучай» — пачынаючых паэтаў, празаікаў, журналістаў — закранаў нацыянальнае пытаньне дастасоўна да нашай беларускай рэчаіснасьці, і ў прыватнасьці гаварыў аб тым, у якім становішчы знаходзіцца ў Беларусі, на сваёй роднай зямлі, беларуская мова. Такога ня помню. Усьлед за выкладчыкамі грамадскіх навук і студэнты патрафлялі агульнай тэндэнцыі, і ведалі, што беларускі буржуазны нацыяналізм, «нацдэмаўшчына» — гэта нешта вельмі шкоднае для грамадства, для савецкага ладу і небясьпечнае для цябе самога: заразіцца ім — значыць стаць «ворагам народу». І кацілася наша вучоба і наша жыцьцё па накатанай каляіне.

Пішу і друкуюся, стаўшы студэнтам універсітэту, многа — амаль ва ўсіх беларускіх рэспубліканскіх газетах і часопісах. Незабыўнай падзеяй гэтай пары стала вечарына, прысьвечаная 70-годдзю Якуба Коласа з удзелам самога юбіляра (28 кастрычніка 1952 году). На вечарыне выступалі вядомыя паэты (Лужанін, Калачынскі, Агняцьвет), і мне таксама далі слова. Я прачытаў два, прысьвечаныя юбіляру, вершы, якія былі надзвычай прыхільна, з гарачымі воплескамі, сустрэтыя аўдыторыяй. Хацеў ужо зьбегчы са сцэны, але азірнуўся на прэзідыум і ўбачыў, што абодва нашы прафесары — І. В. Гутараў і М. Р. Ларчанка — паказваюць мне, каб я падышоў да юбіляра. І я падышоў. Праўда, вершы аддаць яму пасаромеўся. Канстанцін Міхайлавіч падняўся, сказаў «дзякую за добрыя вершы, зычу вам вялікіх посьпехаў» і сардэчна паціснуў мне руку. Гэта было няйначай як блаславеньне вялікага старца, патрыярха ўсяе беларускае літаратуры маладому паэту. Падзея гэтая ня толькі акрыліла мяне, дадала натхненьня і веры ў свае сілы, але, можна сказаць, прымусіла яшчэ мацней задумацца над сваім прызваньнем, сваім чалавечым лёсам, над тым, на якую жыцьцёвую дарогу я выходжу і якія грамадзянскія абавязкі на сябе бяру.

***

З першага курсу універсітэту пачалося маё сур’ёзнае зацікаўленьне беларускім фальклорам. Курс народна-паэтычнай творчасьці нам чытаў вядомы этнограф і фалькларыст М. Я. Грынблат. Для практычных заняткаў ён папрасіў тых, хто можа, запісаць фальклорныя творы сваёй мясцовасьці. Помню, як імжыстым лістападаўскім вечарам я хадзіў да старэнькага Якуба Бурбоўскага, а затым да маці майго сябра Анэты Давідовіч запісваць песьні. Тое маё «хаджэньне ў народ па песьні» я і лічу пачаткам сваёй навуковай фалькларыстычнай працы. Сабраныя песьні (некалькі старых салдацкіх і дзясяткі тры абрадавых, пераважна вясельных) паслужылі матэрыялам для майго дакладу ў студэнцкай аўдыторыі. Увогуле, з прыемнасьцю ўспамінаю, што вучыцца ва універсітэце мне было цікава, я стараўся не прапускаць лекцыі і акуратна кансьпектаваў іх, вядома, ня ўсе, а тых выкладчыкаў, якіх лічыў сур’ёзнымі знаўцамі свайго прадмета. Найперш гэта датычыла лекцыяў па курсах літаратуры — як беларускай, так і рускай, і замежнай. З ахвотай займаўся ў чытальнай зале бібліятэкі або ў якім-небудзь з кабінетаў. Напрыклад, у кабінеце беларускай мовы і літаратуры тыднямі карпеў над «Слоўнікам» І. І. Насовіча, выпісваючы з яго сабе — у сьпецыяльныя алфавітныя блакноты — яркія, каларытная слоўцы, фразеалагізмы, прыказкі і прымаўкі. На першым жа курсе зрабіў вялікі даклад на тэму «Метафара ў паэме Якуба Коласа “Новая зямля”».

Тады ж на першым курсе, пачалася і мая праца ў галіне мастацкага перакладу. Пачалася з паэзіі Маякоўскага. У красавіку 1952-га адзначалася 40-я гадавіна растрэлу рабочых на Ленскіх залатых прыісках. Да гэтай даты я пераклаў верш вялікага рэвалюцыйнага паэта «Лена», які быў зьмешчаны ў насьценнай газеце філфаку «Слова філолага». З Маякоўскім зьвязаны і працяг гэтай цікавай творчай працы: летам 1953-га, у сувязі з 60-мі ўгодкамі паэта, я апублікаваў у «Чырвонай зьмене» падборку перакладаў з ягонай паэзіі. У тым жа годзе сваю цікавасьць да праблемаў мастацкага перакладу засьведчыў яшчэ адным немалаважным фактам: у якасьці курсавой работы па літаратуры напісаў даклад на тэму «Якуб Колас — перакладчык паэзіі Т. Р. Шаўчэнкі». І зрабіў першы пераклад з украінскай — верш І. Ганчарэнкі для зборніка сучаснай украінскай паэзіі, выдадзенага годам пазьней у Дзяржаўным выдавецтве Беларусі.

У 1952 годзе курс лекцыяў па гісторыі беларускай літаратуры нам пачаў чытаць прафесар Міхась Рыгоравіч Ларчанка. Імя яго мне было вядома ўжо даўно па публікацыях у «Беларусі», «Полымі», «ЛіМе» і іншых перыядычных беларускіх выданьнях. І ня толькі па яго публікацыях, а яшчэ і па тым, як сурова бэсьцілі яго ў партыйным друку за станоўчую ацэнку «беларускага буржуазнага нацыяналіста і контррэвалюцыянера» Алеся Гаруна, за непартыйную ацэнку творчасьці Ядвігіна Ш. — таксама «нацыяналіста і ворага Кастрычніцкай рэвалюцыі». (Пра гэта мною ўжо гаварылася раней). Ва універсітэце, слухаючы лекцыі прафесара, у якіх так часта мільгалі фразы, накшталт «патрыятычныя настроі паэта», «клопат пра разьвіцьцё беларускай культуры, пра школу на роднай мове», «барацьба супраць нацыянальнага прыгнёту», я ўспамінаў тыя пасьляваенныя публікацыі Ларчанкі і тую крытыку яго «непартыйных падыходаў», і міжволі пачаў задумвацца над пытаньнямі, да якіх раней не даходзіў, не падымаўся. Ніхто ніколі, нават звышасьцярожна, на гэтыя тэмы са мной не гаварыў. А тут... Кажучы хрэстаматыйнымі радкамі Якуба Коласа: «Зноў яго разумок варушыцца пачаў». Так, у сьвядомасьці маладога паэта пачалі прарастаць першыя карэньчыкі сумневу наконт справядлівасьці ўсяго таго, што адбывалася ў дачыненьні да беларускай літаратуры, да жыцьцёвага лёсу яе творцаў. Вядома, гэта не закранала маёй агульнай ідэйнай пазіцыі, маёй веры ў палітычныя і сацыяльныя ідэалы Кастрычніка. Што не закранала — бачна і па тагачасных маіх вершах. Але хацеў бы тут падзяліцца некаторымі меркаваньнямі наконт гэтай самай паэтычнай даніны абавязковым тады вымогам партыйнасьці, у чым так зласьліва і насьмешліва папракаюць нас сёньняшнія «пракуроры» і «пракурорчыкі» ад літаратуры.

Так, пісаліся вершы і пра партыю, і пра Леніна, і пра Сталіна (у дачыненьні да гэтага апошняга маё пакаленьне, што праўда, награшыла зусім няшмат — не пасьпела, у адрозьненьне ад старэйшых паэтаў). Пісаліся, вядома, бо не пісаць такіх рэчаў зусім — практычна было немагчыма. Задумваюся, аднак, вось над чым: чаму ўсе мае вершы на гэтыя тэмы відочна ўступаюць у мастацкасьці, у вобразнасьці, у паэтычнасьці мовы — іншым, ну, скажам, вершам на гэтак званыя вечныя тэмы: аб каханьні, аб прыродзе, аб родным краі, пра маці. Чаму ў іх спрэс — рытарычнае сьлізганьне па паверхні? Чаму, урэшце, ніводзін з іх ня трапіў у мой першы зборнік вершаў «Песьня ў дарогу» і ў маё першае ў жыцьці выбранае «Лісьце трыпутніку»? Ды, відаць, таму, што я сам бачыў іх сапраўдную вартасьць і калі не зусім разумеў, то дзесь у падсьвядомасьці адчуваў першапрычыну іх паяўленьня на сьвет: даніна модзе. «Так трэба». Гэтага ад цябе чакаюць. Хто? А ўсе кругом! Ня толькі партыйнае начальства, якога ты ў глыбіні душы не паважаеш, але і гэтак званы масавы, адпаведна выхаваны чытач. Можна сказаць, сам народ. Сам яго вялікасьць «трудзяшчы» клас краіны. Паспрабуй забыцца або доўгі час ігнараваць гэту «вядучую тэматыку» мастацтва сацыялістычнага рэалізму! Убачыш, што будзе, што табе скажа галоўны ў краіне чытач, галоўны спажывец тваёй паэзіі. «Даў пад дых, як токар Твардоўскаму», — гэта я прыдумаю пазьней, у 1968-м, пасьля аднаго нашумелага «открытого письма» рэдактару «Нового мира», але штось падобнае іранічнае, горкае, пратэстоўнае ўзьбягала на думку ўжо і тады, у пяцідзясятыя.

Пры ўсёй самакрытычнасьці не магу, азіраючы пройдзенае, сказаць, што я «перастараўся» ў распрацоўцы трывала выгадных ці часова кан’юнктурных тэм, што мая даніна ім вялікая. Наадварот. Вершаў падобнага гучаньня зусім небагата, а з шасьці паэмаў, напісаных у савецкі час, няма ніводнай, якую можна было б далучыць да хваленых тады эпічных кампазіцыяў, скажам, пра беларускіх хадакоў у Леніна, або пра вецер з Волгі, або што-небудзь іншае ў гэтым родзе. А пра што яны, мае паэмы? Ды пра жыцьцё народу, пра драматычныя і трагічныя падзеі яго нядаўняй гісторыі («Сто вузлоў памяці», «Недзяленя», «Заручыны», «А раніцы ўжо не было»), пра экалагічную сьвядомасьць і несьвядомасьць сучаснага беларуса ў сваіх адносінах з прыродай і культурай («Пачатак», «А дзе ж тая крынічанька?»). Ня кажучы пра паэмы гратэскавыя і сатырычныя («Сказ пра Лысую гару», «Формула іржавіны»). Гэта цалкам дастасоўваецца і да рамана ў вершах «Родныя дзеці», які выйшаў у сьвет яшчэ да аб’яўленьня палітычнага курсу на «перабудову» (вясною 1985-га). І ў паэмах, і ў рамане нават і напамінку няма пра вернасьць прынцыпу партыйнасьці ў літаратуры, і ніякага «вобраза камуніста», і ніякай згадкі пра «кіруючую ролю партыі ў грамадстве», а ўсё — пра звычайных, простых людзей, пра іх жыцьцё і клопаты, іх будні і сьвяты, а ўсё — пра самае набалелае, самае трывожнае, і пра самае дарагое, самае сьвятое для сумленнага чалавека. За гэта і ўдзячны лёсу.

***

Але вярнуся ў свае студэнцкія гады, і ў прыватнасьці — у сакавік 1953-га. «Памёр Сталін». На нейкі час гэтая вестка проста агаломшыла. Як гэта — Сталін і... памёр? Сталін — несьмяротны. Як і яго геніяльнае вучэньне. Сталін — Бог, Дэміург, Усявышні, а хіба Бог можа памерці? Ніколі ні разу і не падумалася такое — каб раптам застацца бяз Сталіна. І аднак жа ўсё навокал сьведчыць і пацьвярджае, што вялікі правадыр усіх працоўных сьвету — «помре». Асабліва — гэтая жалобна-урачыстая музыка, якая і з дынамікаў у інтэрнаце, і з рупараў на плошчах гучыць несьціхана ад шасьці раніцы да гадзіны ночы, прычым з рупараў — вельмі голасна, на ўвесь Менск. Многія студэнты, у тым ліку і дзяўчаты з нашага курса, рванулі цягніком у Маскву, на разьвітаньне з Вялікім і Мудрым (на шчасьце, у «хадынку» ня трапілі, іх ад Беларускага вакзалу ў цэнтр не пусьцілі). Мне такое ў галаву не прыйшло — ехаць разьвітвацца са Сталіным. Увогуле ніякага пачуцьця смутку, жалю, шкадаваньня ў душы я не адчуваў, усё гэта было выцесьнена куды больш моцным пачуцьцём устрывожанасьці: а як жа цяпер, без Яго, будзе? Хіба таварыш Малянкоў зможа яго замяніць? Замяніць... Сталіна? Уявіць такое немагчыма. Ой жа, відаць, і смуты пачнуцца!

Але пайшоў у педвучылішча праведаць сястру Ідзею, была там навучэнкай, а яна і кажа: «На жалобным мітынгу ў нас выступіў ад студэнтаў наш вучылішчны паэт М. Г. і прачытаў верш, які заканчваецца радкамі:

Да здравствует лучший из его учеников —

Георгий Максимиллианович Маленков!

Значыць, будзе правадыром Малянкоў?» — спытала ў мяне, таксама занепакоеная, як і я, сястра. — «Ну, значыць, будзе, значыць, заменіць, кажу...» Занепакоенасьць і нават пэўная разгубленасьць у мяне, палітычна актыўнага студэнта, была, як у чалавека, які без перабольшаньня ад калыскі падрастаў з імем Сталіна на слыху, якому грунтоўна ўбілі ў галаву, што Сталін — адзіна дастойны працяг Леніна, што ўсе грандыёзныя, эпахальныя, гістарычныя перамогі і дасягненьні савецкага народу былі ажыцьцёўленыя толькі дзякуючы мудраму, геніяльнаму кіраўніцтву Іосіфа Вісарыёнавіча. Атмасфера жалобы і ўсенароднага смуткаваньня нагняталася ў тыя сакавіцкія дні паўсюдна і ўсемагчымымі спосабамі, асабліва шчыраваньнем газетаў і радыё. Касякамі пайшлі ў друку разьвітальныя словы вядомых і знакамітых людзей, у тым ліку паэтаў і пісьменьнікаў — М. Шолахава, А. Фадзеева, вершы А. Пракоф’ева, А. Куляшова, М. Танка, П. Панчанкі, П. Броўкі і многіх іншых. На вуліцах — бясконцыя плыні людзей, мінчанаў і прыезджых, з тварамі сумнымі і нават заплаканымі. Асабліва людна было на цэнтральнай плошчы гораду каля гіганцкага манумента Сталіну. Утварылася даўжэзная чарга пакланеньня яго бронзавым мошчам, устаноўленым там яшчэ пры жыцьці дыктатара. Да той чаргі далучыліся і мы з Нінай — маёй аднакурсьніцай і будучай жонкай. Тройчы, бязмоўна, як у маўзалеі, і гэткай жа павольнай, маруднай ступою абышлі мы ў той чарзе металёвага ідала. А паколькі на нагах у мяне былі дзіравыя чаравікі, а на асфальце, пад нагамі, страшэнная хлюпа, месіва расталага сьнегу, то гэты абрад ідалапаклонства мне сяго-таго каштаваў: назаўтра ад ангіны я ня мог ня толькі нічога праглынуць, але і нічога прагаварыць. Давялося карыстацца пяром і чарнілам. Што я і зрабіў — і пакарыстаўся. Напісаў верш «Разьвітаньне» і паслаў поштай у «Чырвоную зьмену». Там яму далі свой, больш мэтанакіраваны і аптымістычны загаловак, і надрукавалі. Праз сорак з гакам гадоў зласьлівыя-кусьлівыя абаронцы сталіншчыны будуць у друку смакаваць гэты факт маёй творчай біяграфіі, каб абвінаваціць аўтара ў зьдзейсьненым ім вераадступніцтве.

Са сьмерцю Сталіна зьвязаны і яшчэ адзін біяграфічны эпізод, аб якім доўгі час я ўспамінаў са шкадаваньнем і з «папрокам» правадыру, што ён выбраў нялепшы час для разьвітаньня з гэтым сьветам. Калі б ён зрабіў гэта хоць на месяц пазьней — тады б у першым нумары новага часопісу «Маладосьць», які пачаў выдавацца менавіта ў сакавіку 1953 году, быў бы зьмешчаны мой лірычны, з усьмешкай, верш. Адкрыцьцё (дзякуючы П. М. Машэраву) новага літаратурнага часопісу, прызначанага для моладзі, было тады ўспрынята намі, маладымі аўтарамі, як вялікая радасная падзея. Помню, як на філфаку мяне знайшоў Мікола Аўрамчык, прызначаны загадчыкам аддзелу паэзіі ў «Маладосьці», і сказаў: «Табе аказаны гонар: рэдкалегія рашыла цябе прадставіць у першым нумары часопісу, — так што прынось мне не пазьней як праз тыдзень верш — пажадана, каб з цёплым і сьветлым настроем, можа, нават са сьмяшынкаю». Што і казаць: узрадаваны я быў вельмі. І вось... Не пасьпелі аддрукаваць тыраж, як адбылася сумная падзея, і з карэктурных аркушаў было зьнята і перанесена ў наступны красавіцкі нумар усё гумарыстычнае і нават лірычнае «са сьмяшынкай», у тым ліку і мой «цёплы, сьветлы па настроі» верш. І цяпер, калі да юбілейных датаў часопісу гісторыкі беларускага перыядычнага друку перагортваюць яго першы нумар, — маё імя, натуральна, не ўпамінаецца.

Праз два з палавінай месяцы пасьля сьмерці Сталіна па ўсёй Беларусі, найперш па гарадах, па ўсіх катэгорыях насельніцтва, асабліва па чыноўніках і інтэлігенцыі прайшоў страшэнны палітычны «шорах», які ўздыбіў думкі і пачуцьці сотняў тысячаў людзей: адных ахапіў трывогай і амаль роспаччу, другіх — шчасьлівым хваляваньнем, радаснымі надзеямі. У Менску адбыўся Пленум ЦК КПБ. Ды які пленум! Ён прыняў пастанову з жорсткім асуджэньнем ненармальнага становішча беларускай мовы ў Беларусі і патрабаваў гэтае становішча рашуча перайначыць на карысьць беларушчыны. У чэрвені 1953-га! Чуткі пра гэта імгненна разышліся-разьляцеліся па ўсіх установах, у тым ліку і па нашым універсітэце. Ды і як не разьляцецца, калі зьверху прагучаў загад — неадкладна ва ўсіх канцылярыях усе друкарскія машынкі забясьпечыць беларускімі літарамі, паколькі ўсё справаводства тэрмінова пераводзіцца на беларускую мову.

Асабіста я пачуў ашаламляльную навіну ад Аляксея Мурнева — вельмі дэмакратычна настроенага і палітычна разьвітага студэнта БДУ (вучыўся на аддзяленьні філасофіі гістфаку; запомніўся мне жоўтымі томікамі Пляханава пад пахай). «Нашы універсітэцкія чыноўнікі ў паніцы, — сказаў Аляксей. — Пагналі машыністак з машынкамі ў майстэрні — дарабляць беларускія літары. На пленуме востра крытыкавалася нацыянальна-кадравая сітуацыя ў Беларусі. Патолічава, які не беларус, хацелі скінуць з пасады Першага і замяніць яго прысланым з Масквы беларусам Зімяніным, але ўперліся многія члены ЦК — і прапанова Крамля не прайшла, застаўся Першым сакратаром Патолічаў...» У рэдакцыі «Полымя», куды я хадзіў з вершамі досыць часта, пачуў пра пленум значна больш. Аказваецца, вельмі вострая размова ішла там ня толькі пра нацыянальныя кадры, але і пра беларускую мову. Гэта мяне ўсхвалявала надзвычайна. Бо памалу-патроху, хоць сам сабой, без сяброў-аднадумцаў, я даходзіў да ўсьведамленьня, што наша родная мова ў нас у вялікім занядбаньні, у загоне. І калі пленум ЦК прымае такую патрыятычную пастанову — значыць, сітуацыя мяняецца да лепшага, значыць, беларускай мове жыць і квітнець. Для чалавека, які ў 15 з паловай напісаў клятву на вернасьць роднаму слову («Не дазволю. Ня дам. Не прадам. Не зьмяняю. І да сьмерці за волю тваю пастаю!»), большай радасьці, чым гэта, быць не магло. Тады ж пачуў, што на пленуме нібыта выступіў у абарону беларускай мовы і Якуб Колас. Але ўсё гэта было на ўзроўні чутак.

Толькі праз сорак гадоў я даведаюся, што «шорах» быў выкліканы пастановай Прэзідыума ЦК КПСС, у якой рэзка крытыкавалася нацыянальная палітыка ў Беларусі, і прачытаю ў друку матэрыялы таго пленума ЦК КПБ. Наконт кіраўнічых партыйна-савецкіх кадраў Беларусі там, у прыватнасьці, гаварылася: «Из 1175 партийных работников насчитывается местных работников коренной национальности только 121 человек. В аппаратах Барановичского обкома и горкома партии, Бресткого и Гродненского горкома партии, Волковысского райкома партии нет ни одного работника из местного населения. Более половины секретарей колхозных и территориальных первичных парторганизаций — также люди приезжие». «В числе 173 начальников райотделов МВД белорусов насчитывалось только 33 человека. Из 150 руководящих работников органов милиции западных областей местным уроженцем являлся до последнего времени только один человек». (Цытаты — з даклада М. Зімяніна.) Вось такія лічбы, такія факты, такое становішча беларусаў у сваёй краіне Беларусі. Вось такі быў давер і такія адносіны «старэйшага брата» да беларускага народу,— між іншым, самага прасавецкага і пракамуністычнага з усіх народаў СССР, нават у параўнаньні з самім рускім народам. Такое было «братэрства», такое раўнапраўе, такімі мы, беларусы, былі гаспадарамі ў сваім доме. Наконт становішча беларускай мовы ў Беларусі удзельнікі пленуму гаварылі таксама і вельмі крытычна і з вялікай заклапочанасьцю, — наколькі шчыра — гэта мы ўбачым у наступныя гады і дзесяцігоддзі. У дакладзе таго ж пасланца Крамля М. Зімяніна былі сфармуляваныя — для партыйнай арганізацыі рэспублікі — такія задачы і патрабаваньні, што калі б яны пачалі ажыцьцяўляцца — лёс нашай мовы быў бы ў поўным сэнсе слова шчасьлівы. Услухаемся. «Пленуму ЦК КПБ необходимо принять решение о том, что работа ЦК КПБ, Совета Министров БССР, местных партийных, советских органов должна вестись на белорусском языке. На белорусский язык должно быть переведено делопроизводство партийных и советских органов. Мы должны говорить с народом на его родном языке». И далей: «Партийным организациям предстоит серьёзно заняться и тем, чтобы учреждения культуры, торговли и т. д. обслуживали трудящихся на белорусском языке. Особенная ответственность возлагается в этом деле на нашу печать, книготоргующие организации и органы Союзпечати. Распространение книг, журналов и газет на белорусском языке поставлено в республике крайне неудовлетворительно».

З болем і з горкім сумам гаварыў пра становішча беларускай мовы ў Беларусі, пра грэблівыя і глумлівыя да яе адносіны Якуб Колас, і таксама патрабаваў: «Гаварыць з народам, рабіць перад ім справаздачы трэба на яго мове». І будучы першы сакратар ЦК КПБ Ц. Кісялёў падтрымаў дакладчыка: «І калі мы пачнём практычна карыстацца беларускай мовай, будзем пісаць і гаварыць па-беларуску, і ў школах зьменяцца адносіны да беларускай мовы, і гэты недахоп, ці больш правільна — памылкі ў гэтых пытаньнях, будуць ліквідаваныя». Цяжка паверыць, што ўсё гэта гаварылася ў 1953 годзе, і не за сяброўскім сталом, у вузкім коле патрыётаў-інтэлігентаў, а на пленуме ЦК КПБ. Гаварылася, калі наша мова яшчэ не была канчаткова загнаная ў рэзервацыю — як у 1960-я, у 1970-я і ў пачатку 1980-х. Нагадваю, што тады яшчэ працавалі на беларускай мове чатыры міністэрствы (адукацыі, культуры, будаўніцтва і фінансаў). І амаль усе вясковыя школы, а яшчэ трохі і ў гарадах, былі беларускімі. Уражвае, як лёгка і з задавальненьнем высокія партыйна-савецкія чыноўнікі Беларусі прынялі тады патрабаваньні Крамля і наконт нацыянальных кадраў і наконт беларускай мовы. Значыць, былі да гэтага гатовыя. Значыць, сваё, роднае-прыроднае, дарэшты яшчэ не адмерла.

Але гэта я сёньня, ведаючы архіўныя матэрыялы, разважаю пра ўжо далёкі (пяцьдзясят гадоў мінула!) час. А тады... На маё вялікае шкадаваньне, нагнаны Масквой «шорах», як імгненна ўспыхнуў, так імгненна, праз некалькі дзён, і аціх, скончыўся. У Маскве, 26-га чэрвеня, калі яшчэ праходзіў пленум ЦК КПБ, быў арыштаваны як вораг партыі і народа ўсясільны член палітбюро ЦК КПСС Лаўрэнці Берыя. І стала вядома, што спроба ўмацаваць у рэспубліках нацыянальныя кадры і нацыянальную мову — гэта «правакацыйная акцыя» Берыі. Засмуціла гэта мяне страшэнна. Вось табе і на! Выдатная, у вышэйшай меры справядлівая ініцыятыва аказалася берыеўскай правакацыяй. Як жа так? Чаму такая высакародная справа зьвязаная з імем Берыі і асуджана як антыпартыйная? Нешта ня сходзяцца канцы з канцамі. І што будзе з мовай?

На тым ліпеньскім Пленуме ЦК КПСС, на якім была асуджаная антыпартыйная вылазка Л. Берыі, адзін з самых верных сталінцаў у Крамлі, член Палітбюро Л. Кагановіч сказаў: «Центральный Комитет уничтожил авантюриста Берия и безусловно поправит всё, что нужно по национальному вопросу, ...мы обеспечим дальнейшее укрепление национальной политики нашего государства...» Ну дык жа і забясьпечылі таварышы «цьвёрдакаменныя», забясьпечылі! Умацаваньне «нацыянальнай палітыкі» набыло «належную» сілу і размах. Як гэта звычайна і бывае пасьля дапушчанага грэхападзеньня (у нашым выпадку — «нацыяналістычнага»), партыйна-савецкія кіраўнікі Беларусі, усароміўшыся і пакаяўшыся, узяліся з яшчэ большым імпэтам пацьвярджаць сваю вернасьць генеральнай лініі партыі ў нацыянальным пытаньні. На ўсё тое, што дзень назад было імі ж абвешчана, наклалі строгае табу — забудзьце і не варушыце! Усё забудзьце! Ніякіх зьменаў-пераменаў. І нават больш: паколькі «нацыяналістычная» ініцыятыва зыходзіла ад ворага народу і партыі — трэба што называецца «паднаціснуць» на праблему інтэрнацыянальнага выхаваньня грамадзянаў рэспублікі, яшчэ актыўней запрацаваць на павелічэньне ролі і месца рускай мовы ў БССР. Помню, помню, як ажывіліся, як засьвяціліся тварамі, як радасна забегалі калідорамі універсітэту найбольш палымяныя «інтэрнацыяналісты». «Чулі? Гэта ж, аказваецца, нягоднік Берыя хацеў такім чынам, у разьліку на падтрымку нацыяналаў, захапіць уладу і зьдзейсьніць дзяржаўны пераварот! Хацеў пасеяць варажнечу паміж беларусамі і рускімі і наогул — паміж усімі народамі-братамі краіны!» «Ах ты, сволочь Берия! Нет тебе доверия!» — працытаваў мне пры сустрэчы новасьпечаную частушку прафесар Іван Гутараў.

І насунуліся на Беларусь яшчэ чарнейшыя, чым дасюль, хмары русіфікацыі. Асабліва, калі ў 1956-м першым сакратаром ЦК КПБ стаў аж на дзевяць гадоў свой, беларус — Кірыла Мазураў. (На пленуме ў 1953-м і ён выступіў у падтрымку беларусізацыі, ну а цяпер...). Хоць была «хрушчоўская адліга» — беларускія школы зачыняліся сотнямі, адна за адной, мову навучаньня дзяцей у школах аддалі на волю бацькоў, на іх выбар. А што ж выбіраць — калі для беларускай мовы персьпектывы ніякай. І наогул — калі Крэмль сказаў сваё слова.

***

Тым летам мяне чакала і адно засмучэньне прыватнага парадку. У ліпені праводзілася чарговая нарада маладых пісьменьнікаў, і, па ўсталяванай традыцыі, меркавалася, што некалькі яе ўдзельнікаў, найбольш выяўленых маладых аўтараў, будуць прынятыя на заключным пасяджэньні ў члены Саюза пісьменьнікаў. За тыдзень да адкрыцьця нарады мне афіцыйна паведамілі, што ад секцыі паэзіі ў Саюз будуць рэкамендаваныя Пятрусь Макаль і Ніл Гілевіч. Вядома, якое значэньне заўсёды, і асабліва ў тыя часы, надавалі прыёму ў СП маладыя літаратары. Перш за ўсё, гэта ўспрымалася як афіцыйнае прызнаньне тваёй прафесійнай пісьменьніцкай годнасьці; гэтым актам ты, можна сказаць, далучаўся да «касты» парнасцаў, што прыносіла душы маладога творцы вялікую маральную ўцеху. Па-другое, членства ў СП давала права юрыдычна прэтэндаваць на выданьне кнігі і значна аблягчала дасягненьне гэтае мэты: з сябрам Саюзу ў выдавецтве ўжо вымушаныя былі лічыцца і ставіліся да яго рукапісу больш зычліва. Рукапісы ня членаў СП тады залежваліся як правіла надоўга. Апрача таго, прафесійна «аформленыя» «парнасцы» далучаліся і да пэўных выгодаў матэрыяльнага парадку, з дапамогай Саюзу і Літаратурнага Фонду маглі хутчэй палепшыць свой дабрабыт — атрымаць кватэру (ці хоць пакой у камуналцы), пабываць па ільготнай пуцёўцы ў доме творчасьці, зьезьдзіць за кошт СП у творчую камандзіроўку, пакарыстацца паліклінікай літфонду, трапіць у склад пісьменьніцкай дэлегацыі для паездкі за межы рэспублікі. Для многіх з «пішучай браціі» матэрыяльныя выгады і былі галоўным пабуджальным матывам настойлівага імкненьня як мага хутчэй аформіцца ў члены Саюзу. Пазьней, калі працаваў сакратаром праўленьня СП, я неаднойчы быў сьведкам, як «неафіт» прыносіў заяўку на кватэру ці на пуцёўку ў Дом творчасьці літаральна на другі дзень пасьля прыняцьця ў Саюз і як голасна пры гэтым гучала ягонае «дай!». Не магу сказаць, каб хто-небудзь з паэтаў нашага набору (С. Гаўрусёў, П. Макаль, У. Нядзьведскі, Г. Кляўко і інш.) вызначаўся падобнай «хваткай». Сам я ўпершыню асьмеліўся папрасіць пуцёўку на бераг мора праз чатырнаццаць гадоў пасьля прыёму ў СП: усё лічыў, што гэтыя «курорты» для больш заслужаных, для старэйшых, а я, малады і здаровы, абыйдуся, пасяджу і на беразе Нарачы, у вясковай хаціне. Але што датычыць афіцыйнага прызнаньня пісьменьнікам-прафесіяналам і права на выданьне кнігі — гэтаму мы ўсе, і я ў тым ліку, надавалі вялікае значэньне, тут маладыя амбіцыі спрацоўвалі на поўную сілу. Ну як жа: быць у адным творчым саюзе з такімі славутасьцямі, як сам Якуб Колас (яшчэ жыў і працаваў, старэйшына), Міхась Лынькоў, Кандрат Крапіва, Аркадзь Куляшоў, Максім Танк, Пімен Панчанка, Пятро Глебка, Янка Маўр!.. Што ні кажыце, а гэта распальвала ў душы такое вогнішча запаветных мрояў, пагасіць якое было раўназначна жыцьцёвай катастрофе. (Трохі перабольшваю — і аднак жа!).

Дык вось у ліпені 1953-га гэтым неспакойным полымем быў ахоплены і я, цэлы тыдзень, да пачатку нарады, хадзіў з такім неадступным хваляваньнем у сэрцы, няйначай сапраўды вырашаўся мой жыцьцёвы лёс. Гэта — пазьней, пазьней, пазьней прыйдзе разуменьне, што галоўнае — не фармальны акт залічэньня ў СП, а радасьць творчасьці і яе рэальны плён, і ты будзеш успамінаць тыя перажываньні з іранічнай усьмешкай. А тады... а тады — удар я перанёс страшэнны. Насуперак папярэдняй дамоўленасьці кіраўнікоў СП і ўзгадненьню «там, дзе трэба» (а ў тыя часы — усё узгаднялася ў ЦК), у Саюз тым разам мяне не прынялі. Дакладчыкам па маёй творчасьці быў Аляксей Русецкі, сам тады яшчэ паэт малавядомы, аўтар аднаго зборніка вершаў. Сказаў Аляксей Сьцяпанавіч вельмі коратка, усяго некалькі фраз, і вельмі вяла, нават занудліва, як па прымусу. І хоць закончыў (гэтак жа раўнадушна-вяла) рэкамендацыяй прыняць маладога паэта ў члены Саюзу — уражаньня на прысутных не зрабіў. Думаю, сам ён і не хацеў, каб я быў прыняты, але працаваў літкансультантам у СП і рабіў тое, што яму загадала начальства. Калі ён скончыў сваё кароценькае адчэпнае слова, я зразумеў: надзея, якую ў мяне ўсялілі самі ж кіраўнікі Саюзу, церпіць крах. Пасьля такога «дакладу» ў творчы саюз не прымаюць. «Але ж і пашанцавала! — горка ўсьміхнуўся я сам сабе ў думках.— І нашто было брацца за даклад?». Абмеркаваньне маіх вершаў таксама ішло вяла, пакуль ня ўзяў слова Айзік Кучар: ён напнуўся і з уласьцівым яму пафасам (ціха, спакойна ён ніколі не гаварыў) зьбіў, стоўк Ніла Гілевіча на горкі яблык. Помню (сядзеў блізка, у другім радзе, і добра чуў), як Пятрусь Броўка нахіліўся да госьця з Расіі паэта Мікалая Рыленкава, уставіўся позіркам яму ў вочы і спытаў: «Как, Николай Иванович, поддержим?» Госьць скрывіў губу і адказаў: «По-моему, надо воздержаться». Броўка тут жа голасна паўтарыў тое, што Рыленкаў сказаў яму ціха. «Здольны паэт, але ад прыёму давайце ўстрымаемся. Хто тут у нас наступны?..»

Так выпадковы госьць з Расіі, які ніводнага майго радка ніколі не чытаў, пагасіў у той раз маё вялікае хваляваньне. Зноў апанавала яно мною, ужо бітым і таму не такім наіўным, толькі ў сакавіку наступнага году. Прыйшло запрашэньне на сумеснае пасяджэньне Камісіі па рабоце з маладымі і Камісіі па прыёму ў СП БССР — на прадмет абмеркаваньня маіх вершаў і рэкамендацыі іх аўтара ў Саюз. Ня ведаю, ніколі не высьвятляў, чыя гэта была ініцыятыва, хто так быў зацікаўлены ў маральнай падтрымцы паэта-студэнта, але гэтае абмеркаваньне заўсёды ўспамінаю, як адзін з самых сьвяточных момантаў на пачатку сваёй літаратурнай біяграфіі. Успамінаю з пачуцьцём удзячнасьці да старэйшых пісьменьнікаў, якія праявілі тады да мяне сардэчную зычлівасьць і давер. Калі я прачытаў вершы, першы азваўся белагаловы і амаль зусім сьляпы Янка Маўр. «Во, як бы ўсё роўна фортку адчынілі і сьвежым паветрам у пакой дыхнула!» Горача і пераканаўча гаварыў пра мае вершы Іван Мележ. «Ня ведаю, таварышы, як хто, а я ў гэтага маладога паэта веру». Па некалькі добрых словаў сказалі Янка Брыль, Піліп Пястрак, Міхась Клімковіч, Кастусь Кірэенка. Прагаласавалі аднадушна «за». Помню, Іван Мележ, усьміхаючыся, павярнуўся да Янкі Маўра: «Відаць, Іван Міхайлавіч, мядзьведзь у лесе здох: нават вы прагаласавалі «за». Здаецца, гэта першая за ўвесь час кандыдатура, якую вы блаславілі». — «А што, хіба тым, якіх я не блаславіў, гэта зашкодзіла?» — уедліва прагуў у адказ Маўр. Дарэчы, тады я і пазнаёміўся асабіста з Іванам Мележам і Янкам Брылём — пісьменьнікамі, якіх моцна паважаў, любіў і якія пазьней сталі маімі добрымі старэйшымі сябрамі. На ўсё жыцьцё. Калі пасяджэньне закончылася і пісьменьнікі пачалі разыходзіцца, да мяне накіраваўся Янка Маўр. «Дзе тут, Гілевіч, я ж нічога ня бачу, зусім асьлеп, дык дай я хоць рукамі абмацаю тваю галаву, каб уяўленьне мець, які ты». Я падумаў: жартуе стары фантаст, а ён сапраўды цупка, як скульптар, аблапаў пальцамі і лабэціну, і патыліцу, і нават твар. «О, дык у цябе і нос ёмкі! Не які там небудзь пупсік», — сказаў, хітравата-прыязна ўсьміхаючыся.

Улетку таго году цягам трох тыдняў, на пару з паэтам і аднакурсьнікам Міколам Арочкам, вандраваў па Мазырскім Палесьсі. Паехалі з афіцыйнымі камандзіровачнымі пасьведчаньнямі ў кішэнях як маладыя літаратары (нават трохі грошай у Саюзе выдалі на дарогу). Першы раз на Палесьсі! Першая спроба сьвядомага мэтанакіраванага азнаямленьня з аддаленым ад маёй Лагойшчыны кутком беларускай зямлі, з жыцьцём і побытам яго насельнікаў. Незабыўныя, на ўсё жыцьцё, уражаньні — і ад чароўнай прыроды Палесься, і ад сустрэчаў з людзьмі — з мясцовым начальствам і вяскоўцамі-палешукамі, і ад тутэйшай паляшуцкай гаворкі, жывое гучаньне якой слухаў, з замілаваньнем, упершыню. А песьні! Божа, якія песьні пашчасьціла пачуць аднойчы вечарам у вёсцы, дзе мы з Міколам заначавалі! А колькі было ўсякіх дарожных прыгодаў! — дробных, вядома, забаўных і нават сьмешных, аднак жа ўспрынятых з удзячнасьцю лёсу, бо ўспамінаюцца з пачуцьцём цёплым і радасным — як і ўсё іншае добрае і сьветлае, што ўпляталася ў тваё жыцьцё, уваходзіла ў душу і сэрца, каб і праз многія-многія гады шчасьліва прарасьці нечаканаю думкай, засьвяціцца ўжо нейкім новым сьвятлом, прабліснуць новым сэнсам — на ўзроўні і з улікам набытага жыцьцёвага досьведу. І як жа сёньня шкадую, што ў маладосьці так мала вандраваў па Беларусі, што не скарыстаў дадзенай лёсам магчымасьці абысьці і аб’ехаць родную краіну ўдоўж і ўпоперак — усю, што так і засталіся не адкрытымі, не пабачанымі мною цэлыя рэгіёны, куты і закуткі роднай зямелькі.

Па вяртаньні з вандроўкі астатак лета ў вёсцы ахвяраваў на вывучэньне Збору твораў І. В. Сталіна. Гэтую інтэлектуальную каштоўнасьць набыў у свой час бацька Сымон Пятровіч: дысцыплінаваны партыец не паслухацца строгіх «рэкамендацыяў» зьверху ня мог і падпісаўся на шматтомнае выданьне працаў правадыра. Хоць мінула больш году па яго сьмерці — ніякіх чутак ці хоць бы намёкаў, што адносіны да Сталіна будуць мяняцца, яшчэ не было, ва ўсякім разе да мяне яны не дайшлі, аўтарытэт яго ў маіх вачах заставаўся непахісным. І я лічыў, што яго творчую спадчыну мушу засвоіць паўней і глыбей, сорамна абмежавацца толькі тымі праграмнымі творамі, якія ў абавязковым парадку вывучаліся ва універсітэце. Бяз гэтага, быў перакананы я, нельга падняцца на высокі ўзровень марксісцка-ленінскага разуменьня гісторыі чалавечага грамадства, як і разуменьня тых працэсаў, што адбываюцца ў сучасным эканамічным, палітычным і духоўным жыцьці Саюзу ССР і краінаў сьвету. А маладому літаратару патрэбен толькі высокі ўзровень філасофска-тэарэтычнай і ідэйна-палітычнай падрыхтоўкі — так я разумеў і на іншае не пагаджаўся. Засвою працы Сталіна, затым гэтак жа грунтоўна праштудзірую поўны Збор твораў Леніна, а пасьля — і Збор твораў Маркса-Энгельса ў 30-ці тамах, падпіску на які я, студэнт-трэцякурсьнік, нядаўна аформіў. Што датычыць прачытаньня «усяго Леніна» і Збору твораў Маркса-Энгельса, то жыцьцё досыць скора разбурыла гэтыя мае амбіцыйныя планы, і я адмовіўся ад іх як ад нерэальных, зразумеў, што трэба чытаць выбарачна, і ў першую чаргу працы па пытаньнях літаратуры, мастацтва, культуралогіі, мовы, духоўнасьці, рэлігіі, гісторыі розных народаў, асабліва славянскіх. Ну, а Сталіна пасьпеў прачытаць усяго, усе дванаццаць тамоў, што былі ў хаце (дарэчы, на беларускай мове). І чытаў, прызнаюся, нязмушана, з жывой цікавасьцю, асабліва яго вострасюжэтную палеміку з палітычнымі апанентамі. Логіка і аргументацыя ягоных довадаў і высноваў мне здавалася жалезнай.

***

На пачатку верасьня Прэзідыум праўленьня ССП БССР зацьвердзіў рашэньне дзьвюх камісіяў аб прыёме Ніла Гілевіча ў Саюз пісьменьнікаў. На Прэзідыуме гаварылася аб вялікай творчай актыўнасьці маладога паэта: на працягу аднаго 1953 году галоўны літаратурны часопіс «Полымя» чатыры разы даў месца маім вершам, столькі ж і часопіс «Маладосць». А дзён праз дзесяць пачаўся Трэці зьезд пісьменьнікаў Беларусі, законным удзельнікам якога ўжо быў і я. Незабыўныя, сьвятлістыя, шчасьлівыя дні! І наступныя тыдні-месяцы. Сьмялей пачаў заходзіць у рэдакцыі часопісаў і газетаў, ахвотней сталі браць вершы да друку (часам аж занадта ахвотна, не на карысьць аўтару), пачалі запрашаць на розныя мерапрыемствы Саюзу пісьменьнікаў. Усё гэта падвышала творчы тонус, здаровіла самапачуваньне, дадавала акрыленасьці, натхненьня, ахвоты працаваць, працаваць, працаваць...

Праўда, ва універсітэце стала ў пэўным сэнсе трохі цяжэй. Пачалі прыдзірліва глядзець на мае паводзіны, дайшло да таго, што вынесьлі гэта пытаньне на курсавы камсамольскі сход: «Зрываецца з лекцыяў, з’ігнараваў калектыўны культпаход у тэатр, ня ўважыў просьбу аднакурсьніка, а аднойчы вечарам у сваім інтэрнацкім пакоі нагою выключыў радыёрэпрадуктар, які вісеў на сьцяне над ложкам». Ах жа ты, Госпадзе Божа мой! Якое злачынства ўчыніў! Удумацца толькі: задраў нагу, лежачы, і вялікім пальцам крутануў рычажок. Член камітэту камсамолу, якая праводзіла сход, усё дамагалася ўдакладніць:

— А што ў той момант па радыё перадавалася? Хто і што гаварыў? Вы ж былі тады ў пакоі, прыгадайце! Гэта вельмі важна!

— Ды я ўжо ня помню. Дзе ты ўсё будзеш помніць, — пахмыляліся сьведкі.

Было непрыемна, прыкра і сорамна за той камсамольскі «суд». Знайшлі што абмяркоўваць. На шчасьце, была на сходзе і Ніна, адносіны з якой у мяне былі ўжо больш чым проста сяброўскія, і яна, адразу ж па выхадзе з аўдыторыі, сказала мне: «Ня ўздумай перажываць за гэты выпад зайздросьнікаў і дуркеш, у якіх няма элементарнага пачуцьця гумару...» Так будзе пасьля ўсё жыцьцё — да астатку. Безьліч разоў я пачую ад яе гэта самае: «Не бяры да сэрца. Ня ўздумай перажываць. Гэта — твая доля. А што ты ад іх чакаў? Супакойся».

Ад Сьцяпана Гаўрусёва, з якім тады пасябраваў, даведаўся, што ў наступным, 1955 годзе, Дзяржаўнае выдавецтва БССР плануе выдаць дзьве першыя кнігі вершаў маладых паэтаў — яго і Петруся Макаля. «А ты свайго зборніка не занёс у выдавецтва?» — спытаў сябра. «Не, кажу, я нават яшчэ і рукапісу ня склаў».— «Складзі і занясі, аддай, — параіў Сьцяпан, — можа, хоць на 1956-ы пасьпееш». Пра тое, каб скласьці рукапіс кнігі і перадаць выдавецтву, я падумваў ужо неаднойчы. Што і казаць: мара была турботная. Каму з маладых не хацелася як хутчэй патрымаць у руках сваю першую кніжку. Хвалявала гэта і мяне. Але, прызнаюся, стрымлівала небясьпека зьведаць паразу: занясу выдавецкім дзядзькам сьціплы плён свайго баруканьня з радком і словам, а яны мне: асадзі назад, таварыш! Рана прэтэндуеш. Папрацуй яшчэ трохі, напішы што-небудзь такое-гэткае, а тады і прыходзь...

Гэтае тармажэньне (страх ганьбы) было настолькі моцным, што ў выдавецтва я не сьпяшаўся, нават ужо будучы дастаткова абагрэты ўвагай прэсы, пісьменьнікаў і крытыкаў. («Так, Ніл Гілевіч — студэнт, але яго вершы ў часопісе «Полымя» публікуюцца побач з вершамі, напрыклад, А. Зарыцкага і А. Астрэйкі не таму, што ён студэнт, і яму даруюцца пагрэшнасьці, а таму, што яго вершы заслугоўваюць быць надрукаванымі побач з вершамі гэтых паэтаў:» Б. Бур’ян, «Сталинская молодежь» за 25 чэрвеня 1953 г. «За паўгоду ў часопісе двойчы надрукаваў свае вершы Ніл Гілевіч. Трэба сказаць, што малады паэт адносіцца да работы ўдумліва і сур’ёзна. Мы ведаем Гілевіча і па другіх вершах, якія зьмяшчаюцца ў нашым перыядычным друку, але і тыя, што ён надрукаваў у «Работніцы і сялянцы», стаяць у шэрагу неблагіх твораў, твораў сьвежых, цікавых. Спынімся на вершы «Першая перамога». Ён далёкі ад літаратурных штампаў...» М. Гарулёў. «Літаратура і мастацтва» за 27 чэрвеня 1953 г.) Праз месяца паўтары пасьля размовы з Гаўрусёвым, я пераступіў, не бяз боязі, парог выдавецтва. А мне і кажуць: «Прымаем рукапісы толькі з рэкамендацыяй адпаведнай творчай секцыі Саюзу пісьменьнікаў. Папрасіце кіраўніцтва секцыі паэзіі абмеркаваць ваш рукапіс на пасяджэньні, і калі ён будзе ўхвалены — хай дадуць для нас, для выдавецтва, выпіску: рэкамендуем да выданьня...»

Ну, раз увялі такое правіла (датуль яго не было, я ня чуў пра такое), тут ужо нічога ня зробіш: трэба дзейнічаць паводле правіла. Абмеркаваньне рукапісу на секцыі паэзіі — гэта ня жартачкі. Старшынёй секцыі быў жывы класік Пятро Глебка, чыё імя я добра помніў яшчэ з даваеннай пары, чые вершы, асабліва ваеннага часу, любіў і многія ведаў на памяць. На пасяджэньне прыйдуць, канешне ж, і іншыя вядомыя, прызнаныя майстры паэтычнага слова, а можа, нават і славутыя, той жа Аркадзь Куляшоў, Пімен Панчанка, Максім Танк... О, Божа! Хто ж і калі ўвёў гэта правіла — каб абавязкова была рэкамендацыя секцыі? На секцыі — што паэт, то і думка, і выснова, і голас. І думкі могуць разьбегчыся ў розныя бакі і ў адно не сысьціся. Вырашыў яшчэ і яшчэ раз уважліва прагледзець зьмест рукапісу. Сёе-тое выкінуў зусім, сёе-тое дапрацаваў, перарабіў, падправіў. Рукапіс перадаў у СП толькі напрадвесьні наступнага, 1955-га году. Секцыю склікаць не сьпяшаліся, сабралася яна аж у траўні. Народу прыйшло багата, але — самых славутых не было. Размова аказалася вельмі актыўнай і зацікаўленай. Рэч у тым, што некаму прыйшло на думку (можа, старшыні секцыі Глебку?), з увагі на вечна актуальную праблему выхаваньня творчай моладзі, зрабіць на гэты раз абмеркаваньне што называецца узорна-паказальным,— каб быў шырокі грамадскі рэзананс, ну і, можа, дзе-небудзь нават і пахвалілі — за клопат пра маладых. Гэта можна было зразумець з уступнага слова П. Ф. Глебкі, які нацэліў і заклікаў да размовы сур’ёзнай і патрабавальнай.

Дык такі і прыслухаліся да яго просьбы-прапановы калегі! За выняткам дакладчыка М. Аўрамчыка, які больш гаварыў пра тое, што яму ў маіх вершах падабалася, усе астатнія прамоўцы далі мне добрага жару, пясочылі без паблажкі. У сваім рабочым нататніку я пастараўся запісаць выказаную на мой адрас крытыку, а нават і свае рэагаваньні на выпады, якія мне здаваліся несправядлівымі. Уражаньне такое, што старэйшыя сябры-калегі засумавалі па шчырай размове аб паэзіі і цяпер узрадаваліся гэтай магчымасьці. Повад — канкрэтны аб’ект, рукапіс першай кнігі маладога паэта. Значыць, хваробы творчага росту і аўтара, і ўсёй нашай маладой паэзіі несумненна тут маюць месца, і ўбачыць іх няцяжка, ну і прапанаваць адпаведныя лекі з вышыні ўласнага досьведу — рэч натуральная, у асяроддзі людзей творчых так было, ёсьць і будзе. I аднак жа чым далей ішло абмеркаваньне, тым больш мяне апаноўваў страх, што ў выніку рукапіс «зарэжуць», прызнаюць сырым і не рэкамендуюць да друку. К. Кірэенка надта налягаў на неабходнасьці павысіць грамадскі тонус вершаў, Дз. Кавалёў гаварыў пра драбнатэм’е і адсутнасьць уласнай біяграфіі ў творах, А. Вялюгін рэкамендаваў больш дбаць пра гушчыню вобразнай палітры, гаварылі і іншыя, усе — крытычна, але не праз меру, ну а пад корань секануў масьціты Максім Лужанін. Вычакаўшы, па звычцы, пакуль у зале наступіць поўная цішыня (гэтай павазе да сваёй асобы ў яго можна было павучыцца), тонам аракула і суддзі сказаў: «Я хачу зьвярнуць увагу прысутных на рэч больш сур’ёзную і небясьпечную, чым тое, пра што тут гаварылася: на ўшчэрбнасьць настрою і ідэйна-эстэтычнай пазіцыі лірычнага героя. Вось верш «Пры дарозе пыльнай, шумнай». Пра што ў ім гаворыцца? У маладой грушы каля дарогі навальнічнай ноччу адвіхнула сук. У прыродзе — рэч звычайная: і адвіхае, і ломіць, і вырывае з карэньнем. Але ж перад намі — мастацкі твор, паэтычны сімвал, і сімвал атрымаўся досыць змрочны. «І яшчэ ня ўсьпела груша Гора выплакаць сьлязьмі — па галіне хтось бяздушна Пераехаў калясьмі, Утаптаў у жвір вільготны Дробны ліст, пахучы цьвет...» Трэба помніць і дбаць пра вышыню ідэйна-эстэтычных крытэрыяў»,— закончыў сваё выступленьне масьціты.

Насуперак ягонаму прысуду, верш пра грушу, не перарабіўшы ў ім ні радка, я ўключыў у свой першы зборнік «Песьня ў дарогу» і пазьней устаўляў ува ўсе кнігі «выбранага». З разуменьнем, што драматычны ці нават трагічны матыў у лірычным творы сам па сабе ня ёсьць выявай ідэйна-эстэтычнай ушчэрбнасьці і філасофскага песімізму аўтара.

Падагуліў абмеркаваньне майго рукапісу Пятро Глебка. «Хай ні ў каго не складзецца ўражаньне, — сказаў ён, — што мы занадта строга абышліся з маладым аўтарам. Строгасьць у гэтым разе ёсьць сьведчаньнем даверу да таленту і творчых магчымасьцяў паэта». Зборнік, па прапанове таго ж Пятра Фёдаравіча, быў рэкамендаваны выдавецтву да выданьня. Але ў план наступнага 1956 году ён ужо ня трапіў і выйшаў толькі на пачатку 1957-га.

***

Палавіна лета таго году прайшло на вайсковых зборах. Усякую вольную хвіліну («асабісты час» у нядзелю, любы «перакур» на занятках) ахвярую на чытаньне. Пасьпеў праштудзіраваць трохтомнік В. Р. Бялінскага. Асабліва ўразіў цыкл артыкулаў пра Пушкіна. Там жа на зборах прачытаў і толькі што набыты двухтомнік В. Брусава, у якім знайшоў вельмі цікавы артыкул пра калісьці шумна-знакамітага рускага паэта Ігара Севераніна. Аказваецца, ня ўсё так адназначна, ня ўсё ў яго эгафутурызм і дэкадэнцтва, ёсьць і выдатныя па шчырасьці чалавечага пачуцьця вершы. Адзін з іх і цытуе В. Брусаў: «Повидаться нельзя нам. Разве только случайно. Разве только в театре. Разве только в концерте. Да и то бессловесно. Да и то беспоклонно.» Такія артыкулы аб паэтах і паэзіі я ўспрымаў як «откровения», як урокі вялікай літаратурнай навукі, адчуваючы вострую — да трымценьня душы — у гэтай навуцы патрэбу.

У верасьні павінна была адбыцца ў Маскве Трэцяя Усесаюзная нарада маладых пісьменьнікаў, удзельнікам якой праўленьне СП БССР рэкамендавала, сярод іншых, і мяне. Іншыя — гэта паэты С. Гаўрусёў, П. Макаль, празаікі А. Карпюк і П. Васілеўскі, драматург А. Махнач, дзіцячы паэт А. Вольскі. Па невядомых мне прычынах нарада перанеслася на пачатак студзеня наступнага, 1956 году. Паехаў з вялікімі, па маладой наіўнасьці, спадзяваньнямі — і ашукаўся. Абмеркаваньне «тройкі» беларускіх паэтаў прайшло, на жаль, куца і малацікава. Досыць сказаць, што кіраўніком нашага паэтычнага семінару быў паэт-песеньнік Л. Ашанін. Намі, Сьцяпанам, Петрусём і мной, гэта было ўспрынята як абраза. Мы ўжо нядрэнна разьбіраліся, хто чаго ў рускай паэзіі варты. Чаму можна навучыцца ў Ашаніна? Складаць крыклівыя песьні ў абарону міру? Кіраўнікамі іншых паэтычных семінараў былі творцы-асобы — М. Сьвятлоў, Л. Мартынаў, П. Антакольскі, І. Сельвінскі. Ну а нам, беларусам, і тут «пашанцавала».

У той дзень, калі абмяркоўвалі беларускую «тройку», на наш семінар прыйшлі, у якасьці настаўнікаў, Аркадзь Куляшоў і... Алесь Кучар. Як толькі ўбачыў апошняга — па ўсіх фібрах душы прайшло нядобрае прадчуваньне. Успомніў менскую нараду 1953-га году. Дык такі і не памыліўся. Ай-яй-яй, як ён мяне драпежыў, як бэсьціў і зьнішчаў даастатку! Я сядзеў, сагнуўшыся, уставіўшы пагляд у нейкую кропку на парце, і ў думках шаптаў: «Ну, давай, давай, Айзік, давай! Авось ды і захлынешся нарэшце гэтай сваёй чорнай злосьцю, гэтай сваёй нянавісьцю! Але ж і гад! Прыехаў у Маскву, каб і тут зьбіць-зьмяздрычыць мяне на горкі яблык!» Ён так перабіраў у сваім крытыканскім запале, што нават сёй-той з прысутных ня стрымліваўся і выгукаў пратэст. На вялікі жаль, расчаравала і засмуціла мяне і выступленьне Аркадзя Куляшова. Ён не адмежаваўся ад вантробнай лютасьці Кучара, ні словам не абараніў мяне ад таго пагрому, які ўчыніў яго сябар, а фактычна падтрымаў апошняга, бо гаварыў толькі пра тое, што ў маіх вершах яму не падабаецца, што ён лічыць заганным, няплённым, неперсьпектыўным. Ну, што ж, лекі ад хваробаў, як правіла, горкія, але таму і лечаць, і памагаюць. Вядома, хацелася пачуць ад сваіх і добрае слова — у гасьцях жа ўсё-такі, на людзях, а ня дома. Ну, не знайшлося ў іх гэткага. Пачуў ад іншых — ад расіяніна В. Ганчарова, ад украінца С. Мушкеціка. Зрэшты, было мне не шаснаццаць, як на нарадзе ў 1947-м, калі мяне тоўк Лукаш Бэндэ, а 24 з гакам, непрыязнай крытыкі ўжо наслухаўся і начытаўся уга колькі, — так што нічога страшнага ня здарылася. Але ўрок для сябе на будучыню зрабіў: калі мне давядзецца выступаць у ролі настаўніка — скажу пра маладога перш за ўсё добрае слова, — калі, зразумела, буду бачыць, што перада мной чалавек з божай іскрай у душы.

На пленуме СП СССР, якім адкрывалася нарада маладых у Маскве, я быў моцна ўражаны двума выступленьнямі, у якіх пачуў той самы боль, што ўсё часьцей і ўсё мацней стаў у апошні час працінаць мне душу і сэрца. Татарскі пісьменьнік Хусаінаў (? так запісана ў маім нататніку) расказаў, як рэдактары прымушаюць татарскае імя ў рамане заменьваць рускім (Рашыда на Сяргея) і ў лік герояў твору, татараў па нацыянальнасьці, уводзіць рускіх — каб быў інтэрнацыяналізм. З якім шчырым болем і неўразуменьнем гаварыў пра гэта пісьменьнік! «У нас, у Беларусі, — раблю я свой каментар у нататніку, — да гэтага яшчэ не дайшло, здаецца». Каментар мой быў ад недасьведчанасьці, бо такога колькі хочаш было ў рэдакцыйна-выдавецкай практыцы і ў нас. Другое ўражаньне — ад залы, калі выступаў вядомы казахскі празаік Габіт Мусрэпаў (пазьней — народны пісьменьнік Казахстану, акадэмік, Герой сацыялістычнай працы). Вось што я запісаў у сваім нататніку: «Ох жа і хамская публіка ў зале: як не паважаюць, каб не сказаць мацней, «нацменаў». Ну хіба яму ня крыўдна гаварыць пры такім шуме? Не пустое ж гаворыць! І выдатны пісьменьнік! Я, напэўна, ня вытрымаў бы: плюнуў бы і пайшоў прэч — далей ад гэткіх сяброў і пабрацімцаў.»

А яшчэ быў уражаны прамовай Міхаіла Шолахава, якой вельмі чакаў і якою быў моцна расчараваны. Непаважліва сказаў пра К. Сіманава, збэсьціў В. Ажаева («дзярэ лыка з асфальту вуліцы Вароўскага»), і ўвесь тон выступленьня — нейкі «шчукарскі», несур’ёзны. Чакалася ад вялікага пісьменьніка зусім іншае. Пазьней нешта падобнае — неапраўдана гарэзьлівае — мела месца і ў яго прамовах на пісьменьніцкіх і партыйных зьездах. І таксама мяне бянтэжыла і засмучала.

Хоць крытыку на нарадзе я ўспрыняў досыць балюча, і асадак на душы застаўся горкі, але выснову зрабіў цьвярозую: працаваць трэба больш сур’ёзна. Радавацца посьпехам пакуль што няма падставаў. Праўда, мае маскоўскія засмучэньні былі неўзабаве кампенсаваныя вельмі радаснымі неспадзеўкамі. Самы аўтарытэтны часопіс «Новый мир» апублікаваў у сакавіцкім нумары мой верш «З гадоў дзяцінства» (у перакладзе Я. Хелемскага). А першы нумар «Дружбы народов» наступнага, 1957 году, зьмясьціў цэлую падборку (у перакладах Я. Хелемскага і К. Мурзідзі). І там, і там былі апублікаваныя менавіта тыя вершы, ад якіх не пакінуў нічога жывога А. Кучар, — перакладчыкі адабралі іх самі з матэрыялаў нарады. Гэта былі першыя публікацыі маіх вершаў ва ўсесаюзных выданьнях, прычым такога ўзроўню, як «Новый мир» і «Дружба народов».

***

Адразу ж па нарадзе вершы давялося адкласьці ўбок: мусіў заняцца дыпломнай працай. Да абароны заставаліся лічаныя тры-чатыры месяцы, а я па сутнасьці яшчэ і ня браўся. Тэма дыпломнай — «Паэтычнае майстэрства Максіма Багдановіча». Навуковы кіраўнік — сам дэкан факультэту, загадчык кафедры літаратуры прафесар М. Р. Ларчанка. Выбар тэмы быў не выпадковы. Багдановіч даўно, яшчэ са школьных гадоў, з сямігодкі, увайшоў мне ў душу так пранізьліва, як ніводзін іншы класік беларускай паэзіі. Вядома, глыбока і трывала апанавала мною і творчасьць Багушэвіча, і Купалы, і Коласа. Але тут была пэўная розьніца, у гэтым апанаваньні, пра якую я тады ня думаў і не спрабаваў сфармуляваць для сябе, проста адчуваў яе, адчуваў пэўна і моцна, і гэтым адчуваньнем падсьвядома кіраваўся. Тады на пытаньне аб выбары я, напэўна, адказаў бы зусім проста: «Больш падабаецца. Нечым бліжэй мне». Пазьней, праз шмат гадоў, калі мною былі напісаныя дасьледчыя артыкулы пра паэзію і Купалы, і Коласа, і аж некалькі пра яго — Багдановіча, я акрэсьліў для сябе, у чым тут была розьніца. У тых асаблівасьцях паэтыкі, якія рабілі маё ўспрыняцьце яго лірыкі ў большай меры інтымным, у большай меры закраналі самыя тонкія і патаемныя струны душы, — гэта значыць, у натуральнай рэалістычнасьці яго пісьма, створаных ім малюнкаў і вобразаў, у гранічнай асабістасьці, шчырасьці і псіхалагічнай дакладнасьці (выверанасьці, праўдзівасьці, даставернасьці) лірычнага пачуцьця, і, нарэшце, — у незвычайна багатым рытмічна-інтанацыйным і эўфанічным аснашчэньні верша, што зноў жа мне асабліва імпанавала. Верш з закладзенай у счапленьні яго словаў музыкай, з багатай інструментоўкай радка мяне заўсёды вабіў і вабіць мацней, чым верш «глухі» да ўсяго гэтага. Па тым часе мне здавалася, што, напрыклад, Купала ці Колас менш увагі надавалі майстэрству, форме, кампазіцыі і мілагучнасьці верша, рытмічнаму малюнку і гукапісу, а паколькі мяне асабліва хваляваў менавіта гэты бок творчасьці, — выбар выпаў, натуральна, на Багдановіча.

У самы разгар маёй працы над дыпломнай у жыцьці краіны і народа адбылася падзея, якая глыбока ўзрушыла ўсё грамадства. Вядома ж, і мяне грэшнага, і надоўга адарвала ад кніг і папер, ад дзяржаўнай бібліятэкі, у якой я амаль невылазна сядзеў.

Радкі з «Дзёньніка» (6.3.1956):

«Падзеі — незвычайныя. Адбыўся XX зьезд КПСС. Нізрынуты ідал, на якога маліліся каля 30 гадоў. Проста ня верыцца! Успамінаю, як роўна тры гады таму, 6-га сакавіка 1953-га, мы пралівалі шчырыя сьлёзы. А плакаць не было патрэбы; хіба ад радасьці, што найстрашнейшы за ўсю гісторыю Расіі людаед «помре». Страшна глядзець, да чаго даведзена наша вёска «пад мудрым кіраўніцтвам Іосіфа Вісарыёнавіча». Больш, чым страшна,— жахліва! Калгасьнікі пачалі выказваць думкі ўголас: «Ой, мой божа, божа! Як гэткае жыцьцё — дык лепей бы зноў вайна ці якое безгалоўе». Хіба гэта не жахліва? Каб нашы людзі зайздросьцілі жыцьцю пад акупацыяй?

Між іншым, яшчэ задоўга да таго, як пачуць гэту навіну, я прадчуваў, што нешта павінна здарыцца, што нейкі новы этап у нашым жыцьці павінен вось-вось пачацца. Тысячы людзей прадчувалі гэта. Цяпер у мяне вялікая радасьць. Спадзяюся, што будзе што-небудзь зроблена і для выратаваньня беларускай мовы ад засільля дзяржымордаў і ідыётаў-мяшчан, якія самі з сябе глумяцца і пацяшаюцца гэтым.»

Радкі з «Дзёньніка» (1.4.1956).

«Чым далей — тым лягчэй і весялей на душы. Вось ужо дзе сапраўды — «Всё к лучшему в этом лучшем из миров»! Слухаў даклад Хрушчова аб кульце асобы і яго выніках. Больш страшных дакументаў я ня ведаю. Калі я чытаў пра жудасныя расправы і зьверствы фашыстаў над савецкімі людзьмі, я знаў, што гэта рабілі вылюдкі роду чалавечага, фашысты, і апрача гневу і нянавісьці, не абуджаліся пачуцьці ў сэрцы. Але калі я слухаў пісьмы Эйхе і Кедрава, калі я даведаўся, што Арджанікідзе пакончыў самагубствам, што 70 адсоткаў складу ЦК і больш паловы дэлегатаў (1093) Зьезду Пераможцаў былі замучаныя і расстраляныя па загадзе правадыра краіны, сэрца напоўнілася ня толькі гневам і нянавісьцю. У сэрцы перш за ўсё закіпела крыўда — невымерная неадольная крыўда, якая ня выкупіцца нічым, якой я не дарую ніколі і нізашто. Ён ашукаў мяне ў самых сьвятых пачуцьцях, ён растаптаў самае дарагое, чыстае і сьветлае ў душы. І я крычу сёньня: к чорту! К чортавай матары! Тысячу разоў к чорту такога класіка марксізма! Вон з вачэй! Вон з сэрца! Вон з памяці! Усе яго заслугі — нішто ў параўнанньні з тымі страшэннымі злачынствамі перад народам, якія ён учыніў. Што з таго, што ён быў перакананы ў правільнасьці сваёй лініі? Ад гэтага пакуты і гора людзей ня зьменшацца. Ён быў зьверам па натуры — без пачуцьця жалю, спачуваньня, літасьці, бяз кроплі чалавечнасьці.»

Радкі з «Дзёньніка» (2.4.1956).

«У СП быў сход, прысьвечаны вынікам XX Зьезду КПСС. Дакладчык — сакратар ЦК КПБ Ц. С. Гарбуноў. Ня помню такога цікавага сходу ў сваім жыцьці. Вось і яшчэ адно пацьвярджэньне, што — крануўся лёд маўчаньня. О, якія, аказваецца, выдатныя грамадзяне нашы пісьменьнікі! І пад якім страхам яны сядзелі, аказваецца! Як мышы пад памялом. А сёньня — гаварылі! Можа, першы раз да канца шчыра і на ўвесь голас. Куляшоў сказаў: «Няма страшнейшай мукі, як паміраць камуністу ад рукі ўлады, за якую змагаўся ўсё жыцьцё і ў якую, адзіную, верыў.» Гарбуноў крытыкнуў Куляшова, што той знаходзіцца ў апошні час не на перадавых пазіцыях, бо піша на гістарычныя тэмы. (Во разуменьне ў сакратара ЦК, што такое перадавая пазіцыя!). Ох жа і агрызнуўся Куляшоў у сваім выступленьні! Ц. С. аж назад падаўся ў крэсьле, аж угнуўся і скорчыўся. Куляшоў мае рацыю: ня трэба дыктаваць паэту, што пісаць. Бо выйдзе лухта, а не мастацкі твор. Макаёнка Гарбуноў абвінаваціў, што яго п’есы дапамагаюць... пладзіць жулікаў, прайдзісьветаў і г. д. Зала рагатала, як шалёная, пачуўшы такое з вуснаў сакратара ЦК. І стала ўсім не па сабе, калі ў яго рэпліках Макаёнку прагучала штось нядобрае, пагрозьлівае, накшталт «ладна, мы пагаворым аб гэтым потым і адзін на адзін». У мяне склалася ўражаньне, што Ц. Г. — не на сваім месцы. Не такога хацелася б бачыць сакратара ЦК па агітацыі і прапагандзе. Ён — і агітатар ніякі, і прамоўца дрэнны, а галоўнае — не адчуваецца маштабу асобы і не відаць... розуму. Пісьменьнікі яго падкалупваюць, а ён — як лапух. Аб выніках Зьезду, аб кульце асобы пісьменьнікі гаварылі куды сьмялей і больш лагічна, чым сакратар ЦК. Адчуваецца, яны ўсе задаволеныя, што «ідал» зрынуты, і гатовы выкінуць яго з гісторыі. А можа, ня ўсе? Калі Макаёнак пачаў гаварыць аб гэтым, Броўка з-за стала прэзідыума папрасіў: «Андрэй, ты не аб гэтым, ты лепш аб літаратуры гавары!» — «Пятрусь Усьцінавіч! — крыкнуў Андрэй. — І так мы занадта доўга маўчалі!..» Броўка — несумненнае параджэньне сталінскай эпохі, баязьлівы перастрахоўшчык, навучаны маўчаць.

Гарбуноў расказаў, як Ц. Гартны на пяты дзень у турме ў Менску звар’яцеў, і ў яго, звар’яцелага, сьледчы Глухоўскі ўзяў паказаньні. Гартны назваў сябе кіраўніком нацдэмаўскай арганізацыі і «выдаў» сорак чалавек — усіх, каго мог успомніць. І ўсе сорак апынуліся ў Сібіры. Цяпер усе справы пераглядаюцца і, напэўна, усе рэпрэсаваныя будуць рэабілітаваныя. Куляшоў вельмі адстойваў Чарота, назваў яго творчасьць камуністычнай ад пачатку да канца. Шмат пісьменьнікаў загнаў у турму і ў Сібір Бэндэ. Ох і ненавідзяць яго нашы!

А пытаньне аб беларускай мове цалкам правалілася. Гарбуноў даў зразумець, што ніякіх зьменаў ня будзе, хіба што зробяць пару школ беларускімі. Адным словам, ні на якія распараджэньні зьверху разьлічваць не прыходзіцца. Справы дрэнь.»

***

Менавіта ў гэты час — перад і пасьля XX зьезду КПСС — пачалі вяртацца з катаргі тыя нямногія беларускія паэты і пісьменьнікі, якім пашчасьціла выжыць і ацалець у воўчых мялах ГУЛАГу. У. Дубоўка, Я. Пушча, Я. Скрыган, Ю. Гаўрук, А. Звонак, С. Грахоўскі, А. Пальчэўскі, Н. Чарнушэвіч, А. Александровіч, С. Шушкевіч, М. Хведаровіч... Трагічны лёс многіх соцень, а можа, і тысячаў таленавітых творцаў беларускай нацыянальнай культуры стаў, натуральна, галоўнай тэмай гутарак у колах патрыятычна настроенай беларускай інтэлігенцыі, асабліва — у асяроддзі літаратурнай моладзі. Акцэнт рабіўся на адным пытаньні: як магло стацца, што верныя сацыяльным і нацыянальным ідэалам Кастрычніцкай рэвалюцыі, верныя савецкаму ладу і камуністычнай партыі дзеячы літаратуры і мастацтва былі аб’яўленыя «ворагамі народу» і рэпрэсаваныя? У друку (у маскоўскім, канешне) пачалі паяўляцца публікацыі з намёкам на тое, што Сталін і яго «апрычнікі» здрадзілі запаветам Леніна, адышлі ў сваёй практычнай дзейнасьці ад марксізму-ленінізму і тым самым нанесьлі страшэнны ўрон справе будаўніцтва сацыялізму і міжнароднаму камуністычнаму руху. Трохі пазьней пачнуць пісаць адкрыта, што ў 1929 годзе ў СССР адбыўся контррэвалюцыйны пераварот, задуманы і арганізаваны Сталіным, які далей, у 30-я і 40-я гады, будзе толькі прыкрывацца лозунгамі ленінізму і імем камуністычнай партыі. Такая трактоўка палітычнай гісторыі краіны пасьляленінскага перыяду мне асабіста здавалася слушнай і аргументаванай. Я знаходзіў у ёй вытлумачэньне, чаму ў Беларусі ў такім жахлівым становішчы апынулася беларуская мова, беларуская школа, беларускі друк. Сталін адступіў ад мудрай і жыцьцядайнай ленінскай нацыянальнай палітыкі — і ў гэтым уся нашая бяда, нашая беларуская трагедыя. Калі б быў жывы Ленін і пакіраваў краінай яшчэ гадоў дзесяць-пятнаццаць, — усё жыцьцё было б іншым і лёс беларускай нацыянальнай культуры — таксама. Вунь жа як хораша ў перыяд з 1920-га па 1929-ы год ішла ў рэспубліцы беларусізацыя, колькі пасьпелі нашы папярэднікі (тыя, рэпрасаваныя) зрабіць для нацыянальнага адраджэньня Беларусі! Сталін, Сталін, Сталін, ажыцьцявіўшы пераварот, спачатку запыніў працэс беларусізацыі, а затым надаў яму рэгрэсіўны характар, абярнуў у працэс русіфікацыі і асіміляцыі Беларусі. Я кажу пра Беларусь, але на гібельны шлях былі скіраваныя і ўсе іншыя рэспублікі Саюзу. Праўда, наша становішча, па вядомых прычынах, аказалася асабліва незайздросным. Ні ў адной з пятнаццаці саюзных рэспублік народ ня быў у такой небясьпечнай меры русіфікаваны і асіміляваны, як мы, беларусы. Нашую мову і культуру, у адрозьненьне ад іншых рэспублік, крамлёўскія і мясцовыя, тутэйшыя інтэрнацыяналісты ўзяліся на пачатку 30-х не выкарчоўваць, а давыкарчоўваць, ня біць, а дабіваць.

Чытаючы матэрыялы XX зьезду КПСС, разумныя, шчырыя, поўныя болю і гневу публіцыстычныя артыкулы сумленных пісьменьнікаў, навукоўцаў, дзеячаў мастацтва, раздумваючы — днямі і начамі — над лёсам Беларусі і яе шматпакутнага народу, я прыйшоў да цьвёрдай высновы, што наш паратунак — толькі і толькі ў выратаваньні роднай мовы і культуры. Усю моц душы і сэрца, усе намаганьні і высілкі трэба ахвяраваць гэтай вялікай сьвятой справе, гэтай адзінай, вартай таго, каб жыць і тварыць, мэце. Канешне ж, шляхі і спосабы дасягненьня гэтай мэты разумеліся і бачыліся мною ў пасьлядоўным ажыцьцяўленьні ленінскай нацыянальнай палітыкі. Трэба вярнуцца да ленінскіх прынцыпаў і падыходаў у вырашэньні нацыянальных пытаньняў. Трэба адкінуць прэч злачынныя сталінскія задумы і планы асіміляваць усе народы і народнасьці СССР. Трэба пакончыць у гэтай найважнай сферы ўнутрыдзяржаўнага жыцьця са сталінізмам!.. Аб тым, што ідэю беларусізацыі трэба ўвязаць з ідэяй дзяржаўнага суверэнітэту Беларусі — тады яшчэ я ня думаў. Сам да гэтага не дарос і ніхто са старэйшых-мудрэйшых такою думкай са мною не падзяліўся. Зрэшты, і ці лічыў хто з тагачасных знаёмых мне патрыётаў і абаронцаў беларушчыны, што для ўратаваньня нацыі трэба мець дзяржаўную незалежнасьць краіны? Сумняваюся. (Кажу пра знаёмых мне). Па-мойму, думкі ўсіх ішлі ў адным рэчышчы: Саюз рэспублік — не перашкода і не бяда, толькі трэба абавязкова аднавіць справядлівасьць і нацыянальную палітыку весьці па запаветах і наказах Леніна. Ах, каб у нас усё ішло і рабілася па-ленінску! Ці ж бы ў такім становішчы была ў Беларусі беларуская мова, беларуская школа, беларуская кніга, беларускі тэатр!

Увогуле, наконт мудрасьці і геніяльнасьці Леніна як філосафа, ідэолага і стратэга нацыянальнага будаўніцтва ў эпоху сацыялізма ў мяне асабіста сумненьняў не ўзьнікала — ня толькі тады, у час разьвянчаньня культу Сталіна, але і на працягу амаль трыццаці гадоў наступных — аж да пачатку г. зв. перабудовы, да наступу глабальнага крызісу ідэі абнаўленьня і перайначаньня сьвету на сацыялістычных асновах. Вера мая ў духоўныя ідэалы і маральныя прынцыпы камуністычнага грамадства заставалася непахіснай, — як у людзей набожных вера ў Хрыста.

Пад узьдзеяньнем кардынальных пераменаў у грамадска-палітычным клімаце краіны ўва мне пачало моцна абвастрацца пачуцьцё «беларускага нацыяналізму» (у еўрапейскім сэнсе гэтага слова), пачуцьцё крыўды за наш гістарычны лёс, за стан нашай мовы і культуры, пачуцьцё нецярплівасьці да ўсемагчымых, на ўсіх узроўнях, праяў вялікадзяржаўнага шавінізму і асімілятарства, — з аднаго боку, і нацыянальнага нігілізму, халуйства і запраданства — з другога. Я стаў пільней прыглядацца да гэтых праяў і балючэй іх успрымаць. Пачаў зьвяртаць увагу на канкрэтных носьбітаў і той, і другой шкоднай для беларускага нацыянальнага самастанаўленьня пошасьці. Тады ж, здаецца, і пачаў нажываць — на гэтай глебе — ворагаў. З-за поўнай адкрытасьці пазіцыі і з-за гарачнасьці характару, з-за няўменьня дыпламатнічаць і маскаваць думкі, настрой, адносіны. З-за таго, што ў кожным канкрэтным выпадку ўсё, што ўспыхвала і тварылася ў душы, імгненна і адназначна адбівалася на твары.

Радкі з «Дзёньніка» (2.4.1956).

«Быў па камандзіроўцы ў Магілёве — на Тыдні дзіцячай кнігі. Са Сьцяпанам Гаўрусёвым. Цікавая паездка. Выступалі ў педвучылішчы і ў культасьветвучылішчы. Трапілі і на абмеркаваньне сьпектаклю «Лёс таварыша» ў абласным тэатры. П’есу напісалі два супрацоўнікі кінастудыі «Беларусьфільм» — нехта Сплашноў і нехта Бярозка. Вельмі фанабэрыстыя, нахабныя тыпы! Дык вось хто, аказваецца, робіць беларускі тэатр і беларускае кіно! Нашай літаратуры і культуры яны, па ўсім відаць, чужыя, — і ня любяць, і не паважаюць. А начальнік абласнога ўпраўленьня па справах мастацтва нехта Бараноўскі заявіў: беларуская мова недасканалая, і таму ў ёй, маўляў, натуральнымі ёсьць усялякія вульгарызмы, якіх аўтары напіхалі ў п’есу. Ах, няшчасныя! Прэч ідзіце ад нашай мовы, прэч! Пакіньце ў спакоі «недасканалую»!..»

***

З XX зьездам КПСС і хрушчоўскай адлігай я зьвязаў, помню, і ўтварэньне ў Беластоку Беларускага Культурнага Таварыства і заснаваньне беларускай газеты «Ніва», інфармацыю аб чым прачытаў у нашым друку. Узрадавала мяне гэта незвычайна: ня столькі, можа быць, таму, што беларусы ў Польшчы цяпер, напэўна, акрыяюць, будуць мець беларускія школы і разбвіваць беларускую культуру, колькі таму, што гэты акт прымусіць задумацца кіраўнікоў БССР і зьмяніць адносіны да беларускай мовы тут, у нас. Маўляў, сорамна ж будзе, калі ў Польшчы беларушчыну на дзяржаўным узроўні падтрымліваюць, а ў Беларусі — заціскаюць і мардуюць. На радасьцях адразу ж напісаў невялікі прывітальны ліст у рэдакцыю «Нівы», да якога прыклаў і верш «На прадвесьні» — пра беларускага хлопца з Беласточчыны, які вучыцца ў Менску. Тыдні праз два і ліст, і верш былі надрукаваны, што яшчэ больш умацавала мае ілюзіі наконт спрыяньня ўладаў Польшчы адрэзаным ад Бацькаўшчыны беларусам. (Праз тры дзясяткі гадоў ад тых маладых наіўных спадзяваньняў маіх не засталося ні знаку. Давялося яшчэ раз пераканацца: ня тыя суседзі, каб паспрыялі, і ня тыя аўтэхтоны, каб маглі гэтага спрыяньня дабіцца. Поўную паланізацыю трохсоттысячнага беларускага насельніцтва ў пасьляваеннай Польшчы можна ўжо канстатаваць як факт, які адбыўся).

Нягледзячы на неідэальнае наведваньне лекцыяў, БДУ я закончыў з чырвоным дыпломам і быў рэкамендаваны ў асьпірантуру пры кафедры беларускай літаратуры. Прапанову Вучонага Савету прыняў, але ня без ваганьняў: з увагі на літаратурна-творчыя амбіцыі ня быў упэўнены, што мне трэба рабіць выбар на карысьць будучай навукова-педагагічнай працы. Але вельмі настойваў на гэтым дэкан факультэту, загадчык кафедры прафесар М. Р. Ларчанка. «Ды вы што? — шчыра зьдзівіўся ён, калі я выказаў яму свае сумненьні. — Абавязкова трэба паступаць! Возьмеце тэму цікавую, я буду вашым навуковым кіраўніком, абароніце дысертацыю — чым жа дрэнна? Думаеце, у рэдакцыі працаваць лепш, чым выкладчыкам універсітэту? Наадварот. А іншае што вам сьвеціць? Настаўнічаць у школу вы наўрад ці пойдзеце, жыць вольным мастаком ня зможаце, а што яшчэ? Таму адкіньце сумненьні і думайце над тэмай дысертацыі. Па паэзіі, канешне, гэта вам бліжэй...»

Паразважаўшы, папрыкідваўшы розныя варыянты «па-за аспірантурай», я згадзіўся. Дапамагла мне ў гэтым адна акалічнасьць. Неяк спаткаўся з І. П. Мележам і сказаў яму, што вось стаю перад выбарам. Ён горача выказаўся за асьпірантуру. «Ты ведаеш, што я быў асьпірантам БДУ? І ўзяўся дасьледаваць прозу Чорнага. А тады — захапіўся сваёй прозай і за асьпіранцкія гады напісаў першую кнігу раману «Мінскі напрамак». Ну, а хто цябе прымусіць пісаць дысертацыю? Пішы вершы! А пойдзе і навука — спалучыш.» Між іншым, праз колькі месяцаў, ужо асьпіранту, амаль дакладна гэта самае скажа мне прарэктар БДУ па навуцы Г. П. Павецьеў. «Не захочаце пісаць дысертацыю — не пішыце. Вы — паэт, пісьменьнік. Але скарыстайце гэтыя гады для больш грунтоўнага ўзбраеньня ведамі. Дадзім вам камандзіроўкі ў Маскву, у Ленінград. Вы ж ня думаеце, што паэту ўзбагачэньне ведамі зашкодзіць...» Канешне, ж, я так ня думаў. Думаў наадварот: як мала ўзяў іх, гэтых самых ведаў, за пяць гадоў на філфаку.

***

У канцы кастрычніка я быў залічаны ў аспірантуру і пачаў рыхтавацца да здачы кандыдацкага мінімуму — чытаць грунтоўныя навуковыя працы і крытычныя матэрыялы па гісторыі беларускай літаратуры, хадзіць на спецсемінар па марксісцка-ленінскай філасофіі і на ўрокі па англійскай мове. Урокі гэтыя вяла Дора Ільінічна Платнер, жонка яўрэйскага паэта, рээмігранта Ісаака Платнера, — надзвычай інтэлігентная і далікатная жанчына. Сама яна ведала англійскую дасканала, ня толькі літаратурную, але і жывую, бо Платнеры доўгі час жылі ў Амерыцы, і мне, можна было б сказаць, моцна пашанцавала, калі б... На вялікі жаль, належнай стараннасьці (па дурной нашай традыцыі) я не праявіў, рыхтаваў і перакладаў кавалкі англійскага тэксту «абы здаць», абы засьведчыць, што пры неабходнасьці, са слоўнікам, сёе-тое па сваёй сьпецыяльнасьці змагу прачытаць. Так і сталася. Выдатны шанц я ўпусьціў, можна сказаць, бяздарна, аб чым буду пасьля вельмі шкадаваць (пасьля — калі спахапіўся, ды ўжо было позна, ужо маіх сіл душэўных не хапала, каб рэгулярна займацца і англійскай — акунуўшыся з галавой у стыхію моў славянскіх (перадусім — балгарскую і славенскую.)

Тэму для кандыдацкай дысертацыі выбраў па гісторыі беларускай паэзіі 1920-х гадоў, а менавіта — па творчасьці паэтаў, якія ўваходзілі ў літаратурнае аб’яднаньне «Маладняк». Так яна і была афіцыйна зарэгістравана: «Паэзія «Маладняка». Чаму я зрабіў такі выбар — тлумачылася адным: у той час (час пасьля XX зьезду КПСС) я ўсёй істотай сваёй памкнуўся ў тую, ня так далёкую (20-я гады) паласу нашай гісторыі, дзе было надта шмат і прывабна-загадкавага, і таямніча-страшнага, што ўжо даўно і з кожным днём усё мацней мяне хвалявала. Маю на ўвазе, па-першае, дзяржаўна-палітычны курс, вядомы пад назвай «беларусізацыя», які пачаў праводзіцца ў рэспубліцы з канца 1923-га, практычна — з пачатку 1924-га году і пра ажыцьцяўленьне якога я ўжо сёе-тое ведаў «па чутках» — па асьцярожных, як бы між іншым, згадках старэйшых, а па-другое, лёс многіх беларускіх паэтаў і пісьменьнікаў, якія былі, жылі, працавалі — і зьніклі, ды так, што — ні знаку, ні следу, як у ваду канулі. Іх імёны і лёсы інтрыгавалі мяне даўно, яшчэ з першых маіх універсітэцкіх гадоў — хоць тады яны прыадкрываліся мне галоўным чынам па чутках, па нібыта выпадковых упамінаньнях падчас размовы са старэйшымі. (Памятаю, напрыклад, як мілая-мілая, заўсёды адухоўлена-узьнёслая паэтка Зінаіда Бандарына, на той час супрацоўніца «ЛіМа» спытала: «А Дубоўкі што-небудзь чыталі?» І калі я пакруціў галавой «не» — ціха, але з пачуцьцём, прадэкламавала: «О Беларусь, мая шыпшына! Зялёны ліст, чырвоны цвет!» — і ўвесь верш да канца. Уражаньне зрабіла на мяне надзвычайнае.

Разам з наведаньнем асьпіранскіх семінараў і падрыхтоўкай да экзаменаў па «кандыдацкім мінімуме», пастаянна хаджу ў нацыянальную бібліятэку і чытаю, чытаю, чытаю вызваленыя з-пад «арышту» кнігі, часопісы і газеты 20-х гадоў — вывучаю па першакрыніцах грамадска-палітычную атмасферу і літаратурнае жыцьцё тагачаснай Беларусі, асаблівую ўвагу, натуральна, зьвяртаючы на ўсё, што датычыць жыцьцядзейнасьці «Маладняка» і творчасьці «маладнякоўцаў». Раблю безьліч выпісак у тоўстыя сшыткі. Карацей — накопліваю факты і гістарычна-тэарэтычны матэрыял для будучай дысертацыі. Уражаньні-думкі ад усяго прачытанага вельмі супярэчлівыя, бо вельмі неадназначныя адкрываюцца факты, пазіцыі, творчыя выявы. З аднаго боку — ярка таленавітыя паэты Ул. Дубоўка, Я. Пушча (у 1926-м «Маладняк» пакінуць дзеля «Узвышша») П. Трус, У. Хадыка, А. Моркаўка, М. Чарот, А. Дудар, з другога — здольныя, але надта ж крыклівыя рытары А. Александровіч (асабліва ён), П. Броўка, М. Хведаровіч і зусім бездапаможныя ў паэзіі А. Якімовіч, П. Шукайла і іншыя. Па-за паэзіяй — прыродны, ад Бога, глыбокі ўдумлівы крытык Ад. Бабарэка. І проза, якую чытаю таксама. Божа мой, якая проза! Найперш — Міхась Зарэцкі, «Кветка пажоўклая», «Голы зьвер», «Крывічы» (абарваны на першай чвэрці геніяльны беларускі раман). Мала сказаць: чытаю запоем, у захапленьні. Чытаю з неміноўным шчымлівым болем, ад якога хочацца ці выць, ці крычаць крыкам. Дык вось што мы мелі — якую літаратуру, якіх пісьменьнікаў! Еўрапейскай школы і еўрапейскага ўзроўню майстроў мастацкай прозы. І яшчэ зусім маладыя людзі! Той жа Зарэцкі — 1900 году нараджэньня. А Пл. Галавач, В. Каваль, Б. Мікуліч, а чараўнік слова Л. Калюга — яшчэ маладзейшыя. І ўсіх ня стала, усіх ліквідавалі як контррэвалюцыянераў, як буржуазных нацыянал-дэмакратаў, як «ворагаў народу».

Чытаючы паэзію, прозу, драматургію, крытыку рэпрэсаваных беларускіх літаратараў 20-х гадоў, я ўсё больш глыбока пранікаўся сумневам наконт справядлівасьці нацыянальнай палітыкі ў СССР пры Сталіне, а цяпер ужо і пры нібыта ягоным антыподзе, антысталінісьце, «верным ленінцы» Хрушчове. Культ выкрыты, «найвялікшы з вялікіх» нізрынуты, але ў нацыянальнай палітыцы краіны нічога не мяняецца, у прыватнасьці, ня робіцца ніякіх захадаў, каб палепшыць становішча беларускай мовы, беларускай кнігі і прэсы, беларускай культуры ў Беларусі. Наадварот: колькасьць беларускіх школ не расьце, а скарачаецца; але ж школа — галоўная апора і зарука будучыні нацыі, без сваёй уласнай нацыянальнай школы сваёй уласнай будучыні ў народу няма. З аднаго боку, я радаваўся, што ў партыйна-дзяржаўным кіраўніцтве дзяржавы перамагла лінія на ліквідацыю сталінізму і ў тэорыі, і на практыцы, г. зн. на вызваленьне грамадска-палітычнага і духоўнага жыцьця ў краіне ад усяго таго, што спрычынілася да жахлівага трагічнага зруйнаваньня мільёнаў чалавечых душ і самой чалавечнасьці. Радаваўся рэабілітацыі рэпрэсаваных дзеячаў беларускай літаратуры, асьветы і культуры, вяртаньню ацалелых і жывых на Бацькаўшчыну. З другога боку, я ня бачыў істотных рэальных пераменаў у стаўленьні да беларускай мовы, не адчуваў, што нашу грамадскасьць ахоплівае той масавы энтузіязм нацыянальна-культурнага адраджэньня, які меў месца ў Беларусі ў сярэдзіне 1920-х — у часы «майго» «Маладняка».

Здавалася б, калі ўжо адбываецца такі прынцыповы паварот «назад, да Леніна», дык ён павінен ахапіць усе сферы жыцьця, а такую далікатную, як нацыянальныя ўзаемаадносіны, можа, у першую чаргу. Так думалася мне. На жаль, гэта былі ілюзіі паэта-ідэаліста, перакананага ў непагрэшнасьці абранага яго краінай шляху. Пройдзе некалькі гадоў гэтак званай «хрушчоўскай адлігі» — і ад маіх ілюзіяў наконт выпраўленьня нацыянальнай палітыкі нічога не застанецца. Мікіта Сяргеевіч, прыехаўшы ў Менск выкажа нам, беларусам сваю знакамітую пахвалу за тое, што мы першыя прыйдзем у камунізм, бо найбольш актыўна выракаемся сваёй роднай беларускай мовы і пераходзім на мову ужо блізкага (1980 год!) камунізму — рускую. Стала зразумела: усё можа мяняцца ў гэтай краіне — і правадыр, і ўрад, і рэжым, і парадкі, і цэны, і грошы — адно толькі зьмяніцца ня можа — курс на канчатковую русіфікацыю і асіміляцыю беларусаў, на ліквідацыю беларускай мовы як найпершай і найгалоўнай адзнакі існаваньня самастойнага беларускага народу.

***

1956 год пазначаны ў маёй пісьменьніцкай біяграфіі адным, можна сказаць, выпадковым эпізодам, які меў непрадбачана далёкія і маштабныя наступствы. Ці на шчасьце гэта здарылася, ці, наадварот, на няшчасьце — ня ведаю, пэўна адказаць і сёньня не магу, бо дапусьціць апошняе — страшна, а паверыць безагаворачна ў першае нешта, і чым далей, тым больш, стрымлівае. Хоць мая мудрая Ніна Іванаўна да канца жыцьця свайго лічыла і казала мне: гэта пракляцьце, якое немаведама за што на цябе звалілася і не дало табе рэалізаваць свае творчыя магчымасьці на ўсю сілу — з найбольшай карысьцю для Беларусі, для беларускай літаратуры і навукі, і якое, зразумела, не было па гэтай прычыне і на радасьць сям’і.

Дык вось, летам 1956 году я зрабіў першы пераклад з балгарскай мовы і ў верасьнёўскім нумары «Вожыка» апублікаваў яго. Гэта было невялікае гумарыстычнае апавяданьне Нікалая Хайтава — тады малавядомага, а пазьней — славутага народнага пісьменьніка Балгарыі — «Здарэньне інтымнага характару». Здарылася гэта сапраўды зусім выпадкова. Я зайшоў па нейкіх справах у рэдакцыю «Вожыка», і загадчык аддзела літаратуры паэт Сяргей Дзяргай, ужо тады, як я сабраўся пайсьці з пакою, затрымаў мяне. «Паслухай, мне сказалі, што ты ведаеш балгарскую мову, перакладзі для нас адно невялічкае апавяданьне, — трэба тэрмінова, у чарговы нумар...» Сказаў — і глядзіць на мяне ўсьміхаючыся. Я зразумеў, што ён жартуе наконт майго веданьня балгарскай, веданьня не было, вядома, але пэўнае прыблізнае знаёмства з ёю — было: на другім курсе філфаку праслухаў некалькі лекцыяў па балгарскай мове, былі і практычныя заняткі, вучыліся чытаць тэкст, спасьцігалі асаблівасьці вымаўленьня. Хацеў спачатку адмовіцца, але тут жа падумалася: а чаму б і не паспрабаваць? На практычных перакладалі ўрывачкі з прозы Вазава, верш Боцева «Хаджы Дзімітр» — было цікава. Давай паспрабую! Праца творчая. Ды і рэдакцыю «Вожыка» выручу.

Калі б я ведаў тады, у што абернецца гэтае маё «Давай паспрабую»! За першым выпадковым перакладам быў такі ж выпадковы другі — па просьбе «Піянера Беларусі», таксама проза. А ў наступным годзе перастварыў на беларускую першы балгарскі верш — «Кахай мяне» Л. Даскаловай. І — захапіўся навек. Лёс? Ці брак «паненскай ладносьці» ў характары, пахібка розуму? Чаму так сурова пра сваю міласьць? Таму што захапленьне гэтым відам творчае працы перарасло ў пажыцьцёвую корць і стала другой літаратурнай прафесіяй. За першым паэтычным перакладам пайшоў другі, трэці, пяты, дзясяты, затым соты, пяцісоты, нарэшце і тысячны. Больш тысячы вершаў і паэм — толькі з балгарскай. 250-ці аўтараў! А паралельна — сотні вершаў з паэзіі народаў былой Югаславіі (найперш са славенскай), ды з украінскай, ды з польскай, ды з лужыцкай, ды з расейскай. І ўсё — з высокай мерай адказнасьці, як сваё ўласнае, ніводнага перакладу «левай нагой» — абы «перакілзаць». А яшчэ ж і проза, проза! Дзясяткі апавяданьняў, кніга казак, дзьве аповесьці, таўшчэзны раман... А яшчэ ж артыкулы, літаратурныя і публіцыстычныя нататкі пра паэтаў і паэзію славян, перш за ўсё пра балгарскую, — іх таксама сотні. Выдаў нават цэлую манаграфію — «Верная вялікім запаветам. Балгарская паэзія 1956-1976 г. г.». Можна лічыць, што адну трэць адпушчаных мне богам сілаў і часу я ахвяраваў на чужое, якое хацеў зрабіць і рабіў сваім, беларускім. Помню зусім не пахвальнае стаўленьне да такой празьмернай, неашчаднай траты сілаў некаторых маіх сяброў. У прыватнасьці, Сьцяпан Гаўрусёў аднойчы сказаў: «Прабач, але мне здаецца, што гэта «усердие не по разуму». Перабіраеш меру. Навошта табе гэта? Столькі перакладаюць прафесійныя перакладчыкі, якія толькі з гэтага і жывуць, як наш Язэп Семяжон, або Юрка Гаўрук. Ды, здаецца, і яны столькі не перакладаюць, колькі ты. Аркадзь Куляшоў таксама шмат шчыруе на гэтай ніве, і ўсё ж яго пераклады зьмесьцяцца ў адным томе. А ты? Наварочаў, што і ў пяць тамоў не ўбярэш. Самае крыўднае, што ўсё гэта за кошт свайго. Колькі б ты напісаў за страчаны час свайго».

Ну, а Ніна Іванаўна глядзела на гэту маю корць-хваробу менавіта як на няшчасьце, як на бяду-гора. Любіла маіх балгарскіх сяброў-паэтаў, асабліва Андрэя Германава, добра разумела літаратурнае і грамадскае значэньне таго, што я раблю як перакладчык, ведала, што мяне, на жаль, яна не спыніць, пакуль не спынюся сам, — і перажывала страшэнна. Напачатку, з найвялікай павагі (а можа, і абагаўленьня?) давала знаць далікатным намёкам, а пасьля, калі я ўжо і сам, абнямоглы, зразумеў сёе-тое, з вялікай скрухай у голасе сказала: «Колькі гадоў свайго жыцьця ты збраканьерыў з-за гэтай праклятай баўгаршчыны! Як успомню ды падумаю — плакаць хочацца. Тады, у 58-м — 60-м, замест таго каб хутчэй завяршыць дысертацыю, узяўся перакладаць вялікую дэтэктыўную аповесьць, а затым — таўшчэзны дурацкі раман пра балгарскую калектывізацыю. І нейкую яшчэ аповесьць, і цэлую кнігу пуставатых дзіцячых апавяданьняў... Мог бы на тры гады раней стаць кандыдатам навук, каб ня тая баўгаршчына, і ўсё магло б у цябе скласьціся іначай, лепш — і ў літаратуры, і ў навуцы, і наогул...» Спачатку я спрабаваў не пагаджацца з ёю і гэтыя папрокі аспрэчваць, а пасьля, ужо на схіле гадоў, — маўчаў, спанурыўшыся, або прасіў, яе ж любімым выслоўем, «не даядаць мне достанкі».

Пра тое, што я меў сказаць і казаў у апраўданьне — і сябрам, і Ніне Іванаўне — гаворка пойдзе трохі пазьней. А яно было, вядома ж, тое плённае і жыцьцядайнае, чым плаціла мне маё творчае захапленьне і само паглыбленае — праз пераклад — знаёмства з паэзіяй славянскіх народаў, з іх мовай, культурай, гісторыяй і сучасным становішчам.

Напрадвесьні 1957-га выйшаў у сьвет мой першы зборнік паэзіі «Песня ў дарогу» (рэдактар — Ан. Вялюгін). Іменна зборнік, а ня кніга: у ім былі тры жанравыя разьдзелы — вершы, песьні, гумар і сатыра. «Песьні» — умоўна, ніякіх мелодыяў да іх у прыродзе не было, але мне здавалася, што яны просяцца на музыку і могуць стаць песьнямі. Пазьней я ніколі такія «музычнага складу» вершы ў асобны цыкл у кніжках не вылучаў. «Песня ў дарогу» атрымала, як гэта кажуць, добрую прэсу: паявілася каля дзясятка рэцэнзіяў і ўсе станоўчыя. Калі ўжо было позна — пашкадаваў, што некаторыя раньнія, «дауніверсітэцкія» вершы ў зборнік не ўключыў («Выйду», «Першая клятва», «Ластаўка», «Як толькі ноч ліпнёвая» і іншыя.). Пазьней у кнігі «Выбранае» я іх абавязкова ўключаў — і гэта было справядліва. Раньнія — ня значыць заганныя, а толькі пазначаныя юнацкай непасрэднасьцю душы. Гэтым і цікавыя. Хтосьці з рэцэнзентаў зьвярнуў увагу на мноства вершаў са студэнцкага жыцьця і інтэрнацкага побыту. Так, гэта была, можна сказаць, кніга паэта-студэнта, яна і храналагічна ахоплівала мае універсітэцкія гады: 1951-1956.

***

Цяпер у канве майго «службовага» расповяду я зраблю невялікую лірычную «разрыўку». У ліпені 1957 году я зьвязаў назаўсёды свой лёс з лёсам Ніны Іванаўны Кавалёвай — пасьля ажно пяці гадоў сяброўства. Сябраваць нам было проста — разам вучыліся на філфаку, аднакурсьнікі, нават у адной акадэмічнай групе на практычных займаліся. Родам Ніна Іванаўна была з Віцебшчыны, дзіцячыя гады прайшлі ў вёсках Сеньненскага, Чашніцкага і Шумілінскага (тады — Сіроцінскага) раёнаў, пасьля вайны жыла на станцыі Язьвіна, дзесяцігодку закончыла ў Шуміліне. Бацька яе быў настаўнікам, з вышэйшай адукацыяй, у першы ж год нямецкай акупацыі прапаў бяз вестак. У маленстве прайшла праз нялёгкія для дзіцячай душы пакуты — гадавалася і бяз маці, з мачыхай, і пры айчыме (аб гэтым мая невялічкая аповесьць «Разумная дзевачка»). Уплыў бацькі, сапраўднага вясковага інтэлігента, на выхаваньне дзяўчынкі аказаўся вельмі моцным і трывалым — зароненае ў першыя дзесяць гадоў жыцьця не дзе дзелася. Гэтым Ніна Іванаўна і ўразіла мяне пры бліжэйшым знаёмстве: непаказная інтэлігентнасьць, сьціпласьць, рэдкая душэўная шчодрасьць і маральныя чыстаплотнасьць; да таго ж жывы аналітычны розум і раньняя жыцьцёвая мудрасьць (ужо тады, і асабліва пасьля, за рознымі парадамі да яе зьвярталіся многія-многія сябры, сваякі, знаёмыя). І незвычайная любоў да кнігі, да паэзіі, вытанчаны эстэтычны густ (для мяне была дасканалым сваім, «дамашнім», крытыкам); і проста зайздроснае — ад Бога — адчуваньне слова, асабліва жывога, народнага; і пачуцьцё гумару: о, як яна ўмела сьмяяцца! І як умела стварыць сьмех сама!..

Радкі з «Дзёньніка» (22.09.1954).

«Зьвязаць свой лёс з Нінай — гэта значыць на ўсё жыцьцё застрахаваць сябе ад маральнага падзеньня, забясьпечыць сябе штодзённай падтрымкай духу, бо я ня знаю сёньня другога чалавека з такім здаровым настроем, з такой чыстай і прыгожай душой, як Ніна. Аднаго хачу: ніколі б не ўсумніцца ў той невыказнай радасьці, якую я нашу ў сэрцы ў гэтыя дні».

Зьвязаць свой лёс... Недаравальную памылку зрабіў я, што не праявіў настойлівасьці і не ўтварыў сям’ю на два гады раней. Усё жыцьцё пасьля шкадаваў аб гэтым і «еў сябе поедам» — асабліва, калі маладосьць адышла ўжо далёка і некаторыя жыцьцёвыя ісьціны адкрыліся ва ўсёй сваёй жорсткай непапраўна драматычнай сутнасьці. Чаму так здарылася? Галоўная прычына: Ніна хацела «спакойна», без ускладненьня, г. зн. без сямейных клопатаў, закончыць універсітэт. Вучылася яна выдатна, спадзявалася не без падставаў на чырвоны дыплом, пачуцьцё ўласнай годнасьці мела высокае — і натуральна, не магла дапусьціць зрыву, баялася, што замужжа можа разбурыць і скамечыць на завяршальным этапе зьдзяйсьненьне мары. І таму мае прапановы наконт «паходу» у ЗАГС — адхіляла. «Да канца вучобы». Пазьней я даведаюся, што рашуча супроць таго, каб Ніна выйшла замуж да заканчэньня вучобы, была яе маці, Марыя Захараўна. «Палучыш абразуваньня — тады», — гаварылася Ніне такім тонам, што аспрэчваць не было сэнсу, дачка гэта добра ведала.

Накіраваньне на працу Ніна Іванаўна ўзяла ў сваю родную Віцебскую вобласьць, дзе жыла старэйшая сястра Алімпіяда. На мае ўгаворы «расьпісацца» і застацца са мной у Менску, тым больш маючы пастаянную прапіску, згоды не дала. «Што падумаюць і скажуць? Што камсамолка-актывістка адмовілася ад накіраваньня ў вясковую школу? Трэба хоць год папрацаваць...» О, камсамольская дурнота, убітая ў галовы за школьныя і студэнцкія гады! — скажуць на гэта сёньняшнія маладыя. Мы — у той час — так не лічылі. Мы сапраўды даражылі сваім набытым у камсамоле аўтарытэтам, мы шчыра і цьвёрда верылі ў запаветы камуністычнай маралі. Мы тады яшчэ амаль нічога ня ведалі, як «пільнуюцца» гэтых запаветаў камсамольскія важакі, гледзячы на важакоў партыйных. У такім няведаньні і паехала Ніна Іванаўна выкладаць беларускую мову і літаратуру ў Казьмінскую СШ Езерышчанскага раёна — амаль на самую мяжу Беларусі з Расіяй. Адтуль я і забраў яе праз год, сто разоў абазваўшы сябе за гэты час размазьнёй, што не прад’явіў і ёй, і Марыі Захараўне «ультыматум» яшчэ ў 1955-м.

Аднойчы Васіль Быкаў (было гэта дзесь на пачатку 70-х), зайшоўшы да мяне пасядзець-пагутарыць, даў мне такую інфармацыю: «Дык вось май на ўвазе: у адпаведным дасье ты значышся беларускім нацыяналістам нумар адзін. Ведаю з дакладных крыніцаў, можаш не сумнявацца». (Аб гэтым ён успамінае ў кнізе «Доўгая дарога дадому»). Я не зьдзівіўся сказанаму і не засумняваўся, але адказаў Быкаву так: «Гэта не зусім дакладна. Беларускі нацыяналіст нумар адзін у Беларусі — вось хто: Ніна Іванаўна. Аўтары і гаспадары дасье проста ня ведаюць гэтага». Васіль успрыняў маё «удакладненьне» як жарт — так мне здалося, а між тым гэта была праўда, вялікая праўда, якой я радаваўся, чым ганарыўся, за што дзякаваў Усявышняму. Рэч, вядома, не ў нумарацыі — ці першы, ці другі, ці трэці, — бо ў той час у Зэльве жыла вялікая беларуска Ларыса Геніюш, да якой было слабо дацягнуцца ня толькі жанчынам, але і мужчынам. Рэч у тым, што Ніна Іванаўна сапраўды была непахісна-перакананай патрыёткай Беларусі, беларускай мовы і культуры, беларускага стылю жыцьця, беларускай духоўнасьці. І ў гэтым сэнсе больш вернага, больш надзейнага сябра, адзінаверца і паплечніка я ня мог бы знайсьці, каб і абышоў усю краіну. І больш самаахвярнага памочніка ў маіх творчых справах і грамадскіх клопатах таксама. І выхавала яна сябе такою — ужо тут, у Менску. У школьныя гады гэтае пачуцьцё нацыянальнай годнасьці і гордасьці ў ёй, як і ў сотнях тысячаў нашых равесьнікаў, было не разбуджана; было прыспана, ці прыглушана настолькі, што ва універсітэт яна прыехала паступаць на аддзяленьне рускай мовы і літаратуры. І магла б паступіць, конкурс вытрымала, але высьветлілася, што на рускае аддзяленьне не праходзяць абітурыенты з пяцёркамі і чацьвёркамі, а на беларускае з аднымі тройкамі праходзяць, і тады сам рэктар на гэтак званым «субяседаваньні» пачаў угаворваць моцных вясковых дзяўчат і хлопцаў перапісаць заяву — з рускага на беларускае. І Ніна Кавалёва згадзілася, сказала: «Добра». Як гэта аказалася добра і для каго добра — можа, яна тады і ня думала. Бог ведае, ці зьвязаліся б нашыя лёсы ў адзін, калі б ня тая перакідка з рускага аддзяленьня на беларускае. (Між іншым, В. Быкаў, які быў зьдзіўлены маімі словамі пра нацыяналізм Ніны, хутка пераканаўся ў гэтым сам, і сваю кнігу «Праўдай адзінай» (1984) падарыў ёй з такім аўтографам: «Мілай Ніне Іванаўне Гілевіч, добраму ангелу беларускасьці, са шчырасьцю і павагай. В. Быкаў. 4.V.85.)

Адразу ж пасьля вясельля мы з Нінай паехалі ў Маскву на Сусьветны фестываль моладзі: яна была ўзнагароджаная пуцёўкай як лепшая маладая настаўніца раёну, а я — як адзін з пераможцаў рэспубліканскага паэтычнага конкурсу ў гонар фестывалю. Можна сказаць, гэта было наша «вясельнае падарожжжа» ў сьціплым савецкім варыянце. У Маскве было шумна, тлумна, народу паўсюдна збойліва, тое, чаго я не любіў і не люблю. Пабылі на нейкім адным інтэрнацыянальным канцэрце на стадыёне, а на іншыя відовішчы квіткоў у нас не было, або быў адзін на дваіх, і мы не хадзілі зусім. Самае памятнае ўражаньне — як мы, тры пары мінчан — А. Вольскі з жонкай, І. Навуменка з жонкай і я з Нінай — пакарылі масквічоў, а, відаць і гасьцей Масквы, беларускім песьнямі. З Манежнай плошчы мы пайшлі, узяўшыся падручкі, ланцужком, па вуліцы Горкага — і гайнулі на ўвесь голас нашу, родненькую, а пасьля і другую, і трэцюю. Не агледзеліся, як тут жа за намі, на адлегласьці паўтара-двух метраў, рушыла група слухачоў, якая вельмі хутка перарасла ў натоўп. У час паўзы нават чуліся воклічы: «Еще! Давайте еще!» Гэта і быў наш удзел у сусьветным фестывалі.

***

У пачатку сьнежня таго ж 1957 году я паехаў па пуцёўцы Бюро прапаганды літаратуры на Белгародчыну — зарабіць трохі грошай, за выступленьні Бюро плаціла тады няблага. Паехаў з паэтамі Дз. Кавалёвым і А. Лазьнявым — абодва рускамоўныя, першы — вельмі таленавіты, чаго не магу сказаць пра другога. Паездка нічым асаблівым ня ўразіла, пераканала адно, што там, у тым кутку Расіі, беднасьць яшчэ горшая, чым у нас (некалькі разоў, пасьля паэтычнай сустрэчы ў райцэнтры або ў калгасе, нас запрашалі на вячэру — закускай была гарачая бульба з разьлезлым селядцом і салёнымі агуркамі). Прыгадваю гэту паездку я па іншай прычыне. Калі вярталіся цягніком дадому і, як звычайна, гаварылі ў купэ пра наша літаратурнае жыцьцё-быцьцё, Дзьмітрый Кавалёў раптам спытаў мяне: «Слухай, што да цябе маюць Бярозкін і тыя, што наўкол яго? За гэтую паездку я пераканаўся: ты — «хороший парень», я рад, што блізка пазнаёміўся з табой... Чым жа ты перад імі правініўся, што яны так непаважліва гавораць пра цябе?..» Я быў моцна зьдзіўлены ягоным пытаньнем і з усёй шчырасьцю адказаў: «Ня ведаю. Па-мойму, нічым. Нічога не магу прыгадаць, каб нешта зрабіў гэтым людзям крыўднае...» Так, прыгадаць я ня мог, але нейкая прычына была, якую я і сам мог не ўсьведамляць. Шмат-шмат разоў пасьля, у наступных гадах і дзесяцігоддзях, успамінаў «пытаньне» Кавалёва і пераконваўся: нейкая прычына ёсьць. Віны маёй няма, гэта адназначна, а прычына, відаць жа, ёсьць. Нечым не падабаецца ім мая міласьць. Чым? — магу толькі гадаць. Са сферы віртуальнага штосьці.

Між іншым, за час маёй вучобы ў асьпірантуры, ня толькі падалі галасы, але і досыць упэўнена сьцьвердзілі сябе маладыя паэты і празаікі, студэнты чарговай «філалагічнай хвалі»: Р. Барадулін, М. Стральцоў, Ю. Сьвірка, К. Цвірка, Г. Бураўкін, С. Блатун, Я. Сіпакоў, Б. Сачанка і іншыя. І з усімі імі ў мяне складваліся добрыя сяброўскія адносіны, на правах старэйшага ня толькі па гадах, але і па «літстажу» (усё-такі член СП), я шчыра апекаваўся некаторымі, прадстаўляў іх у перыядычных выданьнях, пісаў водгукі на іх першыя зборнікі вершаў. Асабліва па-чалавечы блізкім падаваўся мне Рыгор Барадулін, і сімпатыі былі ўзаемныя. Сваю першую кнігу паэзіі «Маладзік над стэпам» (1959) ён падпісаў мне з усёй шчодрасьцю душы: «Спавівальнай бабцы маёй — дарагому і любаму Нілу, паважанаму Нілу Сямёнавічу, патрыярху ўсяяўніверсітэцкае і ўсяямаладой беларускай паэзіі ад отрака Рыгора. 10.X.59 г.» А праз тры месяцы падарыў мне свой партрэт з надпісам: «Дарагому і любаму Нілу Сямёнавічу ад вечна ўдзячнага яму Рыгора. На ўспамін аб адной сьпешцы. 21.I.60 г.» Што і казаць: такія словы ўдзячнасьці маладзейшага сябра цешылі мяне. Прызнаньне паэта ці пісьменьніка «спавівальнай бабкай» робіцца ў жыцьці толькі аднойчы — дзьвюх «спавівальных бабак» не бывае. Гэта хросныя бацькі могуць быць два ці нават тры – калі двойчы ці тройчы мяняў веру і нанова хрысьціўся, а спавівальная бабка прымае народзіны толькі адзін раз і на ўсё жыцьцё. Ролю літаратурнага бацькі адвёў тады ж маёй міласьці на тытульным лісьце сваёй першай кнігі «Дарога ішла праз лёс» Барыс Сачанка: «Нілу Гілевічу — бацьку ўсіх універсітэцкіх хлопцаў, хто заўсёды натхняў і клікаў сваім шчырым словам — пісаць! З павагай і падзякай Б. Сачанка. 2.III.60 г.»

З удзячнасьцю лёсу згадваю сёньня тыя далёкія гады, калі так хораша верылася ў шчырасьць маладзейшых сяброў і не было падставаў сумнявацца ў іх удзячнасьці, хоць нейкіх асаблівых маіх «настаўніцкіх», тым больш «бацькоўскіх» заслугаў не было. Проста была мая і іх маладосьць — з уласьцівымі ёй натхнёнасьцю і аптымізмам, верай і надзеямі, з прагай сябраваць і дзяліцца сьціплымі творчымі радасьцямі. Паступова, цягам наступных гадоў, тая атмасфера дружалюбства, на жаль, разрэдзілася, і чым далей, тым часьцей душу пачало абдаваць касьмічным холадам эгацэнтрызму. Далёка не адразу змог я зразумець, што гэта — непазьбежнасьць, што ў жыцьці-быцьці паэтаў інакш і не бывае. Прашу прабачэньня — у нас, у Беларусі. Бо ў сьвеце — бывае. Чаму ў нас з гэтаю справаю горш, чым у іншых? Цяжкае пытаньне. Думаю, таму, што доля нашая была горшай. Ня мелі свабоды, ня мелі правоў і магчымасьцяў сьцьвярджаць і абараняць сваю чалавечую і нацыянальную годнасьць, дык у характары мнагавата назьбіралася ад самапачуваньня нявольнікаў, панскай прыслугі, чэлядзі. Сярод іншага — і зайздросьніцтва, дробнага, чорнага зайздросьніцтва. Дасьць Бог, патроху будзем вызваляцца ад гэтай нешляхетнай спадчыны.

Трохі вышэй я пералічыў маладых паэтаў, якія ўпэўнена заявілі аб сабе ў другой палове 1950-х гадоў на старонках рэспубліканскага друку. У гэты ж час, дакладней у 1956-1957 гадах, у беларускай паэзіі загучала яшчэ адно невядомае раней імя. Ды як загучала! Тут ужо мала сказаць «упэўнена». Загучала ярка-таленавіта, моцна, прыгожа. Імя гэта было — Уладзімір Караткевіч. Помню, як мяне ўразілі яго зьмешчаныя ў часопісах вершы «Заяц варыць піва», «Балада пра паўстанца Ваўкалаку», «Паўлюк Багрым», «Машэка», «Як размаўляюць зьвяры і птушкі», «Сырцовыя цагліны», «Гісторыя з першым каханьнем»... Было відочна: гэта — ня творы пачаткоўца, маладога-зялёнага, о не! Гэта — творы майстра, глыбокія, важкія зьместам і дасканалыя па форме, творы самабытнага, то рамантычна-узьнёслага, то легендарна-казачнага, пераважна лірыка-эпічнага пісьма. І было ў вершах і баладах Караткевіча — я гэта адчуў усёй істотай сваёй — тое, да чаго я быў асабліва чуйны, што ўлоўліваў нават там, дзе яго было хоць трохі: дух беларушчыны. У Караткевіча ён быў больш ці менш сканцэнтраваны ва ўсім — у баладных сюжэтах, у водгаласах старажытнай даўніны, у элементах народнага побыту, звычаяў і абрадаў, у адметнасьцях беларускай прыроды... Ну, а галоўнае, мабыць, утрымлівалася ў прамых закліках любіць, шанаваць і абараняць Бацькаўшчыну, у яго зваротах да Беларусі. «Беларусь, прачынайся! Я цябе абуджаю! Ты павінна прачнуцца, не праспі сваё шчасьце ўначы. Я гукаю цябе, дарагая, сьвятая!» Такіх зваротаў ні ў кога з сучасьнікаў у нашай паэзіі не было. Гэта — ня проста прызнаньне ў любові. Гэта — барацьба і змаганьне за Беларусь. З кожнай новай — і паэтычнай, і празаічнай кнігай Караткевіча гэта тэма ў яго нарастала, набывала маштаб і сілу. Тады я адчуў, а нашмат пазьней зразумеў, што па самай глыбіннай чалавечай і грамадзянскай сутнасьці больш блізкага мне беларускага пісьменьніка чым Караткевіч, не было. Па той самай вялікай галоўнай ідэі, якою я жыў і жыву да гэтага часу. І калі ўжо з кім мне трэба было зусім блізка сябраваць — дык гэта з Караткевічам, як з самым верным аднадумцам і паплечнікам. Злыя-ліхія людзі рабілі ўсё, каб гэтага найблізкага сяброўства не дапусьціць. Вялікія патрыёты! У імя гэтага і стараліся. І аднак жа нашай узаемнай павагі і прыязьні не разрушылі.

***

Два апошнія гады асьпірантуры прайшлі ў клопатах сямейных і навуковых. Нарадзіўся сын і адразу так цяжка захварэў на запаленьне лёгкіх, што толькі нейкім цудам удалося выратаваць. Ужо самі ўрачы страцілі надзею, і Ніна, якая ўвесь час была пры малым у бальніцы, губляла самавалоданьне, і залівалася сьлязьмі, і ламала рукі. У адзін вечар загадчыца аддзяленьня дазволіла застацца нанач і мне, паколькі Ніна ўжо зусім, дарэшты выбілася з сілаў. «Бярыце дзіцятка на рукі, ідзіце з ім у фізкультурнуюы залу і насіце на руках, каб не ў ляжачым становішчы», — сказала загадчыца. І я ўсю ноч пранасіў сына на руках. І стаўся цуд: на другі дзень яму трошачкі палягчэла дыхаць. А затым і наогул — пайшло на папраўку...

Здаў экзамены па прадметах кандыдацкага мінімуму. Двойчы — па месяцу — сядзеў у галоўнай бібліятэцы краіны — маскоўскай «Ленінцы» (кватараваў у Нінінай цёткі Антаніны Захараўны). У менскай «Ленінцы» неставала поўных камплектаў патрэбных мне часопісаў і газетаў 20-х гадоў. Дый савецкай рускамоўнай перыёдыкі таго часу, перш за усё — літаратурных часопісаў. А яшчэ — хацеў пазнаёміцца і з некаторымі дысертацыямі па савецкай літаратуры гэтага перыяду, якія ня сталі кнігамі. Працаваць было неймаверна цікава. І выкарыстаў я гэтыя абедзьве паездкі ў Маскву на поўную аддачу. Без перабольшаньня — першы прыходзіў у бібліятэку раніцой і апошні выходзіў вечарам. Паабедаць, на шчасьце, можна было там жа, на месцы, у зусім неблагой сталоўцы. Нават у тэатр схадзіў, можа, толькі два-тры разы, — так хацелася як мага больш «загрэбці» з таго, што чытаў. Праўда, у букіністычныя кнігарні забягаў, хоць на хвілінку, досыць часта. Бо гэтая корць ува мне была мацнейшая за ўсякую іншую — надзея на ўдачу, на шчасьлівую знаходку, асабліва на выданьне, якое датычыла гісторыі і культуры Беларусі.

Восеньню 1959-га тэрмін асьпірантуры закончыўся, праца над дысертацыяй была ў разгары. А мог бы ўжо і пакласьці яе на стол, калі б не «баўгаршчына», аб чым ужо сказана мною раней. Нямала часу ішло і на падрыхтоўку лекцыяў па гісторыі беларускай дакастрычніцкай літаратуры, якія я, па просьбе дэкана і майго навуковага кіраўніка праф. М. Р. Ларчанкі, згадзіўся чытаць студэнтам-завочнікам аддзяленьня журналістыкі (з пагадзіннай аплатай). Так, гэта нагрузка была мне тады зусім недарэчы, але пасьля я не шкадаваў, што так здарылася. Па-першае, мне на ўсю відавочнасьць адкрылася, чаго варта наша завочнае навучаньне. За нязначным выняткам мы плодзім невукаў, даём прафесійную атэстацыю людзям непадрыхтаваным, тым самым завочнікам-троечнікам, якія сталі героямі анекдотаў. Асабліва прыкра было мне бачыць, як завочнікі-журналісты пагардліва ставяцца да вывучэньня беларускай мовы і літаратуры, як нахабна карыстаюцца «шпаргалкамі» або сьлязьліва вымольваюць «троечку». Дык вось чаму ў нашых газетах такія «выдатныя майстры слова», такія «гарачыя патрыёты беларушчыны і Беларусі!..» Па-другое, нават і той аўдыторыі — незацікаўленай, настроенай на «абы праскочыць» — мне ўдалося, спадзяюся, сёе-тое да яе сьвядомасьці давесьці. Рыхтуючыся да лекцыяў, пра гэта перш за ўсё і думаў.


ЧАСТКА ДРУГАЯ

1960 — 1979


З лёгкай рукі папулярнага савецкага пісьменьніка Ільлі Эрэнбурга, які ў 1956 годзе апублікаваў аповесьць «Адліга», паласа часу ў грамадска-палітычным жыцьці краіны працягласьцю прыкладна ў дзесяцігоддзе (1954—1964) была названа «хрушчоўскай адлігай» — па імені галоўнага ініцыятара пераменаў генсека КПСС М. С. Хрушчова. У палітычным плане асноўны ўпор быў зроблены на разьвянчаньне культу асобы Сталіна, на выкрыцьцё і асуджэньне наступстваў сталінскага дыктатарскага цараваньня. Так, прынамсі, былі успрыняты мною рашэньні і XX-га (1956) і XXII-га (1961) зьездаў КПСС. Крыху пазьней пачну патроху разумець, што на пачатковым этапе барацьба са сталіншчынай і ўсім тым злом, якое ў гэтым слове ўвасаблялася, мела пераважна вонкавы характар. Углыб працэс не пайшоў. Пазьней, пазьней пачнуцца пошукі адказу на пытаньне: а чаму гэты культ асобы ўзьнік? На чым ён вырастаў і трымаўся? Калі паводле Канстытуцыі «нашая краіна — самая дэмакратычная ў сьвеце», — дык ніякага культу, ніякай дыктатуры аднаго чалавека не павінна быць, ня можа быць! Ня можа... але ж была! Значыць, наконт сацыялістычнай дэмакратыі далёка ня ўсё адназначна ясна. Сталін — Сталіным, — крыважэрца, дэспат, зрабіў антыленінскі пераварот; ну, а ўсё ягонае атачэньне, усе тыя, што былі ў адной з ім упрэжцы,— што за людзі, за героі эпохі яны? Стала вядома, што і жонка В. Молатава, старшыні Саўнаркама СССР, была рэпрэсаваная, і жонка М. Калініна, старшыні Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР, г. зн. кіраўніка дзяржавы, была ў Гулагу і праз лупу шукала ў рубцах зэкаўскіх сарочак вошы. Неўзабаве палова старых сталінскіх кадраў «загрымела»: спачатку быў расстраляны Л. Берыя, а ў 1957-м былі выкінутыя і з ЦК і з партыі В. Молатаў, Г. Маленкоў, Л. Кагановіч... Ну, а гэтыя, што засталіся ва ўладзе? Чаму пайшлі анекдоты пра «кукурузьніка Мікіту» — кіраўніка партыі і ураду? Ды чорт з ёй — з яго кукурузай, але — але чаму ён не вырашае насьпелага і перасьпелага нацыянальнага пытаньня?

І вось, разам з усёй інтэлігенцыяй Беларусі, даведваюся: ён вырашае гэтае пытаньне, вырашае! Толькі — у сваіх імпер-шавіністычных інтарэсах. У Менску ён накрычаў на К. Мазурава, што той, у яго прысутнасьці, зрабіў даклад на беларускай мове, а ў Рызе паставіў латышам у прыклад беларусаў, якія «першыя прыйдуць у камунізм», бо не трымаюцца за сваю мову. І скінуў з пасады старшыні Саўнаркама Латвійскай ССР Віліса Лаціса, знакамітага пісьменьніка, — за недастаткова інтэрнацыянальную лінію, іначай — за нацыяналістычны ўхіл.

Чаму яго пры ўсякай нагодзе — і ў друку, і з трыбуны — называюць «верным ленінцам»? Ён жа не па-ленінску, зусім не па-ленінску праводзіць у шматнацыянальнай дзяржаве культурна-моўную палітыку! У гэтым найважнейшым стратэгічным пытаньні ён ідзе супроць Леніна. Ленінскія наказы-запаветы мы ведаем, помнім — і ад іх не адступім. Будзем змагацца. Нішто ня вечнае пад гэтым небам — не вечна будзе насаджацца тут, у нашай вялікай краіне, і Мікітава дурноцьце.

Так, агулам, думалася-разважалася ў тым часе, пасьля XX і XXII зьездаў КПСС, ня толькі мне, і такі, дастаткова аптымістычны, настрой быў, зразумела, ня толькі маім. Мяркуючы па выступах у друку — і паэтычных, і публіцыстычных — ён быў агульным для паэтаў, празаікаў, драматургаў, эсэістаў, якіх час крыху пазьней ахрысьціў «шасьцідзесятнікамі» і якія пад гэтым найменьнем засталіся ў гісторыі літаратуры — расейскай, беларускай, украінскай і іншых рэспублік былога СССР. Для бальшыні «шасьцідзесятнікаў» грунтам іх ідэйнага, духоўнага і маральнага аптымізму была вера ў вяртаньне да Леніна, у аднаўленьне ленінскіх прынцыпаў арганізацыі грамадска-палітычнага, эканамічнага, сацыяльнага і культурнага жыцьця ў краіне. Кажу: для бальшыні, але не кажу: для ўсіх, бо былі, несумнеўна, і тыя, што ўжо тады, задоўга да г. зв. перабудовы, ведалі гісторыю расейскіх рэвалюцыяў і пераваротаў лепш, у тым ліку і ролю ў гэтай гісторыі Ул. Ульянава-Леніна. Я да такіх дасьведчаных ці празарлівых, на вялікі жаль, не належаў. На працягу 1960—1970-х гг. я шмат разоў выказаўся «за Леніна» ў сваіх артыкулах, нататках, прамовах і аж тройчы — у вершах: «Я ня знаю, дзе вашы магілы...», «Ленінскае сьвята не прайшло», «Веру ў ленінскія ідэі» (1962, 1970, 1971). У. Бураўкін у гэтыя гады друкуе вершы «Уладзімір Ільіч!..», «Я з твайго неспакойнага племені, Партыя», «У Маўзалеі», «Я твой трубач», «Помнік Леніну ў Варне», «Я — камуніст» і нарэшце — лепшае, бадай, што ім створана — паэму «Ленін думае пра Беларусь» (1977). Некаму падасца неверагодным, але найбольшую даніну Уладзіміру Ільічу з ліку беларускіх паэтаў «шасьцідзесятнікаў» аддаў Р. Барадулін. За апошнія дваццаць гадоў за ім трывала замацавалася рэпутацыя паэта апалітычнага і амаль набожнага. Дык гэта за апошнія дваццаць, а я кажу пра 60-я — 70-я, калі паэт як шчыры выказьнік палітычных настрояў грамадства ўсім сэрцам гарнуўся да вобразу Леніна, да яго ідэяў і вучэньня, заадно — да яго партыі, яго камсамолу і яго юных ленінцаў. «З яснай дарогі ленінскай ніколі ніхто ня зьверне!» (1962). Адзін за адным у газетах і часопісах ідуць яго вершы «У Пароніне», «Імя нам — ленінцы», «Чалом табе, Енісею», «Ленін і Кастрычнік шчасьце нам далі», «Ленінец», «Ленінскі пакой», «Імя Леніна», «Гордасьць мая, камсамол» невялікая паэма «Брусель — Лондан. У тумане сонца» (пра зьезд бальшавікоў-ленінцаў у 1903 годзе), «Паэма Кастрычніку» («Кастрычнік, касьцёр твой сьвітальнай зарою заняўся над сьветам, — запалены ён Ільічовай рукою... Кастрычнік, ні ў чым ты ня знаеш стандарту... Гады не сьцішюць тваёй хады, Кастрычнік, — садоўнік Сусьвету... Вучуся ў цябе я глядзець на сьвет, Кастрычнік, – мар маіх правафланговы!»).

Невыпадкова акадэмікМ. Лынькоў для юбілейнай брашуры «Летапіс эпохі», прысьвечанай 50-годдзю беларускай савецкай літаратуры, у якасьці прыкладу распрацоўкі важнай тэмы прыводзіць строфы з верша Р. Барадуліна «Таварыш Партыя» (1961):

Хачу запэўніць я цябе,

Што здзейсьнім мы тваю праграму.

Камуны сьветлы дзень цяпер

Не за высокімі гарамі.

Хачу, каб ты заўжды была

Такой, як ёсьць,— праўдзівай, шчырай,

Бо з-пад твайго бярэ крыла

Узлёт

наш камсамольскі вырай.

І ня трэба сёньняшнім маладым крытыкам зьдзіўляцца і тым больш судзіць беларускіх паэтаў-«шасьцідзесятнікаў» — быў час, быў век, была эпоха! Ня дзеля апраўданьня, а каб лягчэй было зразумець і той час і яго паэтаў, падам адну аналогію з тагачаснай рускай літаратуры. Сёньняшнія маладыя чытачы наўрад ці западозраць, што з усіх «шасьцідзесятнікаў» найбольш (і найлепш, найталенавіцей) уславіў Леніна і ленінскія ідэі Андрэй Вазьнясенскі — паэт мадэрновы, эксьперыментатар і метафарыст, і, падкрэсьлім, — беспартыйны. Прыгадайма яго паэму «Ланжумо» (1962—1963) — пра Леніна як сэрца Расіі («Эмигранты селились в Зимнем. А России сердце само — билось в городе с дальним именем Лонжюмо»), вершы «Я ў Шушанскім», «Секвойя Леніна» і інш. А можа, ня менш ахвяраваўся на Леніна і другі знакаміты расейскі паэт-«шасьцідзесятнік» Яўген Еўтушэнка? Можа, і ня менш... Ну то і дзякаваць Богу. У адрозьненьне ад некаторых нашых «шасьцідзесятнікаў» А. Вазьнясенскі не адракаецца ад свайго ленінска-савецкага, беспартыйна-камуністычнага мінулага.

Не отрекусь

от каждой строчки прошлой...

Толпа кликуш

Ждет, хохоча, у двери:

«Кус его, кус!»

Все, что сказал, вздохнув, удостоверю.

Не отрекусь.

Што ні кажыце, а пазіцыя сімпатычная. Вартая павагі.

***

1-га лютага 1960 году я быў залічаны на пасаду выкладчыка кафедры беларускай літаратуры БДУ. Можа б, гэтае залічэньне ў штат супрацоўнікаў філфаку адклалася і надалей, але лёс пайшоў насустрач: дацэнт Дз. Багрова, якая чытала курс лекцыяў па вуснапаэтычнай народнай творчасьці, па сямейных абставінах пераехала ў Берасьце, — і вакансія дасталася мне, з умовай, што буду весьці гэты курс, які чытала яна. Падрыхтоўка яго патрабавала вялікай напружанай працы, бо на выкладаньне фальклору я не разьлічваў, і тэму ж дысертацыі выбраў не па фальклоры. Не разьлічваў я — але разьлічыў Гасподзь Бог, і быў Ён у тую часіну надта ласкавы, калі гэткую зрабіў у маім лёсе карэктыроўку — на 25 гадоў прывязаў мяне як выкладчыка і дасьледчыка-навукоўца да фальклору. Я з дзіцячых гадоў быў вельмі неабыякавы да вусна-паэтычнай творчасьці народу, асабліва песеннай, да мовы казак, прыпевак, прыказак і прымавак. І вось атрымаў узаконеную, ды яшчэ і з зарплатай, магчымасьць — акунуцца з галавой у гэту невымерную і неаглядную паэтычна-моўную стыхію. Калі ўжо мне наогул было суджана раздвоіцца на дзьве іпастасі — пісьменьніка і навукоўца, — раздвоіцца, каб у нечым галоўным і ўвесь час спалучацца, — то іпастась фалькларыста, бясспрэчна, была найбольш для мяне як паэта прывабнай. Гэта быў шчасьлівы выбар лёсу, ці скажу іначай — жыцьцядайны падарунак Усявышняга, яго неацэнная ўзнагарода авансам, у прадбачаньні (на тое і Бог!), што гэты аванс я пастараюся, колькі хопіць сілы, апраўдаць.

Успамінаю, з якім энтузіязмам я ўзяўся рыхтаваць гэты курс лекцыяў, як апантана накінуўся на тэарэтычную літаратуру і на фальклорныя тэксты, чытаць якія або перачытваць нанава — прыцэльна — было, божа мой якою насалодай! Колькі адкрываў для сябе паэтычных цудаў, пярлінак мастацкай мовы, геніяльных паваротаў фабулы і сюжэту, дасканалых кампазіцыйных прыёмаў! А якія ўзоры дасьціпнасьці, іранічнай і саркастычнай зьедлівасьці, якія фантастычныя гратэскі і неверагодныя гіпербалы, якія асьляпляльныя фейерверкі мудраслоўя! Якія сусьветна-маштабныя і ў той жа час нацыянальна самабытныя формулы народнай філасофіі і маралі!.. Якою незаменнай школай можа ўсё гэта стаць для маладога філолага, лінгвіста і літаратуразнаўцы, дый для будучага паэта ці пісьменьніка, калі прыпасьці і прырасьці да яго душой!..

Першую лекцыю я прачытаў першакурсьнікам у іх першы дзень ва ўніверсітэце. Па сутнасьці, гэта была ня лекцыя, а гутарка аб тым, што такое фальклор наогул, чым вызначаецца беларуская народная паэзія і чаму яе трэба ведаць. Вядома ж, гутарка досыць-такі эмацыянальная, іначай гаварыць пра свой прадмет я проста ня мог. І пераканаўся, што такі стыль падачы навуковай інфармацыі студэнтам падабаецца. І хутка зрабіў выснову: калі нават часам інфармацыю я пацясьню эмацыйнай прапагандай роднага слова, роднай культуры і духоўнасьці, — страты можа і ня быць, а наадварот — можа быць выйгрыш. Інфармацыі — мора-акіян, усю яе, як ні старайся, не падасі, студэнты будуць здабываць яе самі, калі іх запаліць, захапіць і прывабіць радасьцю спазнаньня Вялікай Паэзіі, Красы і Сілы Роднага Слова. Так і «чытаў» я ўсе 25 гадоў свае лекцыі, гэтак жа і праводзіў практычныя заняткі. Многія былыя студэнты прыгадваюць, што менавіта на маіх практычных яны ўпершыню пачулі беларускія народныя песьні ў выкананьні нашага вялікага сьпевака Міхася Забэйды. Так, кружэлку з яго песьнямі і маленькі «праігравальнік» я прыносіў у аўдыторыю з дому, — ніякіх адмысловых кабінетаў з належным абсталяваньнем тады яшчэ на філфаку не было.

Дарэчы, тая першая кружэлка з песьнямі Забэйды была падарункам самога сьпевака — яе прывезла Ніна Іванаўна з Прагі ў чэрвені 1962 году. Калі яна ад’язджала ў круіз па Дунаі і я ўбачыў у раскладзе круізу, што турысты будуць у Празе, я папрасіў яе абавязкова наведаць Забэйду. І ёй удалося гэта зрабіць: замест экскурсіі па горадзе яна амаль цэлы дзень правяла ў гасьцях у Міхася Іванавіча, ён шмат цікавага расказаў ёй пра сябе, двойчы вадзіў у кавярню, дзе ў яго быў персанальны столік, а на разьвітаньне падарыў кружэлку (праз колькі гадоў падорыць і яшчэ адну). А Ніна Іванаўна падарыла яму на ўспамін фотаздымак, на якім нас трое — яна, я і наш трохгадовы Сяргей. Здымак гэты, расказвалі пасьля мае знаёмыя, якія пабывалі ў Забэйды, стаяў у яго на самым відным мейсцы на высокай камодзе. З таго чаму ў нас завязалася на доўгія гады перапіска, я пасылаў Міхаілу Іванавічу свае манаграфіі пра песенную творчасьць беларусаў і выдадзеныя мной тамы беларускіх народных песень.

Восеньню 1960-га я апублікаваў у «ЛіМе» верш «Роднае слова», на які зьвярнулі ўвагу ў асяроддзі беларускай інтэлігенцыі, бо дагэтуль з такім адкрытым заступніцтвам за роднае слова ніхто ў тагачасным друку не выступаў. Так пачалася мая пажыцьцёвая эпапея змаганьня за мову народу і радком паэзіі, і словам газетнай публіцыстыкі, і словам з трыбуны. За гэтым вершам неўзабаве загучаць адзін за адным іншыя — спыніцца і адступіць я ўжо ня мог. Праз 40 гадоў вершаў аб гэтым і ў імя гэтага будзе каля дзьвюх соцень, артыкулаў — у два разы больш. Так акрэсьлілася галоўная тэма ўсёй маёй творчасьці і галоўная справа жыцьця.

***

У кастрычніку вырашылася, нарэшце, пытаньне аб маёй паездцы ў Балгарыю. Дапамог П. М. Машэраў, які ў той час быў другім сакратаром ЦК КПБ: на нейкім сьвяце беларускай літаратуры ў Маскве (тады іх праводзілася шмат) я ўлучыў момант і паскардзіўся Машэраву, што яшчэ ў пачатку году Саюз пісьменьнікаў Балгарыі запрасіў мяне на тры тыдні ў госьці — як персьпектыўнага перакладчыка, і СП СССР блаславіў маю паездку, але справа тармозіцца ў Беларусі. Пётр Міронавіч паабяцаў пацікавіцца маім пытаньнем і дапамагчы. І слова стрымаў. 6-га лістапада, у нядзелю, уж пад вечар я прыляцеў у Сафію. Добра, што даў сам тэлеграму Дз. Мятодзіеву (ён ініцыяваў запрашэньне), бо чыноўнікі з СП СССР не паведамілі ў СП Балгарыі аб маём прылёце, і калі б не мая тэлеграма знаёмаму паэту — я апынуўся б у непрыемным становішчы. Дзімітр забраў мяне да сябе, і дзве начы я начаваў у яго — СП на сьвята не працаваў.

І ў час той першай паездкі ў Балгарыю і ўсіх наступных (а іх было каля пятнаццаці, двойчы жыў па тры месяцы) я рабіў сьціслыя дзёньнікавыя запісы сваіх «адкрыцьцяў»-уражаньняў. Падрабязна спыняцца на іх тут, не выпадае, можа, апублікуюцца калі-небудзь іншым разам. Таму скажу толькі пра адно — самае галоўнае, самае «уразьлівае ўражаньне»: у Балгарыі, як і павінна быць, скрозь і ўсюды пануе балгарская мова. Уся жыцьцядзейнасьць дзяржаўнага арганізму сто на сто забясьпечаная родным словам і трымаецца на пачуцьці нацыянальнай годнасьці, на павазе да сябе, да сваёй культуры і гісторыі, да сваіх традыцыяў і звычаяў. «Вось адкрыцьцё! — усклікне іранічна чытач. — Хіба да паездкі ў Балгарыю ты гэтага ня ведаў? Хіба ў незалежнай самастойнай краіне можа быць іначай — родная мова можа быць бяспраўнай і выціснутай на задворкі?»

Ведаў, шаноўны мой дружа чытач, ведаў! Але ведаў, як гэта кажуць, тэарэтычна. Я ўпершыню апынуўся за мяжой і менавіта ў славянскай краіне, самай дружалюбнай нам, амаль савецкай рэспубліцы, дзе руская мова вывучалася ў кожнай школе і дзе — аднак жа — на кожным кроку, куды ні ступлю, ні зайду, ні падамся — гучыць толькі балгарская мова. Адкрыцьцё было ня ў гэтым наглядным пацьвярджэньні таго, што я ведаў. Адкрыцьцё адбылося ў маёй душы, у маёй сьвядомасьці. Зрэшты, можа, і не адкрыцьцё, а проста азарэньне. Я хадзіў вуліцамі — і ўранку, і днём, і ўвечары — глядзеў-прыглядаўся, і слухаў-прыслухоўваўся, і думаў, і думаў, і думаў, і паўтараў сабе моўчкі і паўтараў: «Дык вось жа як можна жыць, аказваецца! Амаль жа такая славянская сацыялістычная рэспубліка, як Беларусь! І насельніцтва амаль столькі ж. А па тэрыторыі ледзь ня ў два разы меншая. Дык што ж гэта такое сталася на белым сьвеце, што балгары жывуць, як балгары, а мы, беларусы — як чорт ведае хто! Не як гаспадары на сваёй зямлі, у сваім доме, а як беспраўныя прымакі ці чаляднікі. Хіба гэта Гасподзь Бог асудзіў нас на такую нядолю? Не можа быць! Дык а хто тады, хто?»

Вось з такім галоўным «уражаньнем» вярнуўся я з першай замежнай паездкі дадому. Падзяліўся ім з Нінай Іванаўнай, пагаварылі, паўздыхалі, памеркаваліся. Параіла трымаць «адкрыцьцё» пры сабе, бо ў другі раз ня пусьцяць паехаць. Што праўда, то праўда. Аб усім убачаным і пачутым, што пярэчыць нашым ідэалагічным стэрэатыпам, трэба маўчаць, трэба трымаць язык за зубамі. Значыць, крыўду і горыч і боль заганяць глыбей у нутро — хай накапліваюцца? Выйсьця ім не даваць? Нават у вершах, у вобразна-сімвалічных паралелях і асацыяцыях? У асацыяцыях можна, але хто да іх зьмястоўнай сутнасьці дойдзе, дакапаецца?

У другі раз я паеду ў Балгарыю праз два з гакам гады, у сакавіку 1963-га. Усяго праз некалькі дзён пасьля абароны дысертацыі. На гэты раз — тэрмінам на тры месяцы. У Маскве ў Саюзе пісьменьнікаў, які афармляў дакументы і выпраўляў мяне ў паездку, чарговым «дзяжурным сакратаром» быў якраз Пятрусь Броўка, і ён параіў, хутчэй патрабаваў, каб я затрымаўся на два дні і пабыў на вельмі важным пленуме праўленьня СП СССР: будуць абмяркоўваць, дакладней судзіць адступнікаў ад партыйнай лініі ў літаратуры — Я. Еўтушэнку за «Аўтабіяграфію» ў «Шпігелі», А. Вазьнясенскага за штосьці, В. Аксёнава, яшчэ кагось. «Вам будзе вельмі карысна паслухаць, бо ў Балгарыі будуць пытацца пра апошнія падзеі ў нашым літаратурным жыцьці», — сказаў Броўка і павёў мяне да старшыні СП СССР Мікалая Ціханава, каб той падпісаў мне пропуск на Пленум. Мог бы, канешне, без мяне зайсьці, але — трэба ведаць Петруся Усьцінавіча. «Хадзем, хадзем, пазнаёміцеся з Мікалаем Сямёнавічам, ня лішне будзе...» Ну і пазнаёміў. Ціханаў здаўся мне якімсьці асавела-сонным, раўнадушным, няветліва зіркнуў, моўчкі падаў мне паціснуць мяккую далонь. Пропуск я атрымаў, і пабыў на пагроме маіх літаратурных равесьнікаў, з якіх я асабліва цаніў як паэта моцнай публіцыстычнай хваткі Еўтушэнку. Ах жа як гваздалі яго за тую няшчасную «Аўтабіяграфію»! (Пазьней я прачытаю яе і ў захапленьне не прыйду — зьбянтэжыць нарцысізм і выхваляньне). Таўклі ня толькі за ідэйна-палітычную нестаноўкасьць пазіцыі, але і за нясьціпласьць, за эгацэнтрызм (С. Міхалкоў), за самалюбаваньне. Зьдзівіла, што не адно «мэтры» і «аксакалы» пясочылі вінаватых, — па вялікім рахунку (адрыў ад жыцьця народу) выдаў ім і прадстаўнік нашага пакаленьня Ч. Айтматаў. Калі выйшаў за трыбуну і пачаў гаварыць Еўтушэнка — яму стаў кідаць рэплікі з прэзідыума масьціты украінскі драматург Ал. Карняйчук. Еўтушэнка папрасіў не перабіваць. «Ды я не магу маўчаць, калі вы не разумееце таго, што і дзеці разумеюць!» — узьвіўся высокім прарэзьлівым голасам, амаль фальцэтам, Карняйчук. Закончыць выступленьне «падсуднаму» усё ж далі. Слова Вазьнясенскага было больш разважлівым і, здаецца, больш пакаяльным.

На гэты раз у Балгарыю я паехаў паводле пагадненьня між Саюзамі пісьменьнікаў дзьвюх краінаў на тры месяцы (на палавіну дамоўленага тэрміну, яшчэ на тры паеду ў 1967-м). Галоўнай мэтай майго знаходжаньня там было: першае — вывучэньне мовы, літаратуры і гісторыі краіны; другое — спасьціжэньне нацыянальнага духу, менталітэту народу, асваеньне яго культуры, яго побыту; трэцяе — завязваньне знаёмстваў і сяброўскіх кантактаў з балгарскімі паэтамі, перакладаў з якіх мною ўжо было зроблена столькі, што перад ад’ездам я аднёс у выдавецтва досыць аб’ёмную — на 7000 радкоў — анталогію (выйдзе толькі праз два гады, пад назвай «Ад стром балканскіх»). І ў першым і ў другім мне якраз і дапамагалі мае новыя сябры, якіх у Сафіі стала ў мяне вельмі шмат, асабліва з паэтаў і пісьменьнікаў майго пакаленьня. Шмат — і на ўсё жыцьцё. Назаву тут хоць некаторых: Андрэй Германаў, Іван Давыдкаў, Найдзен Вылчаў, Анастас Стаянаў, Любамір Леўчаў, Георгі Джагараў, Павел Мацеў, Слаў Караславаў, Нікола Інджоў, Марка Ганчаў, Георгі Струмскі, Петыр Караангаў, Нікалай Хрыстозаў, Дамян Дамянаў, Эўцім Эўцімаў, Аляксандр Міланаў, Дзімітр Стэфанаў, Петыр Аліпіеў, Стэфан Паптонеў і яшчэ, і яшчэ, і яшчэ... Колькі сустрэчаў, колькі сумесных паездак па краіне, колькі гутарак за бяседным віном ці за філіжанкай кавы!.. І як жа ўсе яны дапамаглі мне зразумець Балгарыю і балгарына! І зразумець лёс Беларусі — чаму ён гэткі.

Я скарыстоўваў кожную магчымасьць паехаць хоць у маленькае падарожжа па краіне, у нейкі горад ці гарадок, на сустрэчу з чытачамі ці на іх знакамітыя «надпяванія» (фальклорныя фестывалі), на радзіму каго-небудзь з сяброў, — і ўсюды бачыў адно: пашану людзей да помнікаў сваёй гісторыі і культуры, да сваіх нацыянальных сьвятыняў, павагу да свайго самабытнага ўкладу жыцьця, да сваіх звычаяў і традыцыяў, і ўсюды адчуваў адно: я — у Балгарыі, бо наўкол мяне — Балгарыя і ўсё балгарскае, — усё, што ёсьць, усё чыста: і храмы, і тэатры, і школы, і прэса ў кіёсках, і кнігі ў кнігарнях, і шыльды на дамах, і назвы вуліцаў, і свае балгарскія гатункі віна і ракіі (гарэлкі), і свае балгарскія песьні ў дварах, і свае танцы — хора, ручаніца — на людных плошчах у сьвяточныя дні, і цалкам на роднай мове тэлебачаньне і радыё... — усё балгарскае, усё! Як гэтак жа, несумненна, у Венгрыі ўсё венгерскае, а ў Чэхіі ўсё чэшскае, а ў Сербіі ўсё сербскае, а ў Нарвегіі ўсё нарвежскае, і г. д., і г. д., і г. д. — ва ўсіх краінах, ня большых за Беларусь, а нават і ў нашмат (у два, у тры, у пяць разоў) меншых. А ў нас, у Беларусі? А што ў нас? Дзе дзелася ў нас усё наша, беларускае? Чаму мне ідзе й ідзе на памяць поўнае трагізму купалаўскае акрэсьленьне: «аж не нашай наша Бацькаўшчына стала»? Чаму я тут, ходзячы вуліцамі Сафіі, з горкай усьмешкай успамінаю «Прадмову» Багушэвіча: «Якаясь маленькая Булгарыя — са жменя таго народу...» Чаму ўжо тады наш першы вялікі паэт зайздросьціць Балгарыі? А таму, што яна не бяздольная, як Беларусь, мова яе — не ў загоне, на зьдзек ня пушчана, як нашая. Так, «народу жменя» — але якога народу! Амаль пяць стагоддзяў у асманскім ярме — і не зламаўся, пранёс у душы веру ў сябе, у сваю нацыянальную годнасьць і — у Роднае Слова!..

***

Летам наступнага 1964 году я, разам з дацэнтам філфаку лінгвістам Паўлам Шубам, паехаў па камандзіроўцы БДУ ў Беласток — чытаць лекцыі па беларускай літаратуры на настаўніцкіх курсах. Скарысталі магчымасьць (расклад дазволіў) пабыць адзін дзень і ў Варшаве, і адзін дзень у Гданьску, на экскурсіі ў «воўчым логаве» Гітлера пад Кентшынам. А мне ўдалося — больш вольнага чаму аказалася — пабыць і ў Кракаве на Вавелі, і ў Пароніна (ну, а як жа: хата, у якой жыў Ленін!). А яшчэ адзін студэнт звазіў мяне на сваім двухколавым матацыкле (першы раз у жыцьці ехаў у касцы) на мяжу з Беларусьсю, дзе за парослай кустоўем выгібастай рэчкай — родная вёска Кастуся Каліноўскага, і такая ж самая ў сьпелых, яшчэ ня кошаных травах лугавіна, зусім такая ж самая зямля, але — там Беларусь, а тут, дзе я стаю — Польшча. Чаму? Чаму, калі і тут — наўсьцяж — жывуць беларусы, і такія ж беларускія вёскі, хаты і агароды, і ўсё такое ж самае беларускае, толькі ў мове (спыняліся, загаворвалі) ўжо праскокваюць польскія слоўцы ці на польскі лад моўленыя нашы. Чаму, калі 20 гадоў назад гэтай мяжы тут не было — была нашмат далей на захад?.. Той жа студэнт тады ж звазіў мяне і ў старажытны Супрасьль, да рэштак муроў знакамітага кляштара, у якім быў створаны вядомы ўсяму культурнаму сьвету помнік усходнеславянскай мовы «Супрасльскі летапіс», часьціну якога пазьней (у 1966) я разглядаў у Любляне ў галоўнай бібліятэцы Славеніі (яна і Універсітэцкая і Дзяржаўная). Я прысеў на нейкі абломак сьцяны (ці мураванай агароджы?), доўга глядзеў на руіны, парослыя бур’яном, на запусьценьне вокала іх, і маўчаў. Пра нішто ў маладога чалавека не пытаў, усё было зразумела. І было гэтак жа сумна і горка, як бывала шмат-шмат разоў і на іншых руінах нашых нацыянальных сьвятыняў — і разбураных часам, і зьнішчаных ворагамі беларушчыны, і паваленых нашай абыякавасьцю (ого, якая яна ёсьць сіла!), як і на зруйнаваных, здратаваных і апаскуджаных магілах нашых вялікіх прашчураў. Пра што думаў? Пра тое, што ў сьнежні 1944-га рабы, сухарукі, плюгавы садыст і параноік Сосо Джугашвілі аддаў палякам нашую Беласточчыну, ён жа ў кастрычніку 1940-га аддаў жамойтам наш Віленскі край... А захад Смаленшчыны, а захад Браншчыны!.. Тыя тужлівыя думкі ўжо не будуць пакідаць мяне ніколі, ні на адзін дзень, і аднойчы, праз шмат гадоў, прагаворацца радкамі верша: «Перад картай Радзімы» (1993):

На абрыс Радзімы глянуў зноў —

І ўцямрэла неба грамавое!

Людзі! Колькі ёсьць праклённых слоў

У сьвятой і вечнай нашай мове —

Я прашу вас: па апошні ўздых,

Аж пакуль не прыме дол сьмяротны,—

Праклінайце! Праклінайце тых,

Хто абрэзаў колісь край наш родны!

На курсах у Беластоку вучылася тым летам настаўніца Насьця Майсеня, муж якой Кастусь Майсеня быў вядомым актывістам беларускага культурнага руху на Беласточчыне. Жылі яны ў мястэчку Гайнаўка. (Як мне было непрыемна там і чытаць і чуць Гайнувка — Hajnovka! Думалася, вось так і Навагарадак перакроілі калісьці, даўным-даўно, у Навагрудак, а Гародню-Горадзен — у Гродно, а Берасьце — у Бжэсьце-Брэст, а Каралеўшчыну — у Крулеўшчызну і г. д. і г. д. і г. д. Божа, колькі ж такога спакон веку нашага на нашай жа Зямлі палякі перакруцілі на свой лад, і мы да гэтага часу не адкруцілі назад, да гэтага часу карыстаемся і тым самым працуем на чужую гісторыю — на гісторыю колішніх каланізатараў!). Дарэчы, Насьця Майсеня, на маю просьбу, запісала некалькі дзесяткаў народных беларускіх песень Беласточчны, якія і цяпер захоўваюцца ў маім архіве. Дык вось Майсені на адзін з выхадных запрасілі мяне ў Гайнаўку, да сябе ў госьці, начаваў з суботы на нядзелю ў іх, у прасторным драўляным доме, а назаўтра паехалі ў адну з недалёкіх вёсак на «фэст», дзе было процьма народу і панаваў дух беларушчыны ў выразнай праваслаўнай акрасе (той куток — спрэс праваслаўны). Зьезьдзілі да партызанскіх магілаў у Белавежскай пушчы — на адкрыцьцё помніка. А затым невялікай кампаніяй атайбаваліся на высокім абрывістым беразе надзіва хуткаплыннай Нараўкі. Вядома ж, з бутэлькамі і закускай. І тут мне давялося перажыць вельмі драматычны момант, які пасьля кожны раз успамінаў, цяжка хмурнеючы і з болем у сэрцы. Пасьля якой там чаркі (а я ў сьпёку ужываць зельле не магу, таму быў цьвярозы) адзін з мясцовых актывістаў, мужчына гадоў сарака з тыповым вясковым абліччам, адвёў мяне ад ужо гаманлівага кружка сяброў метраў на дзесяць убок, наблізіўся тварам да самага твару мне і няголасна запытаў: «Вы ведаеце, што яны тут з намі рабілі і робяць, ці ня ведаеце? Я тут партызаніў, змагаўся за Беларусь, а яны нас выбівалі, растрэльвалі нашы сем’і, і тады пад немцамі і пасьля — у сорак пятым і сорак шостым, цэлыя вёскі выпальвалі... Вы гэта ведаеце ці не?» — павышаў ён, гэтак гаворачы, голас. Затым — губы яго заторгаліся, крывіліся, з воч пацяклі сьлёзы, ён моцна схапіў мяне загрудкі — абедзьвюма рукамі за борцікі расшпіленай кашулі, аж я спужаўся, што яна зараз трэсьне, і трасучы мяне, п’яным голасам закрычаў: «Нашто вы нас тут пакінулі, га? Чаму вы нас ім прадалі, га? Вы ведаеце, што яны з намі, беларусамі робяць, га?..» Вызваліўшыся з яго рук, я пачаў яму нешта тлумачыць, гаварыць пра Сталіна, пра геапалітыку, і ён трохі супакоіўся, дастаў хусьцінку, выцер вочы і сказаў: «Ладна, хадземце вып’ем...»

Гэтакіх шчырых сьлёз тут — сьлёз гнеўнае крыўды, абурэньня, зьняможанасьці і адчаю — я не чакаў. Ды і ня ведаў я, што тут і пад немцамі і пасьля вызваленьня вытваралі «акаўцы» і якая гвалтоўная паланізацыя ідзе цяпер. А што мы, савецкія беларусы, ведалі ўвогуле — апрача таго, што было ў савецкіх падручніках, у савецкай прэсе, у савецкім эфіры? Што мы ведалі? І вось — гатыя страшныя п’яныя мужчынскія сьлёзы. І гэты — на ўсё жыцьцё запалы мне ў душу — нясьцерпна-балючы крык: «Нашто вы нас тут пакінулі, га?.. Чаму вы нас ім прадалі?..»

Мы — іх — прадалі... Ну, выходзіць, так. Калі «мы» — гэта ўсе жыхары Беларусі, усе грамадзяне БССР, дык мы ўсе і вінаватыя, бо ніхто ж, ніводзін з нас не заступіўся — тады, у сьнежні 1944-га, ніхто не запратэставаў, нават і не піснуў. Ну, а каб хтось і піснуў, і выказаў пратэст? Што — Сталін пачуў бы і пайшоў насустрач? Пашкадаваў бы Беларусь і пакіраваўся пачуцьцём справядлівасьці? Сьмешна падумаць. Так што — прадалі Беласточчыну ня мы. Як і Віленшчыну. Хто прадаў і чаму, — вядома, у нас, у беларусаў, творцы нашай гісторыі не пыталіся. Нашая ж віна ў тым, што мы кепска ўсё гэта ўсьведамляем і мала гэтай праўдай пранікаемся. У 1922 годзе Якуб Колас яшчэ пратэставаў адкрыта ў друку: «Нас — падзялілі. Хто? Чужаніцы! Цёмных дарог махляры.» Праз шэсьць гадоў Алесь Дудар выказаў гэты ж пратэст ужо кансьпіратыўна — пусьціў па руках верш «Пасеклі край наш папалам». Коласу — сышло, бо дыктатура яшчэ была не дарэшты азьвярэўшы, а Дудар паплаціўся — на тры гады быў высланы з Беларусі (пазьней — расстраляны). Пасьля 1937-га адзінае права ўсіх насельнікаў краіны было — маўчаць, ну і даносіць на тых, хто «піснуў». Але адны маўчалі, цямрэючы ад разуменьня трагедыі, якая спасьцігла Бацькаўшчыну, а другія — па прычыне поўнага неразуменьня свайго становішча, свайго беларускага лёсу, і такіх — нацыянальна «паралізаваных», замбаваных — была, на вялікі жаль, бальшыня, можна сказаць, пагалоўная маса.

Уважлівы і разумны Кастусь Майсеня, у размовах з якім я быў даверліва шчырым, канешна ж, адчуў, што мне баліць, і зразумеў, чаго мне і такім, як я, у БССР нестае — дасьведчанасьці, неабходнай літаратуры. Думаю, з гэткіх меркаваньняў ён падарыў мне на ад’езд адну выдадзеную на Захадзе беларускую кнігу, якую я вёз дадому ў поўным сэнсе слова запазухай (асабліва паршыва пачуваўся на граніцы). Толькі праз 30 гадоў гэты твор будзе выдадзены і ў нас — спакойна, без трымценьня і ажыятажу. Кніга называецца «Цячэ з-пад Сьвятой гары Нёман», аўтар — Юрка Віцьбіч.

***

У лістападзе 1965 году адбылося маё баявое «хрышчэньне» ў якасьці «зацятага нацыяналіста» на адкрытай публічнай трыбуне. У Менску, у зале нашага СП, праходзіла Усесаюзная нарада перакладчыкаў мастацкай літаратуры. Было шмат гасьцей з Масквы, з Ленінграда, з саюзных і аўтаномных рэспублік — творцаў шырока вядомых, паважаных, аўтарытэтных. Месцам гэтай нарады, якая ў палітычным асьпекце сімвалізавала дружбу брацкіх народаў, Менск быў абраны невыпадкова: сталіца самай інтэрнацыянальнай — па агульнаму прызнаньню — рэспублікі. Рэспубліка, якая «задае тон і паказвае прыклад» (прыгадаем Хрушчова: «беларусы першыя прыйдуць у камунізм»). І ЦК КПБ і кіраўніцтва СП (старшынёй яшчэ быў Броўка) вельмі хацеў, каб акцыя стала ў гэтым сэнсе паказальнай — каб усё прайшло «без сучка і задзірынкі» і ў звыш цёплай атмасферы выключнага брацкага ўзаемаразуменьня. І вось запланаваны трыумф быў, можна сказаць, тарпедзіраваны адной «недарэчнай» прамовай. Як аказалася, зусім неспадзяванай ня толькі для нашага начальства і нашай беларускай паловы залы, але і для настроеных на суцэльнае сьвята гасьцей. Цытую сваё выступленьне па стэнаграме(тэксту не пісаў, у руках быў толькі лісток з «тэзісамі»):

«Галоўная прычына, пра якую трэба гаварыць на ўвесь голас, — гэта грэблівыя адносіны да беларускай мовы і культуры, якія назіраюцца ў рэспублікі, і перш за ўсё — у школах рэспублікі. (...) Сёньня ў гарадах рэспублікі беларускіх школ няма. У тым ліку і ў сталіцы БССР — у Менску. Няма такіх школ, у якіх бы ўсе прадметы выкладаліся на беларускай мове. У лепшым выпадку ёсьць школы, дзе беларуская мова выкладаецца як прадмет, і то ён самы апошні па колькасьці гадзін і па агульных да яго адносінах. Ёсьць у нас школы на англійскай мове, на нямецкай, на французскай, але школ, дзе б усё навучаньне і выхаваньне вялося на беларускай мове, — такіх школ няма. І гэта ня толькі ў Менску, але і ва ўсіх гарадах Беларусі.

Гэтым летам я трапіў у такую, здавалася б, глыбінку — у Браслаўскі раён. І там вясковая школа — руская, усё выкладаньне ў ёй вядзецца на рускай мове. Справы дайшлі да таго, што паступіла інструкцыя — беларускую літаратуру ў школах выкладаць на рускай мове. Цяпер Купала, Колас, Кузьма Чорны і іншыя нашы пісьменьнікі вывучаюцца беларускімі дзецьмі на рускай мове. Што гэта такое? (ажыўленьне ў зале). Ды Купала і Колас у труне перавярнуліся б, калі б даведаліся, што іх творы беларускія дзеці вывучаюць не на роднай мове!

<...> Чытацкая база на беларускай мове звужаецца катастрафічна, скажам адкрыта. Што такое наша беларуская нацыянальнае выдавецтва? Па ідэі яно павінна існаваць іменна як нацыянальнае, г. зн. перш за ўсё павінна задавальняць патрэбы ў разьвіцьці беларускай нацыянальнай культуры. Але яно перастала быць такім. Па маіх падліках, пяць шостых ці, прынамсі, чатыры пятых паперы з усяго выдавецкага плана пажырае не нацыянальная культура. Як жа можна гаварыць аб разьвіцьці перакладчыцкай справы, калі мы знаходзімся ў такім становішчы?..

<...> Дык вось: да той пары, пакуль (...) маё дзіця будзе прыбягаць з вуліцы ў сьлязах і крычаць мне: «Нашто ты вучыш мяне беларускай мове, мяне хлопчыкі б’юць кулакамі, калі я гавару па беларуску!» — да той пары, выбачайце, я не веру ў магчымасьці разьвіцьця беларускага мастацкага перакладу ў нашай рэспубліцы (апладысменты).»

Запланаванае Масквой і Менскам сьвята было падсапсаванае. І досыць прыкметна. Гэта адразу адчулася на настроі ў зале. Адны — станоўча ўзбудзіліся маёй прамовай, зашапталіся, загулі. Другія — як бы сумеліся, зьбянтэжыліся, разгубіліся: «дык што ж гэта такое?» Праз аднаго ці двух выступоўцаў быў абвешчаны перапынак. Адчуўшы, што перахваляваўся, я вырашыў выйсьці на вуліцу — пабыць сам-насам, каб трохі супакоіцца. Кінуцца да мяне з пахвалой ніхто са сваіх не пасьпяшаўся — па зразумелай прычыне: небясьпечна. З гасьцей толькі адзін малдаванін Грыгорэ Віеру пераняў мяне, на выхадзе з залы, сказаў: «Давайце пазнаёмімся» і горача павіншаваў з прамовай, якая, было бачна, зрабіла на яго ўражаньне. «Вельмі сьмелае, мужнае выступленьне», — сказаў, моцна паціскаючы руку. І далікатна запрасіў на вечар да сябе, у нумар гасьцініцы: «Калі не супроць, я запрашу і Барадуліна. Больш нікога». А ў двары, воддаль ад ганку, стаяў, кагосьці чакаючы, мой калега па кафедры дацэнт Іван Навуменка (будучы доктар і акадэмік). Ён запыніў мяне, паблажліва сунуў сваю правую пяцярню мне ў чупрыну і ласкава, але асуджальна сказаў: «Пашкадуй гэту сваю кучаравую, Ніле! У цябе ж сям’я».

Я ледзьве стрымаўся, каб не нагрубіць, але адказаў спакойна: «Дзякую за перасьцярогу, Іване. Але! Я пашкадую сваю, ты — сваю. І што ў выніку?.. Шкадаваць сябе — гэта мы ўмеем. А хто пашкадуе няшчасны народ, у якога адбіраюць мову? Ну давай будзем маўчаць. Але для каго тады мы на гэтай мове пішам?» — «Дык я ж не кажу, што трэба маўчаць, толькі ня трэба так рэзка, гэта я табе па-сяброўску!» І дадаў, чамусьці раптам узлаваўшыся: «Ты героя з сябе не рабі! Ты думаеш, я маўчу? Проста ты нічога ня ведаеш...» — «Ну такі ня ведаю!» — адказаў я і падаўся на вуліцу. (У канцы 80-х, калі я працаваў у Саюзе пісьменьнікаў, дакладна гэтак скажа мне ў сярдзітым пісьме І. Шамякін: «Адзін ты герой, адзін ты ваюеш! А чаму ты маўчаў раней?». Апошняе, помню, мяне рассьмяшыла).

Вечарам, па заканчэньні нарады, Віеру, Барадулін і я пайшлі разам у гасьцініцу «Беларусь», дзе кватараваў наш новы знаёмы. (Гадоў праз дваццаць гэтую гасьцініцу — неапраўдана і па-дурному пераімянуюць).

Пакуль Грыгорэ зьбегаў у буфет па шклянкі (ці па хлеб?), у нумары адбылася незабыўная сцэнка. Барадулін раптам стаў на адно калена, схапіў маю руку, тройчы пацалаваў і запальна, імпэтна прагаварыў: «Забудзем усё благое, любы Сямёнавіч, — каб і не ўспамінаць! Як і не было яго між намі!» Я нават трохі зьбянтэжыўся ад такога тэатральнага жэсту. — «Ну, гэта ўжо «не до чего», на калена падаць, — сказаў. — А прапанову я прымаю, браток, з усёй шчырасьцю. Нам трэба трымацца разам, ёсьць у імя чаго, сам разумееш...» Калі пачалі чаркавацца адборным малдаўскім каньяком — выпілі і за гэта. «За нашу з Рыгорам дружбу», — зьвярнуўся я да Віеру, не пасьвячаючы яго ў тонкасьці справы. Як мне тады хацелася верыць, што будзем трымацца разам, бо ёсьць у імя чаго!.. Бо калі не яднацца, не сябраваць, не ісьці поплеч, — каму гэта будзе на карысьць і на радасьць? Беларусі? Беларускай мове і літаратуры? Не! Ворагам беларушчыны паслужым, незычліўцам нашым паспрыяем. Паможам ім дасягнуць яшчэ большых посьпехаў у вынішчэньні нашай мовы, у вытраўленьні нашай душы. І што ж аднойчы нам скажуць нашчадкі? Падзякуюць за розум і мудрасьць?.. Так што — вось табе мая рука, браток!

Мая «нацыяналістычная» вылазка на сьвяце дружбы народаў і літаратураў, вядома, незаўважанай не засталася. Адчуў гэта па больш стрыманых, халодных адносінах да мяне людзей афіцыйных, партыйна-савецкіх службоўцаў і, з другога боку, больш прыязных і даверлівых тых пісьменьнікаў і навукоўцаў, якім балела тое ж, што і мне.

Праз паўгода, у маі 1966-га, мне выпала ў другі раз публічна і з досыць высокай трыбуны сказаць пра набалелае — пра тое, да чаго даведзена ў Беларусі беларуская школа, беларуская кніга і беларуская мова ўвогуле. Сталася гэта на V зьездзе пісьменьнікаў рэспублікі — на тым самым, дзе ўпершыню моцнае, вострае слова ў абарону праўдзівай рэалістычнай літаратуры сказаў Васіль Быкаў. У той час першым сакратаром ЦК КПБ быў ужо П. М. Машэраў, і ён прысутнічаў на зьезьдзе, прынамсі, у першы дзень, калі мне далі слова — на што я і разьлічваў: вельмі хацеў, каб высокае партыйнае кіраўніцтва маё выступленьне пачула. Натуральна, былі на зьезьдзе і госьці з усіх рэспублік. Гаварыў я, канешна ж «па-пісанаму», каб не ўпусьціць што-небудзь важнае. Тым больш, што падаваў у тэксьце некаторыя красамоўныя лічбы.

У пачатку прамовы я прывёў цытату з К. Паўстоўскага, якую выпісаў з яго кнігі і ўжо даўно шукаў выйгрышны момант, каб яе публічна агаласіць. «По отношению каждого человека к своему языку можно совершенно точно судить не только о его культурном уровне, но и его гражданской ценности. Истинная любовь к своей стране немыслима без любви к своему языку. Человек, равнодушный к родному языку — дикарь. Он вредоносен по самой своей сути. Потому что его безразличие к языку объясьняется полнейшим безразличием к прошлому, настоящему и будущему своего народа.» «Як шкада, – сказаў я на адным дыханьні, закончыўшы цытату, — што гэтыя словы ня вывешаны на самым відным месцы ў кожнай школе нашай рэспублікі!» У зале хоць і ня ўсе, але многія дружна запляскалі — Канстанціну Георгіевічу, вядома. Гэта мне прыдало ўпэўненасьці і спакою. Спыніўшыся на некаторых праблемах патрыятычнага выхаваньня моладзі, перайшоў да галоўнага.

«І тут — хочаш ня хочаш, а трэба гаварыць пра самае балючае. Я мушу зноў гаварыць пра нашу мову, бо, калі мы не будзем гаварыць аб мове, марнымі і непатрэбнымі будуць усе нашы размовы аб літаратуры. Таму што кожнаму, — нават тым, што прыкідваюцца прастакамі, — кожнаму ясна: лёс роднай літаратуры — гэта лёс роднай мовы, персьпектыва разьвіцьця літаратуры — гэта персьпектыва існаваньня і разьвіцьця мовы.

<...> Хай жыве працэс узаемнага збліжэньня і ўзбагачэньня нацыянальных культур! Але што агульнага з гэтым працэсам мае працэс выцясьненьня беларускай мовы з беларускіх школ, працэс, па якому беларускія дзеці ў гарадах рэспублікі, а нават і ў многіх вёсках перасталі вывучаць родную мову? <...> Дык скажыце, калі ласка, што гэта: аб’ектыўны і натуральны працэс? Цэлыя пакаленьні вырастаюць на роднай зямлі і не ведаюць роднай мовы — гэта натуральны працэс? Да гэта настолькі ненатуральна, што скажы дзе-небудзь у сьвеце — дык не павераць!

<...> Гаворачы пра збліжэньне нацыянальных культур, звычайна гавораць — адным дыхам — і пра збліжэньне нацыянальных моў. Прызнаюся, што я ніяк не магу ўявіць практычна гэтага збліжэньня моў. Можа б хто з мудрых растлумачыў, што гэта значыць? Як гэта будзе выглядаць? Можа быць, беларуская мова набудзе ў бліжэйшы час рускія суфіксы — ушч, — юшч, а руская мова набудзе беларускае дзеканьне і цеканьне?

<...> Многія беларускія інтэлігенты, нават неаднойчы дыпламаваныя, з-за ўласнай нядбайнасьці і абыякавасьці ня ведаюць дасканала ні беларускай мовы, ні рускай і карыстаюцца жахлівым валапюком. Можа, яны лічаць, што гэты іх валапюк і ёсьць вынік збліжэньня розных нацыянальных моў? Калі гэта так, то ратуй, Божа, нас і нашых дзяцей ад такога збліжэньня!»

У прэзідыуме зьезду многія ўцямнелі тварам і не далучыліся да шквалу воплескаў, які суправаджаў мяне ад трыбуны да месца ў зале. «То дзякаваць Богу,— шаптаў я сабе ў думках, — што пісьменьнікі разумеюць і падтрымліваюць. І што іх нашмат болей, чым я думаў. Дзякаваць Богу!» На перапынку многія дэлегаты дэманстратыўна падыходзілі і віншавалі з прамовай. Але заўважыў і выявы іншага беларускага характару: сёй-той раней, чым павіншаваць, азіраўся кругом, ці няма паблізу сьведкаў. Водгаласу ў друку ад майго слова не было ніякага — у «ЛіМе» яго надрукавалі з вялікімі купюрамі, выстрыгшы, як заўсёды, самае вострае.

***

Летам таго году паехаў у Любляну — на курсы славенскай мовы і літаратуры. Адолела хэнць пашырыць дыяпазон сваіх перакладчыцкіх зацікаўленьняў, далучыцца да паэзіі яшчэ адной славянскай краіны. Заінтрыгаваў мяне ёю выкладчык Люблянскага універсітэту, русіст па сьпецыяльнасьці, Янез Зор, — надзвычай сімпатычны і абаяльны славенец, сьветлай і шчодрай душы чалавек. Пазнаёміўся я з ім выпадкова — на кватэры ў Аркадзя Куляшова, — Янез калісьці вучыўся з дачкой паэта Валянцінай на філфаку МДУ і ў мінулым годзе гасьцяваў у яе. Ён і арганізаваў мне запрашэньне на курсы як выкладчыку БДУ — у плане пашырэньня навуковых кантактаў між Беларускім і Люблянскім універсітэтамі. Ён жа прыслаў мне і анталогію славянскай паэзіі, з якое я, узброіўшыся слоўнікамі, зрабіў некалькі перакладаў — каб ня ехаць у госьці з пустымі рукамі. Гэта былі першыя ў Беларусі пераклады славенскай паэзіі з арыгіналу, і ў Любляне яны зрабілі ўражаньне, нават адгукнулася прэса. Зрэшты, гэта ня дзіўна: грамадскасьць малых краін, не расьпешчаных увагай сьвету, вельмі чуйная на праявы сімпатыі да іх і плоціць шчырай удзячнасьцю. У гэтым і сьведчаньне іх непаказной этычнай культуры. На вялікі жаль (зазначу да слова), нам, беларусам, гэтай этыкі вельмі і вельмі бракуе. Дзесьці твой твор пераклалі, апублікавалі, ну і яно сабе, маўляў, я іх не прасіў, значыць, гэта ім трэба.

У Славеніі я перажыў тое ж самае, што некалі ў Балгарыі, калі апынуўся там упершыню. Божа, як яны шануюць сваю мову, сваю культуру, сваю гісторыю, усе свае сьвятыні! Як яны — іначай сказаць — паважаюць сябе! Знаходзячыся ў складзе Югаслаўскай Федэрацыі, славенцы ня ведаюць зусім ніякіх праблемаў з роднай мовай. Уся жыцьцёвая прастора краіны — уся да апошняга куточка, — запоўненая гукамі матчынай мовы, мовы вялікіх асьветнікаў і паэтаў: Трубара і Водніка, Прэшэрна і Леўстыка, Ашкерца і Грэгорчыча, Цанкара і Жупанчыча, Косавела і Градніка... Адразу ж, яшчэ там, у Любляне пачаў пісацца верш «Братам славенцам»:

Хто сказаў, што невялікі

Край славенскі між краёў?

К чорту нейкія падлікі

І таго, хто ў зман увёў!

Дзе ні днюю, ні начую,

Дзе ні мушу крок спыніць —

Так і чую, так і чую:

Мова прашчураў зьвініць.

Янез Зор і яго універсітэцкія сябры, якія сталі і маімі сябрамі (М. Кмецл, Е. Каруза, Б. Патэрну) арганізавалі мне сустрэчу са славенскімі паэтамі і крытыкамі — у якойсьці літаратурнай кавярні, пры келіху віна. Калі я расказаў прысутным, якімі клопатамі мы, беларускія пісьменьнікі, жывем, у якім страшным становішчы знаходзіцца нашая мова, яны былі вельмі зьдзіўленыя пачутым, і адзін з іх (здаецца, гэта быў Ян Долар) спытаў: «А колькі вас, беларусаў? Як лужыцкіх сербаў?» — «Ды не, — адказаў я, уміхнуўшыся з такога параўнаньня, — нас у разоў сто больш. Нас дзевяць мільёнаў.» — «Што?! — ускрыкнуў славенец. — Дзевяць мільёнаў? — І, пасьля кароткай паўзы, выгукнуў: — Калі б нас, славенцаў, было дзевяць мільёнаў — мы заваявалі б палавіну Еўропы!.. Як вы можаце цярпець такое!» Абмяняліся між сабой рэплікамі і іншыя, і, здалося мне, ужо глядзелі на госьця са спачуваньнем і з меншай, чым дагэтуль павагай. І я зьніякавеў, мне ўпершыню стала за сябе і сваіх суайчыньнікаў сорамна. Раней нідзе за межамі Беларусі такога мне ў вочы не пулялі. Я пачуўся досыць пагана — як нейкі недарэка-нікчэмец. Я разьлічваў, што яны выкажуць абурэньне... ну, нацыянальнай палітыкай у СССР, калабаранцтвам партыйна-дзяржаўнага кіраўніцтва рэспублікі, а яны... а іх страшна ўразіла, зьдзівіла і расчаравала рабская пакорлівасьць народу, яго абыякавасьць да свайго лёсу, да сваёй мовы і культуры. Як жа гэта зразумець — каб дзевяцімільённы народ цярпеў такую змусту і ганьбу?.. Яны, славенцы, хоць іх усяго паўтары мільёна, цярпець бы ня сталі. І перш за ўсё іх паэты, пісьменьнікі. Наконт паэтаў у мяне ўжо было пераканаўчае сьведчаньне — магутнай эмацыйнай сілы верш Жупанчыча «Наша пісьмо», пераклад якога яшчэ ў пачатку году я аддаў у зборнік «Дзень паэзіі — 1966».

...Суд пойдзе ад мужа да мужа

Бязьлітасны і справядлівы.

І будзе вам стукацца ў грудзі,

У кожныя грудзі і сэрца,

І недзе з-пад рэбраў вырвецца

Яго непадкупны голас:

Дзе дзелася наша пісьмо?

Дзе дзелася нашае слова?

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Так, гэта і нам засталося, браты:

Усімі сэрцамі сёньня,

Усімі сумленнымі сэрцамі,

Усімі збалелымі сэрцамі

Рычыце, рычыце й рычыце, пакуль

Ня вернуць нам наша пісьмо,

Ня вернуць нам нашае слова!

Такога зьместу ўласныя вершы беларускаму паэту было немагчыма надрукаваць, а пераклады на гэтую тэму цэнзура не перасьледавала. Маўляў, калі ў нейкіх народаў, скажам, у балгар ці славенцаў, кепска з моваю, дык гэта іх праблемы, — у нас такіх праблемаў няма.

Я карыстаўся гэтай мажлівасьцю, каб і такім чынам прапагандаваць права кожнага народу на сваю мову. Так зьявіўся ў друку і мой пераклад верша Івана Вазава «Балгарская мова», наконт якога некаторыя слухачы на паэтычных сустрэчах мне заяўлялі: «Ніл Сымонавіч, прызнайцеся: гэта ваш уласны верш — пра нашу беларускую мову?» І не было ніводнай сустрэчы (а іх было сотні), дзе б я не чытаў або верш Жупанчыча або Вазава, а іншы раз і абодва. Прыймалі іх слухачы так горача, з такім асаблівым пачуцьцём далучэньня да выказанай у іх праўды, пачуцьцём захапленьня і ўдзячнасьці, што я ажно шкадаваў, што ўсяго гэтага не бачаць і не чуюць мае славенскія і балгарскія пабрацімцы.

Не, ты з пагардай кінута на дол —

І бруд пляўкоў, па ганьбу і на сорам.

Чужыя і свае — з усіх бакоў —

Зрыкаюцца цябе адзіным хорам.

Ня можаш ты, ці бач, на лад сьвяты

У словах увасобіць думкі творчай!

І не для песень геній твой сьляпы —

Для лаянкі ды для размовы з чортам.

Я ад калыскі сую гэты брэх!

Ён звыклым стаў у нас і нават модным...

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

О, я цябе ачышчу ад гразі

І пакажу твой бляск на гонар краю,

І ўдарам ярасным тваёй красы

Тваіх злаўсьліўцаў подлых пакараю!

Падобнага гучаньня вершы я знаходзіў у многіх балгарскіх, славенскіх, сербскіх, лужыцкіх паэтаў, і пераствараў іх, рабіў «беларускімі», публікаваў у друку і чытаў на вечарах. Тады ж, у сярэдзіне 60-х, абарона і ўзвышэньне беларускай мовы, культуры, гісторыі, услаўленьне Бацькаўшчыны, сьцьвярджэньне нацыянальнай годнасьці сталі бадай ці не асноўнымі матывамі маёй уласнай паэзіі. Адзін за адным у газетах і часопісах былі апублікаваныя вершы «Спадчына» (1963, прысьвечаны М. Забэйду), «Мара Скарыны» (1964), «Нарач» (1964, вянок санетаў), «Сьпявайце, юныя паэты!» (1965), «Старыя друкарні» (1965), «Мова майго народа» (1966), «Не баюся, што мой век ня вечны» (1966), «Замірае, сьціхае...» (1966), «Сьлёзы шчасьлівага чалавека» (1966) і іншыя. Асабліва шырока быў падхоплены ў інтэлігенцкім і студэнцкім асяроддзі верш «Спявайце, юныя паэты»:

Назло прарокам самазваным,

Што глуха каркаць пачалі,

Сьпявайце сьпевам нечуваным

На мове любай вам зямлі!

Сьпявайце, помнячы нязьменна:

Пакуль паэты будуць пець —

Ня быць Радзіме безыменнай!

Зямлі бацькоў — не анямець!

Увогуле хачу падкрэсьліць, што менавіта 1960-я гады былі, я сказаў бы, этапнымі на маім шляху да канчатковага ўсьведамленьня, якім перш за ўсё клопатам я павінен жыць і за што змагацца. Таму што такімі этапнымі былі яны і ў гісторыі савецкага грамадства: менавіта ў гэты час набывала глыбіню тое, што пачалося пасьля XX зьезда КПСС, што называлася барацьбой з наступствамі «культу асобы», а на справе было пачаткам працэсу больш маштабнага і глыбіннага — з персьпектывай на кардынальныя перамены ў гісторыі краінаў гэтак званага сацыялістычнага лагеру ды і ўсяго сьвету наогул. Іначай сказаць, было пачаткам канца, які надышоў — для бальшыні насельніцтва планеты нечакана — у 1991 г., калі бальшавіцкая імперыя развалілася і былыя саюзныя рэспублікі, у тым ліку Беларусь, атрымалі права на самастойнае дзяржаўнае існаваньне. Гэты грандыёзны гістарычны катаклізм быў, вядома ж, вынікам працэсу «перабудовы», але пярэдаднем самой «перабудовы» былі менавіта 1960-я гады. У іх, у іх — першыя расточкі-парасткі ўсіх наступных перабудоўчых зрухаў і пераменаў, бо ўсё пачынаецца з прарастаньня ідэй у галовах інтэлігенцыі, а такою інтэлігенцыяй былі менавіта гэтак званыя «шасьцідзесятнікі». Цяпер чуюцца прэтэнцыёзныя заявы, што апошняе па часе нацыянальна-культурнае і нацыянальна-дзяржаўнае адраджэньне Беларусі пачалося ў канцы 80-х з дзейнасьці моладзевых суполак накшталт «тутэйшых», г. зн. у час, калі ўжо ва ўсю разгортвалася і глыбілася «перабудова». Але гэта ня так, бо сама ідэя «перабудовы», паўтараю, вынікла і паўстала з відочнага і скрытага бражэньня грамадска-палітычных, сацыяльна-эканамічных, маральна-этычных і эстэтычных ідэй папярэдняга кругабегу. Таму, думаю, 60-м гадам мінулага стагоддзя яшчэ будзе аддадзена належнае.

Успамінаю і бачу той час як рэальнасьць сапраўды гістарычна вельмі адметную. Яшчэ нібыта нічога такога не адбылося, каб пранікацца радаснымі настроямі, і ў той жа час — душа чула, што нешта адбываецца, нешта такое, што прыдае ёй, душы, больш веры і пэўнасьці, жывіць яе сілай для працы, для творчай і грамадскай чыннасьці. Спрыялі гэтаму, канешне ж, пэўныя аб’ектыўныя фактары. Напрыклад, рэабілітацыя рэпрэсаваных «ворагаў народу» — пісьменьнікаў, дзеячаў мастацтва, навукі і асьветы, а значыць, і вяртаньне ва ўжытак іх твораў, іх навуковых працаў. Вядома, да палітычнай рэабілітацыі многіх імёнаў яшчэ было далёка, але рэабілітацыя іх мастацкай і навуковай творчасьці значыла шмат. Як і доступ да «арыштаваных» у «сьпецховах» часопісаў і газетаў, як і доступ да архіўных матэрыялаў. Усё гэта рабіла «сваю справу». Грамадскасьць, найперш інтэлігенцыя, усё больш «працірала вочы», усё глыбей і мацней пранікалася думамі і настроямі, якія не супадалі з афіцыйнымі, не толькі не супадалі, а разыходзіліся палярна — як процілеглыя і непрымірымыя. У друку пайшлі ўспаміны пра тых і пра тое, што доўгі час было пад забаронай, — нясьмела, праўда, і з купюрамі, — і аднак жа! Пачаліся прарывы ў праўдзівую, аб’ектыўную, а не сфальшаваную гісторыю Беларусі. Помню адну навуковую канферэнцыю ў вялікай зале Ан БССР, калі я ўпершыню (быў пачатак 60-х) пабачыў і пачуў за трыбунай Міколу Ермаловіча, і быў наздвычай уражаны яго прамовай — ня толькі зьместам, але і формай падачы, яго патрыятычнай апантанасьцю. «Дык вось якія ў нас ёсьць гісторыкі! — радасна думалася мне. — І вось якое іх бачаньне далёкага мінулага Беларусі!» Пасьля яго палымянага і пераканаўчага слова выступленьне доктара навук К. Шабуні мне здалося вартай жалю рыторыкай, і пасьля нейкага відочна недарэчнага яго сьцьверджаньня я міжволі рагатнуў — надта ж здалося мне сьмешным. Прамоўца бліснуў на мяне злосным зіркам і выкрыкнуў: «И вы напрасно сьмеетесь, поэт!», — пасьля чаго я ўжо засьмяяўся і зусім вольна. Аказваецца, і ў твар мяне ведае.

М. Ермаловіч быў не адзіночка, а адзін з многіх, хто у гэты час выходзіў, як аратай і сейбіт на запушчаную ніву беларускай нацыянальнай і гістарычнай самасьвядомасьці. Гэта былі рупліўцы беларушчыны ня толькі палымяна-шчырыя ў сваёй любові да Бацькаўшчыны, у сваім жаданьні самаахвярна служыць ёй, у сваім няўрымсным імкненьні да праўды і справядлівасьці, але і — што было надзвычай важна — дастаткова адукаваньня, прафесійна падрыхтаваныя, таленавітыя, надзеленыя ад прыроды чуцьцём паэзіі, слова, чуцьцём духу беларушчыны ва ўсім культурным, сацыяльна-бытавым і гаспадарчым укладзе жыцьця. Па поглядах, па перакананьнях, па настроях — гэта былі самыя што ні ёсьць адраджэнцы, толькі яшчэ пара самога адраджэньня як агульнанацыянальнага грамадска-палітычнага і культурна-асьветніцкага руху не наступіла, яшчэ гэты рух трэба было падрыхтаваць, высьпеліць у нетрах існуючай рэчаіснасьці. Творцы, якія найбольш актыўна і пасьлядоўна праяўлялі сябе ў гэтым плане, належалі да розных творчых пакаленьняў, хоць пераважалі, натуральна, «шасьцідзесятнікі». Былі і старэйшыя, сталыя, шырока вядомыя майстры, якія ўнутрана заўсёды адмяжоўваліся ад «афіцыйнікаў», казённых «гімнатворцаў» і «харавікоў». Усіх іх аб’ядноўвалі новыя ідэі і памкненьні, новыя падыходы і крытэрыі, іншая, не заскарузла-дагматычная, метадалогія. Гэта быў новы этап асэнсаваньня сябе ў Беларусі і Беларусі ў сабе, вядома ж, і Беларусі ў сьвеце. Быў пачатак горкага думаньня пра нашае месца сярод краінаў і народаў — якое яно ёсьць і ці справядліва, што такое непрыкметнае? Было разуменьне: трэба павярнуцца, нарэшце, тварам да сябе, да сваёй гісторыі і культуры, а найперш — душой і сэрцам павярнуцца да сваёй роднай мовы.

Думаньне было горкае, вельмі горкае. Тым больш горкае, што бачыў, якія моцныя, яркія таленты прыйшлі і прыходзяць на зьмену старэйшым. Як выпроствалася і адыходзіла душа ад паралізуючай крыўды, болю, прыгнечанасьці, калі чытаў таленавітыя працы навукоўцаў-гуманітарыяў з ліку «шасьцідзесятнікаў» — таго ж М. Ермаловіча, А. Адамовіча, У. Калесьніка, С. Александровіча, У. Конана, А. Мальдзіса, Дз. Бугаёва, В. Каваленкі, М. Крукоўскага, А. Ліса, Л. Баразны, Г. Каханоўскага, А. Пяткевіча, П. Сьцяцко, З. Мажэйкі, М. Прашковіча і многіх-многіх іншых!

Божа, як годна мы маглі б прадстаўляць у сьвеце нашу грамадскую і навуковую думку! Маглі б! Але ня можам. Ня маем права. Усе славянскія народы маюць такое права, а мы, беларусы, ня маем. Што ж за такая няшчасная доля наша? Вялікі ж народ! Па «Геаграфіі» Смоліча, у этнаграфічных межах беларускай зямлі — 14 мільёнаў беларусаў. І што? Павольная нацыянальная сьмерць? Што з намі будзе? Гэтае пытаньне мяне перасьледавала неадступна. Проста пачынаў душыць страх ад зусім відочнай персьпектывы: з апошняй беларускай школай ўсё скончыцца. Бо скончыцца жыцьцё мовы. І наступіць — ну, так: нацыянальная сьмерць. Іншае са сьмерцю мовы не наступае. Сказаў жа вялікі чалавек Расіі, вялікі педагог і асьветнік К. Ушынскі: «Адыміце ў народа ўсё — і ён усё можа вярнуць, але адыміце мову — і ён ужо ніколі больш ня створыць яе зноў. Новую радзіму нават можа стварыць народ, але мову — ніколі. Вымерла мова ў вуснах народу — вымер і народ». Я насіў гэтыя словы пры сабе, у запісной кніжцы, каб пры нагодзе пачытаць іх «аптымістам», якія ня бачаць сьмяротнай пагрозы, што ўсё цяжэй навісае над намі. Само сабою, зачытваў іх студэнтам на лекцыях па курсу народна-паэтычнай творчасьці — у тых момантах, дзе тлумачыў, якое значэньне маё фальклор для лёсу нацыянальнай культуры і літаратуры і якая неацэнная яго роля ў захаваньні моўных скарбаў народу. Гэтаксама як і выказваньне аб мове другога выдатнага чалавека рускай культуры К. Паўстоўскага, якое ўжо цытавалася мною.

***

У гэтыя гады (другая палавіна 60-х — пачатак 70-х) шмат чаму і сіл я аддаваў фальклору і фалькларыстыцы. Узначаліў правядзеньне фальклорнай практыкі студэнтаў з абавязковым выездам у раёны рэспублікі для зьбіраньня фальклорных матэрыялаў. Далучыў да гэтай працы і студэнтаў-завочнікаў — спачатку самапраўна (як нібыта абавязковые індывідуальнае заданьне, аб чым начальства БДУ ня ведала), а затым узаконіў — правёў праз рашэньне Вучонага Савету. У выніку на кафедру, у наш фальклорны архіў, г. зн. у маё распараджэньне, хлынулі масы запісаў, перш за ўсё песень. Асабліва каштоўнымі былі «курсавыя заданьні» завочнікаў: па-першае, амаль з усёй Беларусі, па-другое, многія прывозілі запісы народных песень на магнітафонных стужках (пазьней — у касетах), у жывым выкананьні сьпявачак і сьпевакоў з народу. Бо на факультэце тады не было ніводнага магнітафону, і ў паездкі на практыку даводзілася браць мой асабісты — буйнагабарытную цяжэзную «Камету». У навукова-дасьледчым плане — працаваў над кнігай «Наша родная песьня» (1968) і манаграфіяй «З клопатам пра песьні народа» (выйшла ў 1970 годзе). Вывучаў тэарэтычную літаратуру і зьбіраў матэрыялы для сваёй галоўнай фалькларыстычнай кнігі — манаграфіі «Паэтыка беларускай народнай лірыкі» (выйшла з 1975). К пачатку 70-х фальклорных матэрыялаў у архіве кафедры назьбіралася столькі, што натуральна вынікла задума наладзіць іх выданьне асобнымі тамамі. Першая палова маіх сямідзесятых на гэту справу і пайшла. Праца аказалася незвычайна аб’ёмнай і напружанай. Неабходна было, па-першае, «зьняць» сотні тэкстаў песень з магнітных катушак — тут мне дапамаглі студэнты, члены кіраванага мною навуковага гуртка. Па-другое, запісы ў сшытках былі ніяк не апрацаваныя (не перапісаныя на бела, не сістэматызаваныя і г. д.) — гэтую працу таксама ў вялікай меры выканалі студэнты. Трэцяе, галоўнае, што цалкам лягло на мяне асабіста, — выбраць з дзесяткаў тысячаў запісаў тэксты, якія ўвойдуць у задуманы мною чатырохтомнік беларускіх народных песень. Скажам, некаторыя песьні былі запісаны ў 10-і, 20-і а то і 30-і варыянтах, а зьмясьціць у томе па зразумелых прычынах, можна два-тры, ня болей. Вось і адбяры гэтыя два-тры!

Паколькі выданьне філалагічнае, без запісаў мелодыяў (ня меў я такой магчымасьці!), маёй задачай было, зразумела, даць тэксты песень як мага больш поўныя, з найбольш багатымі і цікавымі сюжэтамі, найбольш завершаныя ў кампазіцыйных адносінах, з найменшымі стратамі ў дэталях і вобразах, у паэтычнай мове. Даводзілася часам і канструяваць, рэстаўраваць сюжэт і яго вобразныя напаўненьні за кошт самых блізкіх варыянтаў, — вядома ж, гэта былі варыянты адной мясцовасьці, і тут я асаблівага граху, думаю, на сябе ня браў. Іншая рэч калі варыянты далёкія і з рознай мясцовасьці. Але ў такім разе я і даваў іх у томе некалькі. На працягу ўсяго шасьці гадоў выйшлі чатыры аб’ёмістыя тамы, у якіх патоўпілася каля пяці тысячаў песень: «Песьні сямі вёсак» (1973), «Песьні народных сьвят і абрадаў» (1974), «Лірычныя песьні» (1976), «Лірыка беларускага вяселля» (1979). Праз 4 гады выйшаў том фальклорнай прозы «Народныя апавяданьні, казкі-байкі і мудраслоўі» (1983). А падрыхтаваны тады ж, на мяжы 80-х, томік «Замовы» пабачыў сьвет толькі ў 2000-м.

Сотні тэкстаў з маіх песенных тамоў былі ўключаныя ў 40-томны звод Беларускай народнай творчасьці (БНТ), падрыхтаваны і выдадзены Акадэміяй Навук (Інстытутам мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору). Трэба сказаць, што 60-80-я гады XX стагоддзя — эпоха сапраўднага росквіту беларускай фалькларыстыкі і этнаграфіі, у тым ліку гісторыі гэтых навук, фундаментальных для лёсу нацыянальнай культуры. Ня ўсе адразу зразумелі, што значыць падаць грамадству для духоўнага ўжытку незьлічоныя скарбы народнай паэзіі — з яе высокай нацыянальнай эстэтыкай і агульначалавечай маральнай філасофіяй. Што гэтым самым накопліваецца і замацоўваецца арганічная глеба для прарастаньня — ужо на новым гістарычным этапе — ідэяў беларускага культурнага і дзяржаўнага адраджэньня. Гэтае прарастаньне вялікіх жыцьцятворчых ідэяў непазьбежнае, бо толькі на чыстым сыпучым пяску нічога не ўзыходзіць і не расьце. Маючы пад сабой такі магутны маральна-эстэтычны грунт як класічная літаратура і фальклор, беларуская ідэя-думка будзе прабівацца і цягнуцца да сьвятла ўсё вышэй і вышэй. Усьведамленьне гэтага натхняла на самаахвярную працу фалькларыстаў, этнографаў, тэарэтыкаў народнага мастацтва і культуры, гэтаксама як і пісьменьнікаў, літаратуразнаўцаў, філосафаў, лінгвістаў, жывапісцаў і скульптараў, артыстаў і музыкаў. Ва ўсіх нарастала адчуваньне непазьбежнасьці істотнага зруху ў самапазнаньні і самасьцьвярджэньні нацыі, і разуменьне, што для гэтага не хапае перамен у грамадска-палітычным жыцьці краіны і што гэтыя жаданыя перамены не за гарамі.

Ня стану таіць: я радаваўся, што плён маёй працы на ніве фалькларыстыкі (і зборнікі, і дасьледаваньні) далучаўся да багатага плёну іншых рупліўцаў на гэтай ніве і служыў нашай агульнай вялікай мэце — абуджэньню духу і волі народу праз прапаганду непараўнанай прыгажосьці беларускага слова, беларускай песьні, беларускай музыкі. У краіне заслужанавысока быў ацэнены творчы подзьвіг такіх зьбіральнікаў і прапагандыстаў беларускіх народных песень, як Рыгор Шырма і Генадзь Цітовіч. На іх глядзелі, у іх вучыліся, на іх раўняліся маладыя фалькларысты — і музыколагі, і філолагі. З пачуцьцём глыбокай павагі і захапленьня я думаю пра тых маіх сяброў і паплечнікаў, што менавіта тады, у 60-я, упэўнена выходзілі на сваю ўласную сьцяжыну зьбіральніцкай або дасьледчыцкай дзейнасьці — пра Арсеня Ліса, Зінаіду Мажэйку, Галіну Барташэвіч, Івана Цішчанку, Івана Саламевіча, Анатоля Фядосіка... І, вядома ж, пра Уладзіміра Конана — дасьледчыка-філосафа, які заглянуў у найглыбінныя таямніцы беларускай народнай паэзіі, у таямніцы маральных і эстэтычных вытокаў нашай нацыянальнай духоўнасьці. Добрай памяцьцю ўспамінаю і першага дырэктара ІМЭФ, паэта-акадэміка Пятра Глебку — 40-томным зборам Беларускай Народнай Творчасьці мы абавязаныя ў першую чаргу яму. Ня толькі яго патрыятычнай волі, але і яго дыпламатычнай мудрасьці, што ў тыя часы значыла вельмі шмат.

***

Апрача памятных 1965-га (нарада перакладчыкаў) і 1966-га (зьезд пісьменьнікаў), быў у дзесятцы шасьцідзесятых і яшчэ адзін вельмі адметны па значнасьці перажытага год — незабыўны 1968-ы. Незабыўны перш за ўсё зьявішчам «Пражскай вясны». І душой і сэрцам я быў на баку чэхаславацкіх змагароў за «сацыялізм з чалавечым абліччам». Як і многія-многія з нашай творчай інтэлігенцыі, асабліва з ліку пісьменьнікаў, я горача сімпатызаваў і Дубчэку, і генералу Свобадзе, і зычыў ім у думках-малітвах перамогі, а гвалтаўнікам-імперыялістам — паразы. І доўга перажываў за разгром чэхаславацкай дэмакратыі і рэстаўрацыю прабальшавіцкага бюракратычнага рэжыму. Паказальным у маім асабістым грамадзянскім самапачуваньні лічу тое, што ўжо не было ў душы ні трохі сумненьняў у праваце чэхаславакаў і гнюснай неправаце Крамля. Як, аказваецца, папрацаваў час на фарміраваньне новых — дэмакратычных, свабодалюбных, незалежніцкіх — поглядаў і перакананьняў! У адрозьненьне ад Будапешцкай восені 1956-га, — да радаснага вітаньня «пражскай вясны» я ўжо быў зусім гатовы. У душы, як напрадвесьні ў прыродзе, насьпела прага вызвольнага абнаўленьня.

Прагай перамен і іх прадчуваньнем жылі і многія маладыя, патрыятычна настроеныя людзі з ліку творчай інтэлігенцыі і студэнцтва, — вядома ж, найбольш тонка арганізаваныя інтэлектуальна. Менавіта такія нешараговыя хлопцы і сталі ініцыятарамі адной падзеі на філфаку БДУ, якая абярнулася ў сапраўдную калатнечу з драматычнымі для ініцыятараў наступствамі. На пачатку новага 1968-69 навучальнага году, дакладней у першыя дні кастрычніка два студэнты філфаку, маладыя паэты Алесь Разанаў і Віктар Ярац арганізавалі збор галасоў пад петыцыяй з патрабаваньнем, каб на беларускім аддзяленьні лекцыі па грамадскіх дысцыплінах (гісторыя КПСС, філасофія, эканоміка) чыталіся на беларускай мове. Зусім законнае патрабаваньне, але што пачало рабіцца на факультэце, які ўсчыніўся землятрус! «Нахабная праява нацыяналізму!» «Почырк антысавецкай агентуры!» «Правал палітычна-выхаваўчай работы на філфаку!» Загад «зьверху» — разабрацца, вінаватых асудзіць і пакараць. «Там» зразумелі: вельмі зручны повад арганізаваць чарговы палітычны сьпектакль. Чарговы — бо некалькі гадоў назад «разгром нацыяналізму» на філфаку БДУ ўжо быў, — і надта ж тады было відочна, што ў «нацыяналістычную акцыю» ўцягнуў сваіх сяброў адзін стукач-правакатар з ліку студэнтаў, «акцыяй» была ўсяго і толькі палітычна-неразумная балбатня — без ніякіх дзеяньняў. Гэтым разам было і дзеяньне: збор подпісаў на трэцім курсе беларускага аддзяленьня.

Здарылася так, што пачатку гэтай шумнай палітычнай падзеі я ня бачыў — да 10 кастрычніка быў у Балгарыі і, вярнуўшыся, засьпеў яе ўжо на завяршальным этапе. Гэтая акалічнасьць, дарэчы, вельмі сапсавала разьлікі некаторых маіх «добразычліўцаў» — трэба ж: не прышыеш непасрэднага ўдзелу ў якасьці ініцыятара і кіраўніка! А так удала для іх склалася сітуацыя! Лепш не прыдумаеш: куратарам, г. зн. апекуном-выхаваўцам, «бацькам» акадэмічнай групы, у якой займаліся Разанаў і Ярац, быў дацэнт Ніл Гілевіч. Інстытуту куратарства тады надавалася надта сур’ёзнае значэньне, і адказнасьць за маральны і палітычны клімат у групе ўскладалася на «бацьку» таксама вялікая.

Помню сход выкладчыкаў факультэту, скліканы адмыслова дзеля таго, каб «даць прынцыповую партыйную і педагагічную ацэнку» прыкрай падзеі. Адкрыў сход нядоўгай прамовай дэкан, дацэнт А. Воўк, з якім у мяне былі прыязныя таварыскія адносіны (аднагодкі, зналіся са студэнцкіх часоў). Помню, як падскоквала ў крэсьле дацэнт З. і кідала дэкану рэпліку: «Это же национализм! Национализм это, товарищи!», і помню, як, іранічна расьцягваючы ва ўсьмешцы губы, ёй парыраваў, таксама з месца, прафесар Ф. Куляшоў: «Позвольте, позвольте! Почему же национализм? По-моему, это совсем иначе называется!» Помню і як кідала, нібыта бязадрасна, у паветра, уедлівае пытаньне-падказку дацэнт К.: «А хто там куратар, у той групе? А хто там куратар?»

І куратар выйшаў за трыбуну. Выйшаў бы, каб і ня быў куратарам, бо зразумеў, што расейскі шавінізм, пры падтрымцы манкуртаў, хоча тут сьвяткаваць перамогу і ні за што пакараць лепшых студэнтаў курсу. Гэтых двух маладых паэтаў я добра ведаў, асабліва Алеся Разанава, якога я ўцягнуў у «баўгаршчыну» і ён бліскуча ў свае няпоўныя дваццаць зарэкамендаваў сябе перастваральнікам балгарскай паэзіі. Заходзілі Алесь з Віктарам і да мяне на кватэру, і гутарылі мы ня толькі пра літаратуру. Хоць атмасфера сходу была загадзя адпаведным чынам падрыхтаваная, мяне гэта ня надта скоўвала, тым больш, што я ведаў пазіцыю і настрой сваіх сяброў па кафедры — А. Лойкі, С. Александровіча, Дз. Бугаёва, а таксама такіх аўтарытэтаў, як прафесар М. Ларчанка, прафесар Ф. Куляшоў і іншыя. Ды і сякі-такі «баявы вопыт» быў за спіною — нарада 1965-га, зьезд пісьменьнікаў 1966-га... Мне была добра бачна слабасьць пазіцыі ініцыятараў «спектаклю» і тых, што падскоквалі на крэслах з рэплікамі, значыць, трэба іх абяззброіць, і гэта аказалася не такой цяжкай задачай. Сваю кароткую прамову я пачаў з пытаньня: «Што інкрымінуецца студэнтам і ў чым нацыяналізм? Што мы сабраліся тут асудзіць? Студэнты выказалі сваё законнае права — слухаць лекцыі на беларускай мове, на той мове, у якой яны рыхтуюцца стаць прафесіяналамі-сьпецыялістамі, значыць, павінны дасканала авалодаць усімі пластамі лексікі, усімі стылямі, у тым ліку і лексікай грамадскіх навук. Мелі студэнты права прад’явіць гэта патрабаваньне ці ня мелі? Бяспрэчна, мелі — і паводле педагогікі, і паводле канстытуцыі, і ніякай наконт гэтага дыскусіі ня можа быць. Дык у чым тады віна студэнтаў? У тым, што зьбіралі подпісы? Дзейнічалі не дазволеным спосабам? Дык давайце спачатку разьмяжуем — што мы асуджаем: зьмест ці форму? Зьмест — права студэнтаў, выказанае ў іх просьбе-заяве, форма — збор подпісаў пад заявай. Зьмест іх просьбы суду не падлягае, бо законны, незаконная, аказваецца, форма. Прабачце, а адкуль студэнтам ведаць, што зьбіраць подпісы нельга? Хто ім сказаў, што нельга? Дык для чаго ўвесь гэты шум? Давайце ім скажам: «Студэнты, подпісы пад заявамі зьбіраць нельга. Вы павінны былі прыйсьці да дэкана ці да рэктара і выкласьці сваю просьбу: хочам слухаць лекцыі на беларускай мове». Вось тут перад намі, куратарамі, пастаўлена задача: правесьці ў кожнай групе сход, каб студэнты зразумелі сваю віну і засьцерагліся ад такога грэху ў будучым. Дык што я павінен сваёй групе сказаць? Студэнты, вы ня маеце права... на што? На беларускамоўныя лекцыі ці на збор подпісаў? Як мы ўжо высьветлілі — на збор подпісаў. А дзе, у якім законе гэта запісана, што зьбіраць подпісы нельга? Трэба ж перад студэнтамі спаслацца на нейкі закон. Ну а калі б яны пачалі зьбіраць подпісы пад патрабаваньнем паставіць помнік герою Вялікай Айчыннай вайны, знакамітаму маршалу, напрыклад? Таксама няможна? Таксама іх высакародная ініцыятыва разьбіралася б і асуджалася вось на такім сходзе? Вы дапускаеце такое? Я не дапускаю. Я думаю, іх бы пахвалілі, нават у газеце. Дык выходзіць — і форма не вінаватая? Усё залежыць — пад чым подпісы ставяцца, пад якім зьместам, так? Дык, можа, ад нас патрабуюць судзіць студэнтаў усё-такі за зьмест заявы — за тое. што яны хочуць у Беларускім універсітэце на беларускім аддзяленьні слухаць лекцыі на беларускай мове? Значыць, усё-такі за «нацыяналізм», а паколькі ніякага нацыяналізму ў гэтым няма — значыць, за павагу і любоў да роднай мовы? І за павагу да сваёй сьпецыяльнасьці — настаўніка беларускай мовы?..»

Разумна, разважліва гаварылі на сходзе А. Лойка, Дз. Бугаёў і, здаецца яшчэ некаторыя выкладчыкі. Тым ня менш, была прынята пастанова — сходы ў студэнцкіх групах правесьці. На сход у маю групу разам са мною прыйшла дацэнт Ц., сакратар (ці намесьнік) партбюро філфака, якая, перафразуючы Маякоўскага, «волком бы выгрызла белорусский национализм». Сход быў зусім кароткі. Бедныя студэнты і бедны куратар! З горкай іроніяй я сказаў ім, што зьбіраць подпісы пад калектыўнай заявай нельга — забаронена, таму ў далейшым з падобнымі просьбамі ідзіце да рэктара або да дэкана. Ніхто са студэнтаў браць слова не хацеў, ледзь упрасіў двух-трох — хоць бы «для пратакола». «Я і гаварыла хлопцам, што, мусіць, няможна... Ну, добра, цяпер будзем ведаць...» — сказала Я. Янішчыц. Прыкладна так і астатнія двое выказаліся. Але «галачка» ў партбюро і ў дэканаце была пастаўлена: работу правялі.

Праз дзень ці два было абвешчана пакараньне «ініцыятарам»: Алесь Разанаў і Віктар Ярац былі выгнаны з універсітэту прэч. Іншага прысуду і нельга было чакаць, вядома. «Это же национализм, товарищи! Это национализм!» Павёў Алеся і Віктара ў Саюз пісьменьнікаў, да Максіма Танка: усё ж аўтарытэт велічэзны — і старшыня Саюзу, і Старшыня Вярхоўнага Савету БССР, і член ЦК КПБ; а яны — таленавітыя маладыя паэты, і калечыць-ламаць ім жыцьцё — нельга. Таму: «Дапамажыце, Яўген Іванавіч, выручайце! Прысуд хлопцам вельмі несправядлівы!» Трэба аддаць Яўгену Іванавічу належнае: ён тут жа, у прысутнасьці «выгнанцаў», патэлефанаваў, калі не падводзіць памяць, міністру вышэйшай адукацыі. Праз нейкі час рашэньне «суда» было перагледжанае: Разанава накіраваць у Брэсцкі педінстытут, Яраца — у Гомельскі, каб адукацыю хлопцы ўсё ж атрымалі.

Праз 33 гады ў інтэрв’ю «Белоруской деловой газете» (2002.10.1) Алесь Разанаў скажа: «Баяліся выкладчыкі, універсітэцкія парторгі, прафоргі і камсоргі. Баяліся, што не ўсачылі і дапусьцілі. Хоць былі і выкладчыкі, якія падтрымалі нас. І ня толькі тайна, але і яўна. Напрыклад, Ніл Гілевіч. На выкладчыцкіх саветах ён выказваў перакананую салідарнасьць з намі».

Так была задушаная спроба грамадскасьці (дакладней — студэнцкай моладзі) дабіцца хоць зусім нязначнага зруху на карысьць беларускай мовы ў сферы адукацыі. І спроба дзейнічаць прызнаным у сьвеце дэмакратычным спосабам — зборам галасоў, свабодным волявыяўленьнем грамадзянаў. З «хрушчоўскай адлігай», давала зразумець улада,— пакончана. Забудзьцеся на яе — усе, хто пасьпеў падчапіць дэмакратычнай заразы. Тройчы забудзьцеся на праблемы нацыянальна-моўныя — ніякіх такіх праблемаў у краіне разьвітога сацыялізму няма! Ідзе працэс паскоранага зьліцьця нацыяў, нацыянальных культураў і моў — працэс утварэньня новай гістарычнай супольнасьці па імені «савецкі народ». Працэс няўхільны, аб’ектыўна заканамерны і таму гістарычна прагрэсіўны. Ніякага адступленьня ад гэтай магістральнай лініі! Ніякага павароту ўбок!

Так разумелі і такой бачылі будучыню нацыянальных моў у СССР крамлёўскія правадыры і іх васалы ў рэспубліках. Ня ўсе, вядома, але нашыя беларускія, на жаль, — толькі так. Больш за тое: гатовы былі і стараліся ісьці «паперадзе прагрэсу». На сваіх калегаў у Прыбалтыцы глядзелі амаль з нянавісьцю — іх нацыянал-камунізм прыраўнівалі да звычайнага «нацыяналізму», ён страшна раздражняў нашых «чыстых, прававерных і пасьлядоўных»... Каго — пасьлядоўных? Ленінцаў? У чым пасьлядоўных? У нацыянальнай палітыцы? Ну не! У маіх вачах нашыя, тутэйшыя правадыры такімі не былі.

Такімі былі нашы многія пісьменьнікі — і партыйныя, і беспартыйныя, сярод іх — тыя, што былі мне старэйшымі сябрамі, чые думкі і настроі я ведаў, — Іван Мележ, Пімен Панчанка, Янка Брыль, Аляксей Пысін, Васіль Вітка, Юрка Гаўрук, Мікола Лобан, Сяргей Грахоўскі... Да такіх, вядома ж, залічаў сябе і я. Тая нацыянальная палітыка, якая ў нас ажыцьцяўлялася, у маім разуменьні зусім не была ленінскай. Была палітыкай каланіялісцкай асіміляцыі і русіфікацыі. Вярнуцца ў нацыянальным пытаньні да Леніна, да яго завяшчаньня, выказанага ў вядомых запісках 1922—1923 гадоў, — толькі ў гэтым бачыў я тады выратаваньне і нашай мовы, і культуры, і самой беларускай нацыі. Сталін перакуліў дагары нагамі ленінскі прынцып нацыянальнага будаўніцтва ў СССР, яго наступнікі — спачатку Хрушчоў, а цяпер Брэжнеў — і не падумалі пачаць «адкрутку назад», каб трохі-патрохі выправіць становішча; наадварот, пагналі на ўсіх парах паравоз зьліцьця моў і нацыяў далей, наперад, насустрач камунізму

***

Моцнай ідэйна-маральнай падтрымкай маёй ленінскай пазіцыі ў нацыянальным пытаньні стаў у гэты час знакаміты навуковы трактат украінскага крытыка і літаратуразнаўцы Івана Дзюбы «Інтэрнацыяналізм ці русіфікацыя» (Дарэчы, майго аднагодка, чаму я надаваў пэўнае значэньне, як і таму, што належаў да пакаленьня паэтаў і празаікаў, пазначанага імёнамі Дз. Паўлычкі, Л. Кастэнка, У. Сакалова, Я. Еўтушэнкі, А. Жыгуліна, Ю. Марцынкявічуса, А. Балтакіса, М. Мачаварыяні, Ч. Айтматава, В. Шукшына, Ю. Казакова, Ф. Іскандэра і многіх іншых. Мяне заўсёды, пачынаючы яшчэ са студэнцкіх гадоў, цікавілі і іх творчыя посьпехі, і іх чалавечыя лёсы, і іх грамадзянскія настроі — з якогасьці пачуцьця аднапалчанскай салідарнасьці, з сяброўскай патрэбы паганарыцца: а вось і наш «набор», наш «прызыў» годна паказвае сябе ў працы і ў грамадскай чыннасьці). Рукапіс І. Дзюбы — ёмкі, на дзьвесьце з гакам старонак — даў мне пачытаць Мікола Матукоўскі, — як і не аднойчы раней іншыя рукапісы. Дзе ён іх браў — я ніколі ў яго не пытаўся, — высокарангавы партыйны журналіст, ён меў не абы-якія сувязі і ў ЦК, і ў Саўміне, а там такія творы чыталі, асвойвалі, і па абавязку, і проста так, з цікавасьці. Трактат «Інтэрнацыяналізм ці русіфікацыя?» уразіў і ўсхваляваў мяне страшэнна. Менавіта такое дасьледаваньне мне трэба было аб той пары прачытаць — такое таленавітае, разумнае, навукова аб’ектыўнае і надзіва пільна зьверанае з марксісцка-ленінскай тэорыяй разьвіцьця міжнацыянальных адносінаў пры сацыялізме. Што датычыла менавіта гэтай яго аснасткі — то ён быў забясьпечаны ёю бліскуча: камар носа не падточыць! Усё — на цытатах з Леніна, з Маркса, з савецкай Канстытуцыі, з пастановаў і рашэньняў ЦК. І ўсё — на фактах, на лічбах, усё пераканаўча, доказна, з зайздроснай лагічнай пасьлядоўнасьцю. Гэтым трактат І. Дзюбы і быў перш за ўсё страшны для афіцыйнай дзяржаўнай ідэалогіі. Яго нельга было абвергнуць і «разьбіць», «разграміць», яго можна было толькі ўзьненавідзець. Як і аўтара. Ну, а на гэта здольныя нават тыя, што ўвогуле ніякіх твораў, апрача указаў, загадаў і распараджэньняў, не чытаюць.

Імя Івана Дзюбы мне ўжо было вядома. Колькі гадоў таму пра яго і яшчэ аднаго Івана — Сьвятлічнага — мне гаварыў выдатны украінскі паэт-перакладчык, былы вязень ГУЛАГу Рыгор Кочур, з якім мы пазнаёміліся і блізка сышліся ў нашым каралішчавіцкім Доме творчасьці. Гаварыў ён пра іх як пра апантаных змагароў за украінскую мову. Прачытаўшы трактат, я пранікся ня толькі глыбокай павагай да украінскага адзінаверца, але і пачуцьцём захапленьня яго грамадзянскім подзьвігам (я так і гаварыў сабе і Ніне Іванаўне, якая таксама ўважліва пералістала рукапіс: «Гэта — подзьвіг! Гэта мог зьдзейсьніць толькі грамадзянін з вялікай літары!»). І вядома ж, я быў вельмі рад і завочна ўдзячны аўтару трактату за яго мужнасьць, за тое, што калі ёсьць такі прыклад, і я магу пачувацца сьмялей. Думаў і пра тое, што шчасьлівы выпадак дапаможа мне пазнаёміцца з ім асабіста. І гэта здарылася восеньню таго ж году. Але перад восеньню быў яшчэ апошні месяц лета — жнівень, а ў пачатку жніўня газета «Літературна Украіна», якую я выпісваў, апублікавала артыкул Любаміра Дзьмітэркі «Месца ў баі» — з падзагалоўкам: «пра літаратара, які апынуўся па той бок барыкадаў». Артыкул пра злоснага антысаветчыка і паклёпніка на нашую сацыялістычную рэчаіснасьць Івана Дзюбу, трактат якога «Інтэрнацыяналізм ці русіфікацыя?» выйшаў на Захадзе асобнай кнігай і ўзяты на ўзбраеньне зацятымі ворагамі камунізму і Савецкага Саюза. Пасьля бандыцка-пагромных артыкулаў эпохі Сталіна-Жданава такіх разбойных публікацыяў пра пісьменьнікаў і іх творчасьць я ў савецкім друку не сустракаў. Тым больш мне захацелася гэнага страшнага «нацыяналіста» пабачыць.

У пачатку кастрычніка невялікая дэлегацыя Саюзу пісьменьнікаў Беларусі (Піліп Пястрак, Пятрусь Макаль і я) брала ўдзел у сьвяткаваньні на Украіне 160-годдзя слыннага польскага паэта-рамантыка Юліюша Славацкага. Пасьля ўрачыстасьцяў у Крамянцы, на радзіме паэта, і ў Тарнопалі, мы зноў вярнуліся ў Кіеў, і перад ад’ездам дадому мелі фактычна цэлы дзень свабодны. І я прапанаваў Макалю, якому давяраў як сябру і адзінаверцу, схадзіць на кватэру да І. Дзюбы і пазнаёміцца з ім. Спадзяваньне на гэта ў мяне было яшчэ ў Менску і таму адрас яго я выпісаў загадзя з «Даведніка СП СССР». Пятрусь ахвотна згадзіўся, і дзесь апоўдні мы ўжо сядзелі ў цесным пакойчыку разгромленага «нацыяналіста і антысаветчыка», які «дэзерціраваў з нашых радоў і ваюе супроць нас» (Л. Дзьмітэрка). Сядзелі ў чаканьні гаспадара, якога не было, але які павінен — сказала вельмі мілая гаспадыня Марта — вось-вось прыйсьці. І ён прыйшоў. Высокі, худы, у акулярах, з сур’ёзным, але ня строгім, узіраньнем вачэй і выразам твару. З першых нашых стандартных, «этыкетных» слоў і фразаў я зразумеў, што Іван Міхайлавіч, відаць, дзякуючы Кочуру, сёе-тое пра мяне ведае, і таму неспадзяваных гасьцей з Беларусі баяцца ня трэба. Гутарка была шчырай, але спакойнай — без эмацыйных перабораў і завастрэньняў. Для мяне было галоўным — засьведчыць сваю павагу і, што называецца, моцна паціснуць руку. Ну і што-колечы высьветліць наконт грамадскіх настрояў у Саюзе пісьменьнікаў Украіны, у сэнсе — ці шмат у яго верных сяброў і паплечнікаў.

Праз два з палавінай месяцы, у пачатку студзеня 1970-га, у той жа «Літаратурнай Украіне» я прачытаў разгорнутую рэдакцыйную інфармацыю, з якой даведаўся, што Прэзідыум СПУ разглядаў персанальную справу І. М. Дзюбы як літаратара, «творчасьць і паводзіны якога супярэчылі прынцыпам і задачам Саюзу пісьменьнікаў СССР». Іван Міхайлавіч зачытаў заяву, у якой не прызнаў сябе вінаватым. «На нацыянальныя праблемы, як зрэшты і на ўсякія іншыя — я заўсёды імкнуўся глядзець з погляду прынцыпаў навуковага камунізму (...). Я быў і буду са сваім народам, маё жыцьцё і праца неадлучныя ад жыцьця і працы савецкага грамадства». У абмеркаваньні «справы» прынялі ўдзел такія сімпатычныя мне сыны Украіны, як Ю. Смоліч, Л. Навічэнка, Дз. Паўлычка, І. Драч, Б. Алейнік, П. Заграбельны, М. Зарудны, Ю. Мушкецік... Думаю, што менавіта яны дабіліся адмены пастановы праўленьня Кіеўскай пісьменьніцкай арганізацыі аб выключэньні І. Дзюбы з Саюзу. З поўным мехам суровых папярэджаньняў і перасьцярогаў (ты ж глядзі!) памілаваны застаўся ў арганізацыі «першых памочнікаў Партыі». Але ненадоўга. Неўзабаве яго ўсё-такі пазбавілі гэтага гонару і пасадзілі ў турму — як «палітычнага», вядома. На турэмных нарах, даведзены да сухотаў, ён напіша брашуру пакаяльнага зьместу, чытаць якую мне было страшна горка — хоць і ўсё разумеў, і спачуваў, і думаў: а колькі ў ёй напісана ня Дзюбам? А можа, і ўся ня Дзюбам?

Праз дваццаць з гакам гадоў пасьля апісаных падзеяў, ужо ў незалежнай суверэннай Украіне, І. М. Дзюба стане міністрам культуры, і ў гэтай якасьці прыедзе ў Менск, і мы спаткаемся, і крыху пагутарым на шумнай бяседзе, і мне падасца, што эйфарыя часу вялікіх гістарычных пераменаў яго не захапіла. Сумняваўся — ці перамога канчатковая? Занадта добра ведаў ворагаў Украіны? Ці памяць перажытага неспатольна балела?

А яшчэ праз нейкі час яму будзе нададзеная годнасьць Героя Украіны. І да гэтага факту ўжо ніякія каментары не патрэбныя. Народ сказаў сваё слова — што ж тут каментаваць.

***

У канцы 1960-х сам Бог няйначай надарыў мяне — для ідэёвай і духоўнай падкрэпы — яшчэ адным знаёмствам, якое перарасло ў доўгатрывалыя сяброўскія адносіны. Гэтым новым знаёмым быў доктар гістарычных навук Мікалай Мікалаевіч Улашчык. У 20-я гады ён, студэнт БДУ, быў вучнем акадэміка Пічэты, прайшоў ссылкі і лагеры, пасьля вайны жыў і працаваў у Маскве, у Інстытуце гісторыі АН СССР. Чалавек энцыклапедычных ведаў па гісторыі Беларусі і нязломнай вернасьці ідэалам БНР, ён любіў родную зямлю і родную мову такой пяшчотнай сыноўскай любоўю, якая сустракаецца сярод людзей ня часта, і ён хацеў сваімі ведамі і сваёй любоўю дзяліцца з землякамі, з беларускай моладдзю. Іншымі словамі, ён вельмі хацеў вярнуцца на радзіму і працаваць тут, у Інстытуце гісторыі АН БССР. І падзяліўся гэтай мараю са мною (напэўна, дзяліўся і з іншымі). І я пайшоў, са згоды Мікалая Мікалаевіча, у Акадэмію, да акадэміка-сакратара аддзяленьня грамадскіх навук, вядомага лінгвіста Мікалая Бірылы з просьбай, каб ён дапамог станоўча вырашыць гэтае пытаньне. Я так паверыў у яго патрыятычную кашулю з беларускім арнаментам, у якой ён заўсёды зайздросна гожа глядзеўся, што быў амаль упэўнены ў добрым выніку нашай размовы. Якое ж мяне чакала расчараваньне! Зразумеўшы, чаго я прыйшоў (а мы з ім ужо даўно сімпатызаваліся), акадэмік-сакратар нават ня стаў слухаць мае довады і аргументы. «Не, не, не, яго ў нашу акадэмію ня возьмуць!» — «Дык што — нават і ня пойдзеце пагаварыць з прэзідэнтам?» — «Не, не пайду, няма патрэбы». Я горка ўсьміхнуўся, паківаў галавой і разьвітаўся. Ну, канешне, у такіх вучоных Маці Беларусь патрэбы ня мае. Па дзьвюх зусім ясных прычынах: па-першае, ён сапраўдны вучоны-гісторык, а па-другое, сапраўдны, з вялікай літары Беларус. Ні такі ні такі Інстытуту гісторыі Акадэміі навук Беларусі не патрэбны.

Гэтак жа, як сяброўскімі адносінамі з М. М. Улашчыкам, я ганарыўся тым, якую цёплую прязнасьць і шчырую зычлівасьць зьведваў ад яшчэ аднаго выдатнага, сусьветна вядомага вучонага і вялікага сына Беларусі акадэміка Гаўрылы Іванавіча Гарэцкага. Павінен сказаць тут пра гэта таму, што абавязаны Гаўрылу Іванавічу некаторымі духоўна-маральнымі ўрокамі, засвоенымі (наколькі быў я здольны) менавіта ад яго. Першае: не мітусіцца, не халернічаць, а спакойна, станоўка, упэўнена працаваць дзеля Бацькаўшчыны, дзеля лепшай долі свайго народу. Другое: паважаць, шанаваць і падтрымліваць таленты зямлі беларускай. Калі я аднойчы быў у Гарэцкіх у гасьцях, Гаўрыла Іванавіч так і сказаў у застольлі: беларускія пісьменьнікі, якога б ні былі таленту, заслугоўваюць павагі і пашаны за тое, што яны робяць для Беларусі, прыніжаць і зьневажаць іх няможна, тым больш рабіць гэта сваімі рукамі. Мяне яго заўвага, помню, уразіла і прымусіла задумацца над некаторымі фактамі нашага літаратурнага жыцьця і побыту, нашага ганебна-славутага беларускага самаедства. Гэта ў нас, патлумачыў Гаўрыла Іванавіч, ад недастатковай выхаванасьці, культуры, інтэлігентнасьці, і ад недахопу належнага пачуцьця адказнасьці. Многія паэты і пісьменьнікі запомнілі, што не было, бадай, у клубе СП, а затым у ДЛ ніводнага літаратурнага вечара, на якім бы не прысутнічалі, будучы ўжо ў паважным узросьце, Гаўрыла Іванавіч і Ларыса Восіпаўна; гэта і былі іх адносіны да беларускай літаратуры і яе творцаў — павага і любоў, любоў і павага.

Аб нашай долі-нядолі беларускай, аб лёсе роднае мовы, аб тым, што цярпець такі зьдзек над ёй ужо нестае сілы, я часта гутарыў з тымі, каму найбольш давяраў і каму, бачыў я, таксама гэта вельмі балела: з Васілём Быкавым, з Іванам Мележам, Сяргеем Грахоўскім, Юркам Гаўруком, Сьцяпанам Александровічам... Балела многім, я называю тых, з кім быў у больш блізкіх адносінах і часьцей сустракаўся. Кожная такая сустрэча-гутарка моцна распальвала ўва мне пачуцьцё пратэсту, абурэньня і гневу, і я адчуваў, што ўдзелу ў гэтых даверлівых сяброўскіх размовах мне недастаткова, што трэба часьцей выходзіць на публічную трыбуну, на вочы і сэрцы многіх, многіх, многіх. І гэтакі чарговы выхад на шырокага чытача адбыўся. У траўні 1970-га я напісаў артыкул «У чаканьні рашучага павароту» — пра звышганебнае становішча мастацкага перакладу ў Беларусі. На прыкладзе толькі адной галіны нацыянальнай культуры (мастацкі пераклад), я наважыў паказаць і даказаць, як і чаму так жахліва зьнішчаецца ў нас беларуская школа, часопісы і газеты на беларускай мове, і наогул — уся беларушчына. Артыкул я занёс у тыднёвік «Літаратура і мастацтва», і, на маё вялікае зьдзіўленьне, ён быў прыняты да друку. Чаму на зьдзіўленьне? Таму што рэдактарам «ЛіМа» нядаўна быў назначаны вайсковы журналіст Л. Прокша, і менавіта таму, што вайсковы (з газеты «Во славу Родины»), многія пісьменьнікі, і я ў тым ліку, нічога добрага ад новага рэдактара не чакалі. І, трэба прызнацца, трохі памыляліся. Ён апублікаваў ў «ЛіМе» свой хвалебны артыкул пры Быкава — пра яго антысацрэалістычныя аповесьці. Ад прыроднага пачуцьця справядлівасьці — апублікаваў. Ну як жа крывіць душой, калі ў аповесьцях праўда? З гэтага ж пачуцьця ён прыняў да друку і мой артыкул. Але я вельмі слаба верыў, дакладней — амаль ня верыў, што публікацыя адбудзецца. Ды вось мне патэлефанавалі: «у наступным нумары ідзе ваш артыкул, зайдзіце вычытайце карэктуру». А назаўтра мне ад’язджаць на два тыдні ў Мурманск — у складзе брыгады сваіх калегаў з СП. Карэктуру я вычытаў і адзін адбітак узяў з сабой у дарогу, і ў самалёце перачытаў неаднойчы. Ніколі, мабыць, я так не хацеў, каб публікацыя майго «матэрыялу» адбылася. І папрасіў Ніну Іванаўну: «Калі артыкул будзе апублікаваны — дай у пятніцу мне ў Мурманск, на аддзяленьне СП, тэлеграму; з двух слоў: «усё ў парадку». І такая тэлеграма прыйшла.

А праз колькі дзён пасьля майго вяртаньня ў Менску адбылася рэспубліканская нарада партыйна-савецкага актыву па ідэалагічных пытаньнях, на якую сабралі звыш тысячы чалавек (усіх рангаў ідэолагі, рэдактары, парторгі і інш.). Дакладчыкам быў сакратар ЦК КПБ С. Пілатовіч. Вечарам да мяне зайшоў удзельнік нарады Мікола Матукоўскі і расказаў як было. «Сваім артыкулам ты давёў Пілатовіча да шаленства. Адарваўшыся ад дакладу, ён трос «ЛіМам» над галавой і ў страшнай злосьці крычаў: «Якога ён чакае рашучага павароту? Ад чаго і куды павароту? Ад ленінскай нацыянальнай палітыкі? Ад нашай магістральнай партыйнай лініі — да антыпартыйнай, да антысавецкай і антыкамуністычнай?» І ведаеш, як закончыў? «Застаецца зьдзіўляцца, што чалавеку з такімі поглядамі і такой пазіцыяй даверылі выхоўваць нашу універсітэцкую моладзь!» Так што чакай, Ніле, аргвысноваў», — сумна закончыў Матукоўскі.

Назаўтра мяне выклікаў да сябе дэкан факультэту Аляксей Воўк, з якім мы былі ў добрых таварыскіх адносінах (мой аднагодак, і разам вучыліся, праўда, ён на журналістыцы і скончыў на год раней). «Я ня ведаю, што ты там напісаў у газеце, прапусьціў, прабач, але рэктар моцна раззлаваны і патрабуе цябе “на кавёр”. Ён быў на нарадзе і чуў, як цябе граміў Пілатовіч. Кажа: «Гэта ўсё Ларчанка, Ларчанка зьбівае з тропу сваіх выкладчыкаў. Я ж ведаю гэтага вашага «длинного», ён жа піша харошыя вершы». (Сеўчанка, калі маё прозьвішча забываў, гаварыў «этот ваш длинный». Аднойчы, слухаючы ў зале мой верш пра старога настаўніка, ён пусьціў сьлязу.) Так што звані ў прыёмную, дамаўляйся і ідзі тлумач рэктару сам», — спачувальна ўсьміхнуўся мне дэкан.

Я рашыў, аднак, не сьпяшацца ісьці «на кавёр» і пачакаць паўторнага напамінаньня — авось адыдзе злосьць у «старога» (так у БДУ звалі за вочы Сеўчанку) і ўсё сыйдзе? Так і атрымалася: паўторнага выкліку мне не было, бо, мабыць, не было паўторнага націску на рэктара. Мабыць, вырашылі справу «спусьціць на тармазах» і шуму не падымаць, бо надта ж не выгадна: у артыкуле — страшныя рэальныя лічбы і адпаведныя высновы зусім не ў карысьць «ленінскай нацыянальнай палітыкі», аб якой гэтак рупіцца сакратар ЦК КПБ.

Вось некаторыя лічбы і некаторыя высновы з артыкулу «У чаканьні рашучага павароту»:

«У Беларусі ў 1965 годзе было выдадзена ўсяго пяць кніг замежных пісьменьнікаў. Такое становішча было ацэнена ўдзельнікамі нарады* як вельмі ненармальнае. Усе выказвалі надзеі, што будуць зробленыя адпаведныя высновы. І яны былі зробленыя. У 1967 годзе, праз два гады пасьля нарады, з усёй замежнай літаратуры на беларускай мове выйшлі ўжо ня пяць, а... толькі адна кніга: невялікі томік балгарскіх апавяданьняў.

Кнігі буйнейшых пісьменьнікаў сьвету, без якіх немагчыма духоўнае разьвіцьцё моладзі ў любой цывілізаванай краіне, у апошні раз выдаваліся на беларускай мове гадоў 30-40 назад. Гэта значыць усе пасьляваенныя пакаленьні беларускіх школьнікаў ня мелі і ня маюць магчымасьці чытаць на роднай мове кнігі, якімі захапляліся і захапляюцца сотні мільёнаў дзяцей ва ўсім сьвеце.

Прыгадваецца размова з адным нібыта адукаваным таварышам, які (...) заявіў: а навошта перакладаць на беларускую мову, калі ў нас усе ўмеюць чытаць па-руску? Навошта на беларускай мове Шэксьпір, Сэрвантэс, Гётэ, Бальзак, Дзікенс, калі ўсе яны ёсьць на рускай? Ну, як яму растлумачыць, гэтаму таварышу, навошта нам патрэбен беларускі Гётэ? Як растлумачыць, калі яму і так усё ясна? Але ж нехта павінен разумець, што народ мае права чытаць лепшыя творы сусьветнай літаратуры на сваёй роднай мове? І нехта павінен разумець, што (...) мастацкі пераклад для ўсякай літаратуры жыцьцёва неабходны, калі, вядома, яна не зьбіраецца паміраць заўтра.

У адносінах да выданьня мастацкіх перакладаў у рэспубліцы павінен наступіць рашучы паварот».

Публікацыя вельмі не спадабалася начальству, афіцыйным ідэолагам, але затое надта да душы прыйшлася сумленнай беларускай інтэлігенцыі. Доўгі час я прымаў шматлікія завочныя і вочныя віншаваньні. Напрыканцы 1970-га Быкаў прывёз мне з Гародні машынапісны тэкст пад назвай «Ці наступіць гэты доўгачаканы рашучы паварот?», падпісаны групай зэльвенскіх інтэлектуалаў (Трафімчык Л. В., Касьцевіч Л. М., Трафімчык В. І., Парцяная М. П. і інш.). Менавіта такім пытаньнем — «Ці наступіць жа ён нарэшце — гэты доўгачаканы рашучы паварот?» — заканчваўся мой артыкул у «ЛіМе». Тэкст зэльвенцаў меў падзагаловак: «Прысьвячаецца загінуўшым за незалежнасьць Беларусі і іх нашчадкам». Хачу вылучыць і падкрэсьліць у гэтым прысьвячэньні два словы: «за незалежнасьць Беларусі». І хачу сказаць для сёньняшніх маладых чытачоў: у 1971-м не толькі пісаць, але і думаць пра незалежнасьць Беларусі было небясьпечна, бо і думкі «праслухоўваліся». Ці трэба казаць, як мяне радавала, што і ў далёкай глыбінцы, прыкладам вось у Зэльве, ёсьць людзі, якім так баліць лёс Бацькаўшчыны, лёс роднай мовы і культуры. Свой роздум (гэтак у тэксьце вызначаны жанр — «наш роздум») зэльвенцы пачынаюць так: «Тое становішча, у якім сяньня знаходзіцца беларуская нацыянальная культура, наводзіць на цяжкую думку, што яе разьвіцьцё фактычна прыпынілася. А тое, што не расьце, не рухаецца ўперад, стаіць на адным месцы, з цягам часу адмірае. Гэтая акалічнасьць і прымусіла нас узяцца за пяро і выказаць усё тое, што горача набалела на сэрцы». Роздум іх — вельмі сур’ёзны, грунтоўны, насычаны фактамі і сапраўды «горача балючы». Амаль усе іх высновы і сёньня зьяўляюцца звыш актуальнымі. Напрыклад: «Значная колькасьць кіраўнікоў установаў ня ведае і ня хоча вывучаць, ведаць беларускую мову. У сувязі з гэтым паўстае пытаньне: ці могуць такія кіраўнікі, незалежна ад іх пасады, быць у кругу жыцьця беларускага народу, ведаць яго мары, думы, пачуцьці і своечасова на іх адклікацца з улікам нацыянальных асаблівасьцяў?» Разумная і справядлівая тэза! Так, па сутнасьці, чужакі, чужакі сядзяць у нас на пасадах. Гэта нейкая недарэчнасьць, што яны таксама лічаць сябе беларусамі. Што ў іх ад беларусаў? — ад беларускага кораню, ад беларускай культуры, ад беларускай душы? Яны ўжо як нейкай іншай пароды людзі. Калі манкурты — гэта чалавечая парода, значыць — з племя манкуртаў. Сталі манкуртамі самі і памагаюць каланізатарам ператвараць у манкуртаў іншых, асабліва — дзяцей, моладзь.

Я быў шчыра ўдзячны Васілю Быкаву за ўручаны мне «роздум» зэльвенцаў: гэта была вельмі патрэбная мне маральная падтрымка — іх пазіцыя, іх пратэст, іх патрабаваньні і высновы. Вядома ж, і іх адкрытая салідарнасьць са мною: «У сувязі з усім вышэй выказаным мы ня можам не раздзяляць поўнасьцю думкі Ніла Гілевіча “У чаканьні рашучага павароту”».

Тады ж Быкаў перадаў мне і яшчэ некалькі машынапісных старонак — ужо досыць пажоўклых, хоць і не патрапаных. «Вазьмі, — сказаў ён, — табе яны больш трэба. Дый баюся, што ў мяне іх могуць канфіскаваць.» — «Ну, канфіскаваць могуць і ў мяне!» — адказаў я Быкаву. Гэта былі ГУЛАГаўскія вершы Ларысы Геніюш. Колькасьцю роўна дваццаць. Аддрукаваныя на машынцы без беларускіх літар. Над кожным — пастаўленая рукой паэткі дата: ад 1949 па 1954. Кожны аркуш падпісаны ёю чарнілам — імя і прозьвішча. Датуль з паэзіяй Л. Геніюш я быў знаёмы па зборніку «Невадам з Нёмана». Моц таленту чулася і ў ім, але тое, што я прачытаў на пажоўклых аркушах, перавярнула маё ўяўленьне пра творчасьць паэткі. Вось дзе яна сапраўдная і вялікая! Вялікая тым, што глыбокі драматызм і трагізм свайго ўласнага лёсу зьнітавала з драматызмам і трагізмам лёсу Беларусі і беларускага народу.

Беларусь маю зноў закавалі,

толькі путы навокал зьвіняць,

гіне юнасьць на шэрым Урале,

але праўды яе не скаваць.

(1950)

І таму, о Рыцары Пагоні,

я пра вас зьняволяных пяю,

свае песьні ў шчырыя далоні

вам адным сягодня аддаю.

Сколькі б гора ні было прад намі,

сколькі б цяжкіх ні лягло дарог,—

пройдзем імі, калі будзе з намі

еднасьць, згода, міласэрдны Бог.

(1954)

***

Дзесьці аб гэтай пары маю веру ў свае сілы і ў непахіснасьць абранага шляху падмацаваў адзін, можна сказаць, дробны, але не зусім звычайны эпізод. Патэлефанаваў загадчык замежнай рэдакцыі беларускага радыё Веніямін Рудаў і спытаў, ці не хацеў бы я пазнаёміцца з тым, што пра мяне пішуць «в своих газетках» і гавораць «из-за бугра» па радыё беларускія буржуазныя нацыяналісты («бебурнацы»). Я не сумняваўся, у якім ведамстве служыць гэты не сімпатычны мне чалавек, здагадаўся адразу ж, для чаго ён мяне запрашае, прыемнага прадчуваў мала, але цікаўнасьць перамагла, і я сказаў: «Добра, прыйду». Рудаў пасадзіў мяне ў нейкім вузкім пакойчыку за столік і паклаў перада мной паперы — адбіткі з эмігранцкіх газетаў і «радыёперахваты». «Чытайце, знаёмцеся, я на колькі хвілінаў выйду, — сказаў. Пра мяне ў тых паперах было зусім мала. Ну, вось старонка з газеты «Беларус» за 1968 год. Некалькі маіх вершаў, невялічкая нататка, фотапартрэт (з кнігі «Бальшак»), факсіміле аўтографа. Але якія вершы падабралі «бебурнацы»! Калі б хто папрасіў мяне даць колькі вершаў у анталогію — напэўна, прапанаваў бы гэтыя шэсьць: «Край мой беларускі, край!», «Сьпявайце, юныя паэты!», «У старажытным гарадку над Гайнаю», «Не баюся, што мой век ня вечны», «Апошняе спатканьне з Веранікай», «Раўняюць хлопцы рэчку». Ну, а што ў нататцы? Неверагодна! Ды такога ня шмат у нашым савецкім друку было. Апошні абзац хуценька перапісаў сабе на лісток. «Ягоная паэзія вызначаецца шчырай і гарачай пачуцьцёвасьцяй, публіцыстычным патасам у рэагаваньні на зьявы актуальнага жыцьця, глыбокімі нацыянальнымі думкамі й палкай патрыятычнай любасьцяй да роднага краю, ягонае нацыянальнай мінуўшчыны, мовы й песьні». Гляджу «радыёперахваты». У адным — гутарка пра сучасную беларускую паэзію. Чытаю: «Непаўторнымі якасьцямі таленту і паэтычнага майстэрства, глыбінёй асэнсаваньня жыцьця і арганічнымі нацыянальнымі элементамі творчасьці сёньня высоўваюцца на чало вялікай кагорты паэтаў Аляксей Пысін, Ніл Гілевіч, Рыгор Барадулін». Хуценька перапісваю на лісток і гэта. Зноў жа — якая высокая ацэнка! Нашыя крытыкі, здаецца, да такога не падымаліся. Вяртаецца гаспадар пакойчыку. «Пазнаёміліся?» — «Так, прачытаў».— «Бачыце, яны хочуць заманіць вас у лавушку, каб скампраметаваць ваша добрае імя? Я спадзяюся, вы дадзеце ім водпаведзь. Я адвяду вам на гэта хоць 10, хоць 20 хвілінаў эфіру. Згодныя?» — «Але я не бачу, што абвяргаць. Па-мойму, і напісана і сказана пра мяне і маю творчасьць, прабачце нясьціпласьць, справядліва». — «Але ж ёсьць правіла: калі нашы заклятыя ідэйныя ворагі хваляць — значыць, трэба ад іх адмяжоўвацца». — «Ну, я падумаю», — сказаў, каб толькі хутчэй пакінуць памяшканьне. — «Добра, я вам патэлефаную». І праз некалькі дзён азваўся. «Ну, як? Зробім перадачу? Сказанеце трохі вашым няпрошаным хвалебшчыкам?» — «Не, не сказану. Няма жаданьня». — «Шкада, шкада! Вельмі шкада!» — тройчы паўтарыў расчараваным тонам загадчык рэдакцыі.

Паклаўшы трубку, я доўга сядзеў у крэсьле каля тэлефона і думаў. У тысячны, можа, раз думаў пра адно і тое ж. Ну вось і яшчэ адзін з тых, што пёрліся і пруцца да нас, у Беларусь, «на ловлю счастья и чинов», што жывуць тут ужо не адно дзесяцігоддзе, а ніводнай фразы па-беларуску сказаць ня могуць. Усё, што яны могуць і ўмеюць — дык гэта глуміцца з беларушчыны, таптаць яе і аплёўваць. І, што самае подлае і гнюснае, — цынічна вербаваць сыноў і дачок Беларусі, каб яны самі ім памагалі ў гэтым. Ён прапануе мне даць водпаведзь тым, каму да душы мае вершы. А хто ты такі і па якому праву патрабуеш ад мяне гэтага? А табе яны да душы — мае вершы? Вось гэтыя — перадрукаваныя газетай «Беларус»? Табе зразумела, чаму я іх напісаў, зразумелы той боль, тая горыч-скруха, тыя мары і спадзяваньні, з якіх яны вырасьлі? Чужое ўсё гэта, чужое — і табе, і тваім хаўрусьнікам. Усё, чым я найперш заклапочаны, чым жыву, чым дыхаю, што для мяне роднае, дарагое, сьвятое — усё гэта для вас чужое, далёкае, непатрэбнае, на ўсё гэта вы гледзіцё з пагардай і нянавісьцю. І калі б не перасьцярога з Крамля, што трэба ехаць да агульнага катла паціху, бо — на вачах усяго сьвету, бо — можна напалохаць народы сацыялістычнага лагеру, — вы даўно б усталявалі тут поўную «мураўёўшчыну».

З такімі думкамі і пачуцьцямі, што апаноўвалі мяне ўсё часьцей, я паехаў у лютым 1971 году ў Баку на Усесаюзную нараду па тэме «Узаемны мастацкі пераклад і абнаўленьне літаратурных традыцый». І гэты раз, канешне ж, сваё выступленьне прысьвяціў набалеламу: становішчу беларускай мовы ў Беларусі і таму нібыта натуральнаму «білінгвізму», ва ўмовах якога працуюць беларускія пісьменьнікі. «Выдатныя раманы І. Мележа, гэтак жа як і іншых вядомых пісьменьнікаў, у Беларусі выдаюцца: на беларускай мове тыражом 10-15 тысячаў, а на рускай мове — тыражом у 100 тысячаў экземпляраў ды і не аднойчы. Ды яшчэ з цэнтральных выдавецтваў гэтыя ж творы паступаюць у беларускі кнігагандаль у агромністай колькасьці. І што ж у выніку? У выніку — вучні школ і нават студэнты-філолагі беларускіх аддзяленьняў... чытаюць сваіх нацыянальных пісьменьнікаў у перакладах на рускую. (...) Добра гэта ці кепска? Радавацца беларускаму пісьменьніку ці не радавацца? Нармальная гэта зьява ці не? І як павінен пачувацца пісьменьнік, які ўсё гэта бачыць і разумее? Натхняе гэта яго на працу? Павышае яго творчы настрой ці наадварот?»

Азірнуўся на прэзідыум: здалося, кіраўнік нарады А. Крывіцкі, намесьнік галоўнага рэдактара «Литгазеты», глядзеў на мяне з нянавісьцю. Зноў гэты беларус, як і колькі гадоў назад у Менску, падсапсаваў сьвяточнае мерапрыемства ў гонар дружбы народаў. Назаўтра раніцай у гасьцініцы пры сустрэчы, без поціску рукі, праскрыпеў: «Навошта ж так эмацыянальна? Можна і спакайней». За тое ўдзельнікі нарады з іншых рэспублік успрынялі маё слова з вялікай душэўнай аддачай. Асецінскі паэт і літаратуразнаўца Нафі Джусойты вечарам у кафэ запрасіў мяне пасядзець з ім за столікам. Адбылася доўгая зацікаўленая, з поўным узаемаразуменьнем, размова, з якой мне стала ясна, што ў бальшыні аўтаномных рэспублік моўная стуацыя яшчэ горшая, чым у Беларусі. Так адбываўся карысны «абмен думкамі». Так пашыралася ў краіне веданьне пра «пасьпяховае ажыцьцяўленьне ленінскай нацыянальнай палітыкі» ў нашай рэспубліцы.

***

Заставаліся два месяцы да VI зьезду пісьменьнікаў Беларусі. Зусім непрадбачана, «не планава» яны пайшлі ў мяне на паэму «Сказ пра Лысую гару». Думка напісаць гэту гратэскава-сатырычную рэч зарадзілася ўва мне пад уражаньнем ад расказанага Міколам Аўрамчыкам пра дачныя клопаты пісьменьнікаў-«лысагорцаў» — членаў садоўніцкага кааператыву на Лысай гары ля Заслаўя. У першы момант я прыкінуў, што мы разам згарбузуем невялікі забаўны літаратурны капусьнік — для, так бы мовіць, унутранага карыстаньня. Але, напісаўшы ноччу (а гэта было ў Доме творчасьці «Каралішчавічы») першыя строфы, зразумеў, што лысагорскія клопаты могуць быць «падможным матэрыялам» для рэчы вельмі сур’ёзнай, а не для капусьніка. І я загарэўся гэтай маштабнай паэтычнай задумай з небывалай жарсьцю, яна апанавала мною так, што ўсе свае «бягучыя» творчыя справы давялося адкласьці ўбок. І тады ж мне стала ясна, што паколькі гэта не капусьнік, а сур’ёзны й маштабны сатырычна-гратэскавы твор, то ніякай супольнай працы над ім ня будзе — такія рэчы ні грамадой, ні на пару не пішуцца; як сказаў Чэхаў: пісаць з некім у сааўтарстве — усё роўна што ўдваіх адначасова іграць на адной скрыпцы. У працы над словам, над вобразам, над радком і страфой, над сюжэтам, над кампазіцыяй і г. д. ніякае напарніцтва мне непатрэбна. І гаворкі пра гэта быць ня можа. Да таго ж высьветлілася, што нават і над капусьнікам працаваць у творчым сааўтарстве з Аўрамчыкам я ня змог бы: мы абсалютна не сумяшчальныя — ні па вершу (рытміка, «дыханьне» ці «паходка» верша, інтанацыя), Ні па мове (лексіка, фразеалогія, сінтоксіс), ні па мастацкай палітры, па стылю. Тое, што ён спрабаваў у самым пачатку прапанаваць мне — радок ці страфу — я рашуча адхіляў або перарабляў на свой лад, бо было зусім мне чужое, — ва ўсіх адносінах не маё. Так што — буду пісаць адзін, а сябра будзе пастаўшчыком фактаў і першым слухачом напісанага (чытаў яму ўсё — і кавалкамі, і раздзеламі, слухач ён быў выдатны, часам ад сьмеху ажно заходзіўся).

Як быў напісаны «Сказ пра Лысую гару» і што гэта за твор, якога зьместу і характару, — аб гэтым я досыць падрабязна распавёў у адмысловым артыкуле, апублікаваным у газеце «Народная воля» за 30 жніўня 2003 году. Таму тут хачу вылучыць толькі адзін момант, які непасрэдна ўпісваецца ў магістральную тэму гэтае кнігі і які, дарэчы, мог бы быць для шукальнікаў аўтара «Сказа» ключом-падказкай, хто ж стаіць за псеўданімам «Францішак Вядзьмак-Лысагорскі». Маю на ўвазе строфы, прысьвечаныя беларускай мове — у разьдзелах «Так і зажылі» і «Замест эпілогу». Уважлівае, удумнае прачытаньне іх магло вывесьці дасьведчанага ў сучаснай беларускай паэзіі чытача на верны сьлед.

Ды зблытаць базіс з надбудовай

Ніхто з дасьведчаных ня мог.

Куды прасьцей ад роднай мовы

Было б адмовіцца, дальбог!

Ужо ж ня раз раўло мяшчанства:

«Пара камісію ствараць

Па ліквідацыі няшчаснай,

Што ўсё не хоча паміраць!»

Яны даўно былі гатовы

Ажыцьцявіць «сьвяты» парыў —

Ліквідаваць дарэшты мову,

Якой Купала гаварыў.

Але назло іх крыку: «Зьнішчыць!»,

З глыбінь народнага жыцьця

Увысь ірвалася Янішчыц —

Палесся мілае дзіця.

(«Так і зажылі»).

Калі ў сталіцы беларускай

Культурна-сыты мешчанін

Лічыў грамадскаю нагрузкай

Язык «тутэйшым» прышчаміць.

Калі другі артыст народны

Ня знаў і двух народных слоў,

Затое меў тут харч нязводны

І ў волю цешыўся з аслоў.

......................................................

Калі й пісьменьніцкія жонкі

Ад «моды» праглі не адстаць,

А іх «рабяты і рабёнкі»

Бацькоў ня ўмелі прачытаць.

Калі й тэатр падупалы

Даніну «модзе» аддаваў,

А цень вялікага Купалы

З труны тым часам уставаў,

Хадзіў-блукаў ля падаконьня,

Прасіў: «Браток! Хоць уначы,

Хоць ад кашмару, хоць спрасоньня

На роднай мове закрычы!..»

(«Замест эпілогуа»)

У кулуарах VI зьезду пісьменьнікаў, які адкрыўся 25 красавіка, толькі і было гаворкі, што пра паэму Ведзьмака-Лысагорскага. Тады ж, у час зьезду, я прызнаўся Васілю Быкаву, хто сапраўдны аўтар «Сказу», узяўшы, вядома ж, з яго слова — таямніцу не выдаваць, бо і «пакрыўджаныя», і правадыры зьядуць. Быкаў, выказаўшы агульнае захапленьне паэмай (што з ім здаралася рэдка), зазначыў: «Цябе могуць вылічыць па ідэйнай пазіцыі — прагрэсіўна-дэмакратычнай наогул і ў дачыненьні да персаналіі канкрэтна. Ну хоць бы па радках у абарону беларускай мовы, па зьедлівай крытыцы нацыянальнай палітыкі ў Беларусі... І бачыш: не зачэплены насьмешкай амаль ніводзін таленавіты і сумленны пісьменьнік: ні Куляшоў, ні Панчанка, ні Танк, ні Лынькоў, ні Мележ, ні Брыль, ні Адамовіч, ні Кудравец, ні Стральцоў, ні Адамчык — вельмі паказальны адбор! Мы ўжо пра гэта з Алесем гаварылі. Шкада, праўда, што Ніл Гілевіч трапіў пад абстрэл, — скасіў іранічна вока Васіль. —Я, вядома, разумею, чаму ты не абмінуў сябе. І, бадай, гэта правільна. Засьцярога тут ня лішняя.»

Далей пачалося самастойнае і незвычайна актыўнае жыцьцё паэмы; яе перапісвалі ад рукі, перадрукоўвалі на машынках і распаўсюджвалі па ўсёй Беларусі, а нават і за межамі рэспублікі, яе чыталі і тыя, хто ніколі паэзіяй не цікавіўся, і кожны хацеў мець свой асобнік. Упершыню ў гісторыі беларускай літаратуры паэтычны твор стаў у поўным сэнсе слова бестселерам. Касякамі пайшлі перайманьні, падробкі «пад Ведзьмака», з выкарыстаньнем ягонага прозьвішча. І канешна ж, пачалося вялікае нецярплівае гаданьне: хто? Хто напісаў? Хто, схаваўшыся за каларытны псеўданім, насьмеліўся сказаць столькі праўды пра жыцьцё-быцьцё пісьменьнікаў і наогул пра нашу рэчаіснасьць, — праўды нібыта пацешна-забаўнай, вясёлай, а насамрэч — горкай і сумнай, і зусім не бяскрыўднай для тых, хто камандаваў «часам, векам, эпохай». Пачаліся пошукі аўтара, якія расьцягнуліся больш чым на трыццаць гадоў, аж пакуль не былі нарэшце спынены ў досыць кур’ёзнай сітуацыі самім «Ведзьмаком-Лысагорскім». На гэтым і хацеў бы трохі запыніцца.

Увогуле, я ня меў намеру прызнавацца ў аўтарстве «Сказу» пры жыцьці — з простага меркаваньня, што незычліўцаў у мяне хапае і без гэтага і нажываць лішніх ня варта. Я выдатна ведаў, што пачуцьця гумару хапае далёка ня ўсім з ліку «зачэпленых» у паэме, што ёсьць і тыя, хто пакрыўдзіўся (і не беспадстаўна: сьмехатэрапія сям-там досыць балючая), дык навошта сабе ўскладняць жыцьцё? Дзеля падагрэву аўтарскага самалюбства, якога, як і ўсякі творца, я не пазбаўлены? Ну, не! На гэта мы ня клюнем, не спакусімся. Хай «гэта» дагоніць мяне пасьля — там, там, далёка... (Між іншым, недзе ўжо ў канцы стагоддзя прафесар А. Лойка аднойчы заявіць у друку: Калі б «Сказ» напісаў Н. Гілевіч — ён бы даўно прызнаўся ў гэтым, ня выцерпеў бы; я, маўляў, яго добра ведаю...). Хвалявацца мне, ці ўсплыве пасьля сьмерці аўтарства, патрэбы не было: у хатнім архіве — таўшчэзная папка, у якой усе, да апошняга радка, чарнавікі, і ўсе загатоўкі-накіды, і ўсе белавікі з праўкамі, усе варыянты,— усё да паслуг дасьледчыкаў. Гэта — па-першае. А па-другое, я быў пэвен: толькі маладасьведчаныя ў сучаснай беларускай паэзіі людзі, ці зусім эстэтычна глухія, могуць не адчуць і ня ўбачыць, хто аўтар «Сказу». Але ж такіх занадта шмат быць не павінна. Так думаў я. І памыліўся. Недасьведчаных і слаба сарыентаваных у творчасьці калегаў-паэтаў аказалася куды больш, чым я дапускаў. Якія толькі імёны кандыдатаў на Ведзьмака не называліся! І выдатныя, але зусім іншага пісьма-почырку, зусім іншай паэтычнай прыроды, і шараговыя, без прэтэнзіяў на творчую моц і высокае майстэрства, і зусім кволыя вершаробы, ва ўсіх адносінах бездапаможныя. Я сачыў за гэтым тасаваньнем літаратурных тузоў-каралёў-валетаў на старонках друку досыць пільна, і чым больш ішло часу — тым больш рабілася сумна. Ці людзі сапраўды не маюць уяўленьня, на што здольны той ці іншы паэт і ў чым адметнасьць яго пяра — ці людзі прыкідваюцца? Што амаль не называецца маё імя — гэта добра, я радаваўся, але як можна ўсур’ёз прыпісваць грэх аўтарства паэтам, у творчасьці якіх абсалютна нічога ад мовы і стылю Ведзьмака-Лысагорскага няма? Сапраўды — і сумна, і прыкра. Літаратары ж, філалагічна адукаваныя людзі!

Думалася: вось вы называеце імя паэта, лічыце, што гэта ён аўтар «Сказа». А на якіх падставах? Дзе ў яго паэзіі хоць намёк на Ведзьмакову сатырычную хватку, на яго іронію і сарказм, на яго гратэскі, на яго інтанацыі, на яго лексіку і фразеалогію? Нічога ж ведзьмакоўскага і блізка ў імярэка няма. Тады — навошта? Дзеля чаго — тасаваньне?

Вядома, многія адразу ж і беспамылкова распазналі аўтара «Сказа». Успамінаецца адзін эпізод. У час якогась пісьменьніцкага форуму (зьезду ці пленуму) мы стаялі адасобленай купкай у файе — чалавек пяць-шэсьць, у асноўным гародзенцы. Ня помню ўжо, хто справакаваў пытаньне наконт аўтара «Сказа пра Лысую гару», але пытаньне прагучала. І адказала на яго сваім сакавіта-мяккім, пявучым голасам Данута Бічэль: «Дурні, дурні, яны ўсё яшчэ ня ведаюць, хто Вядзьмак! — Тут Данута Янаўна, амаль гарэзьліва ўсьміхаючыся, глянула мне ў твар. — Ну хіба ня праўда, Ніл Сымонавіч? Хіба ня дурні? — І дадала: — Ну, але як ніхто нікога, апроч сябе, не чытае, дык і ня ведаюць...» «А каб ты была здарова! — хацелася мне насварыцца на слынную паэтку. — Што ж ты ў маёй прысутнасьці такое гаворыш!..»

Майму намеру — не прызнавацца ў аўтарстве «Сказа» да канца — зьдзейсьніцца не было суджана. Зусім неспадзявана і прыкра-недарэчным чынам прымусіў мяне адкрыцца Мікола Аўрамчык. У сярэдзіне 1990-х ён пачаў «па-сяброўску даверліва прызнавацца» некаторым паэтам і пісьменьнікам у сваім аўтарстве «Сказа пра Лысую гару». Іменна — у аўтарстве, а не ў сааўтарстве. Помню, як у двары Саюзу пісьменьнікаў Янка Брыль траім маладзейшым сябрам — Сіпакову, Зуёнку і мне — беспярэчным тонам абвясьціў, што аўтар «Сказу» — Аўрамчык, і што гэта інфармацыя дакладная, бо: «мне Коля сам сказаў, усё расказаў — і як пісаў, і як перадрукоўваў, і рассылаў па пошце...». — «Так і сказаў, што паэму напісаў ён?» — наўмысна папрасіў я ўдакладніць сказанае. — «Ну што я вам хлушу, выдумляю? — ажно трохі пакрыўдзіўся Іван Антонавіч. — Ды гэта ўжо ведаюць і Максім, і Пімен, і Зьмітрок, і Алег і многія яшчэ. Дзіўна, што да вас не дайшло». (Дарэчы, М. Танк нават у дзёньніку зафіксаваў сваё захапленьне творчым подзьвігам М. Аўрамчыка: «Які малайчына М. А.! Ня горш, чым «Тарас на Парнасе»!)

Пасьля размовы з Янкам Брылём я пачуўся агаломшаным і разгубленым. Аўрамчык — аўтар «Сказу»? Дык а я — хто? Што гэта? Як гэта разумець? Ён жа ведае, што ў паэме няма ніводнай страфы, напісанай яго рукой, народжанай у яго галаве, душы і сэрцы! Увесь яго ўдзел — пастаўка мне фактаў, перадрукоўка і рассылка тэксту. Што ж ён робіць? Як ён мог на такое пайсьці? Ці гэта звышнаіўнасьць? Элементарная недасьведчанасьць у пытаньнях аўтарства? Па ягонай логіцы Л. М. Талстой суаўтарам сваёй геніяльнай аповесьці «Холстомер» павінен быў лічыць пісьменьніка М. Стаховіча, — паколькі ён скарыстаў пры напісаньні названай рэчы сюжэт задуманай і не напісанай Стаховічам аповесьці пра каня (брат пісьменьніка падарыў той сюжэт Талстому).

Калі і нараджаўся, і нарадзіўся, і пайшоў да людзей «Сказ», мне і ў галаву ні разу не прыйшло, што М. А. можа запрэтэндаваць на суаўтарства. Па іроніі лёсу — на самую гілевічаўскую з усіх маіх сатырычна-гратэскавых паэм.

Ну што ж! Мабыць трэба было, каб пад нашым невясёлым літаратурным небам здарылася і такое.

Ніна Іванаўна, помню, горка-скрушна сказала: «Усё адно як пракляцьце нейкае над табою...»

***

Але вернемся ў вясну 1971-га.

І на тым VI зьездзе я зноў гаварыў аб становішчы беларускай мовы на беларускай зямлі. Цяпер ужо — на апрабаванай тэме: мова і перакладная мастацкая літаратура. Да выступленьня грунтоўна падрыхтаваўся, узброіўся аб’ектыўнымі данымі — фактамі і лічбамі, якіх перш за ўсё партыйныя прапагандысты баяцца. Вам не спадабалася маё патрабаваньне рашучага павароту, выказанае ў артыкуле ў «ЛіМе»? Прыгразілі і думалі напалохалі? Ды не, шаноўныя. Я паўтару небясьпечныя факты і лічбы тут, з трыбуны больш высокай — перад першымі кіраўнікамі Беларусі і перад гасьцямі з усіх рэспублік. «Мы ў Беларусі да нядаўняга часу выдавалі ў год 3-5-7 кніг перакладной літаратуры. Цяпер пачалі выдаваць 10-12 кніг. (...) Гэта колькасьць мізэрная і зусім не дастатковая. Толькі што інфармацыйны бюлетэнь Саюза пісьменьнікаў СССР паведаміў, што ў нашых бліжэйшых суседзяў, у Літве, на год плануецца 130 кніг перакладной літаратуры. Удумайцеся толькі ў лічбы: мы, беларусы, дзесяць, а літоўцы — сто трыццаць! (...) У справе выданьня перакладной літаратуры мы, выбачайце, цягнемся ў хвасьце ня толькі пасьля саюзных рэспублік, але нават і пасьля аўтаномных. І дзіўная рэч, што мы пры гэтым не чырванеем ад сораму, што гэта ня б’е па нашай гордасьці, па нашым прэстыжы — што такая вялікая, эканамічна разьвітая рэспубліка на такім важным участку духоўнага жыцьця пляцецца ў хвасьце за ўсімі. Пра гэта немагчыма думаць спакойна, немагчыма маўчаць!»

Перадавалі мне знаёмыя з апарату ЦК: гэтае тройчы паўторанае мною «пляцемся ў хвасьце» вельмі не спадабалася і П. Машэраву, і толькі што абранаму сакратаром ЦК па ідэалогіі А. Кузьміну. Як гэта так: перадавая з перадавых БССР — у хвасьце нават за аўтаномнымі? Ах, гэта па перакладах? Ну, бяда невялікая, у Маскве перакладаецца ўсё лепшае з усяго сьвету — будзем чытаць на рускай, праблемы няма, і аднак жа — вельмі непрыемна слухаць: «мы — пляцемся ў хвасьце». Яшчэ больш былі раззлаваны чыноўнікі з Дзяржкамвыду. На ўрадавым прыёме ў гонар зьезду да мяне падышоў дырэктар выдавецтва Захар Матузаў — з такой пагардліва-кіслай фізіяноміяй, што аж я насьцярожыўся. «Товарищ Гилевич, ну что это вы все с надрывом! Всем хорошо, а вам плохо, а вы все с надрывом! Что — у вас не выходят книги, мы вас не издаем? Выходят, издаем. Зачем же этот надрыв?» — «Баліць, Захар Пятровіч, вельмі баліць! Таму і, прабачце, з надрывам...» — «Да бросьте вы! Не солидно это...»

Як бы ні злаваліся і ні кісьліліся таварышы начальнікі, а былі вымушаныя з грамадскай крытыкай палічыцца: колькасьць перакладных кніг у Беларусі пачала патроху нарастаць. Была створаная ў выдавецтве спецыяльная рэдакцыя перакладной літаратуры. У 1975 годзе пачаў выходзіць тоўсты штогоднік «Далягляды» — з разьлікам, што ён з цягам часу ператворыцца ў часопіс тыпу «Иностранной литературы» ці ўкраінскага «Всесьвіту». Тры гады ваяваў я, каб гэтыя «Далягляды» адкрыліся для беларускага чытача, і яны такі адкрыліся. У аддзяку (ці наадварот: дабіўся, дык і цягні!) я быў прызначаны рэдактарам гэтага выданьня. Ярэмца аказалася ня з лёгкіх, бо адразу ж, раней за іншых, за таленавітых, накінуліся на «Далягляды», на магчымасьці падзарабіць перакладчыкі-халтуршчыкі і проста графаманы, асабліва з ліку супрацоўнікаў выдавецтва (паспрабуй у якога-такога не прыняць да друку яго творчыя «перлы»!). На шчасьце, у склад рэдкалегіі далі згоду ўвайсьці такія аўтарытэты, майстры слова, як І. Мележ, Я. Брыль, В. Быкаў, Ю. Гаўрук, Я. Семяжон і з іх падтрымкай было лягчэй трымаць узровень. Помню, як папрасіў І. Мележа прачытаць 9 балгарскіх сатырычна-гумарыстычных апавяданьняў у перакладах Н., і ён іх усе катэгарычна адхіліў, нават і аднаго ня выбраў для публікацыі. Сказаў: «Яны і ў арыгінале, як сьведчыць зьмест, нічога ня вартыя! Навошта ён іх перакладаў? Не адрозьнівае сапраўдны мастацкі твор ад літаратурнага сьмецьця? У нас і свайго такога дабра хапае, дзеля чаго ж павялічваць яго колькасьць? Але ж і мовы няма, перакладчык зусім не адчувае жывога беларускага слова!..»

Жывое беларускае слова!.. О, колькі пралезла ў Саюз пісьменьнікаў «творцаў» начыста пазбаўленых адчуваньня жывога слова! З І. П. Мележам, у апошнія гады яго жыцьця, мы гаварылі пра гэта не аднойчы — асабліва ў Каралішчавічах, дзе нам выпадала бываць разам. З горыччу і скрухай гаварылі пра адносіны да беларускай мовы партыйна-савецкага кіраўніцтва рэспублікі. І гэта пры тым, што ўвогуле Іван Паўлавіч ставіўся вельмі паважліва, з піетэтам, і да П. Машэрава, і да Ц. Кісялёва, як, між іншым, і яны асабіста да яго. У нас менавіта так і было: асабіста правадыры праяўлялі, ну, можна сказаць, сяброўскія адносіны да вядомых беларускіх пісьменьнікаў, нават часам дэманстратыўна падкрэсьлівалі гэта, абыходзіліся ледзь не па-панібрацку. З ахвотай ішлі на тое, каб падтрымаць у тым, што датычыла выданьня твораў, прэміяў, узнагародаў і званьняў, паляпшэньня жыльлёвых умоваў, ці, скажам, уключэньня ў афіцыйную дэлегацыю БССР на сесіі ААН. Нават маглі даць і вельмі высокую дзяржаўную пасаду (старшынямі Вярхоўнага Савету рэспублікі былі М. Танк, І. Шамякін, І. Навуменка, міністрам Г. Бураўкін). Але што датычыла становішча беларускай мовы ў суверэннай (лічылася ж суверэннай!) беларускай дзяржаве — гэтай праблемы для нашых правадыроў як бы і не было. Каб хоць адзін раз хто-небудзь з іх на зьездзе ці на Пленуме ЦК КПБ заікнуўся: «Таварышы, мы ў моўным пытаньні далёка адышлі ад Леніна, ад ленінскай нацыянальнай палітыкі. Становішча нашай мовы ў нашай жа рэспубліцы ненармальнае. Давайце выпраўляць!» О, не! Усе абыходзіліся агульнай фразай пра разьвіцьцё і росквіт «сацыялістычнай па зьместу і нацыянальнай па форме» беларускай савецкай культуры.

А становішча беларускай мовы ў беларускай жа дзяржаве ня проста ненармальнае, а дзіка ненармальнае. Ужо можна было гаварыць ня проста пра занядбаньне і вывядзеньне роднай мовы з грамадскага ўжытку, а пра сапраўдны лінгвацыд — пра франтальнае, «пагалоўнае» забіваньне і вынішчэньне мовы шматмільённага народу. І каб хоць якая, хоць самая малая прыкмета, што гэта варварства будзе спыненае, што наступяць перамены да лепшага! У такой сітуацыі пісьменьнікам, іншым дзеячам нацыянальнай культуры і навукі трэба было б часьцей «біць у звона» — падымаць голас у абарону роднае мовы. Рэальнасьць сьведчыла пра «наадварот» — усё, што магло б крычаць крыкам, прыціхла, прымоўкла, стулілася, схавалася «пад венік». Металёвым катком па жывой душы Беларусі каціліся гады пачварнай брэжнеўскай стагнацыі.

І правадыры і «масы», у тым ліку «маса» інтэлігенцыі, жылі зусім іншымі клопатамі, а менавіта: пра даасушэньне (давынішчэньне) балотаў, што неўзабаве вылезе нам бокам, пра гіганцкія, на дзесяткі тысячаў галоў, сьвінакомплексы — найвялікшыя ў СССР «фабрыкі сала-мяса»; пра награмаджэньне вакол кожнага гораду чатырохсоткававых садова-агародных «шанхаяў», каб такім «лысагорскім» спосабам выпусьціць сацыяльную пару з закіпелага катла простанароддзя; пра... наданьне Менску званьня гораду-героя (некаму ж прыйшла ў галаву такая дзіцячая забава — не людзей, а гарады ўзнагароджваць зоркай Героя!). Ну і пра футбол, канешне. Там, дзе бралі слова футбольныя жарсьці, усё астатняе імгненна траціла значэньне і вартасьць, тым больш нейкая там беларуская мова.

Раўнадушнае і нават непрыязнае стаўленьне чынавенства рэспублікі да беларускае мовы мяне засмучала і гняло страшэнна. Ну свае ж родам людзі — з беларускіх вёсак і мястэчак, гарадоў і пасёлкаў! Што з імі стала? Перарадзіліся? Ужо — не беларусы? Так задаволены сытым жыцьцём, што ў душы не засталося месца для пачуцьця сораму за адступніцтва, за нацыянальнае рэнегацтва? У гэтую пару росквіту «брэжнеўшчыны», хоць і ня часта, а ўсё ж здаралася мне выязджаць у розныя куткі Беларусі. Амаль паўсюдна на душы рабілася горка і сумна. Сям-там настолькі ўсё сваё людзі забілі, заглушылі, закідалі пошласьцю, сьмецьцем, што Беларусі ня бачна. Вядома, сустракаліся і астраўкі-выспачкі, дзе беларушчына жыла, дзе сачыліся яе крынічкі і гарэлі, хоць хліпаючы, яе агеньчыкі,— дзесь у школе, дзесь у бібліятэцы, дзесь у рэдакцыі мясцовай газеты. Але — як жа квола і... нясьмела! Вось, здаецца, яно ёсьць, вось яно гучыць — роднае беларускае слова — і раптам! Раптам заходзіць начальнік, дырэктар, проста «ня свой» — і ўсё: гаротнікі-патрыёты пераходзяць на рускую мову; сваё — роднае, ад Бога — слова ніякавата замаўкае. Як жа абудзіць у гэтых сапраўды шчырых патрыётаў пачуцьцё годнасьці — каб чуліся гаспадарамі ў сваёй хаце, на сваёй сядзібе? І каб не давалі ў крыўду матчына слова? Каб не саромеліся ім карыстацца? На хвалі гэтых перажываньняў і роздумаў нараджаюцца новыя вершы аб мове. Або нашэптваю іх, як замовы ці малітвы, або выкрыкваю, як перад натоўпам на плошчы, або эмацыйна-выразна дэкламую, як перад школьнікамі ў класе. Прыкладам апошняга — напісаны ў 1975 годзе верш «Калі я жыў?» з падзагалоўкам «Падказка для нашчадкаў»:

Калі я жыў? Адказ на гэта

Зусім ня цяжка будзе даць,

Бо ёсьць дакладная прыкмета,

З усіх найверная, відаць.

О невясёлыя гады

Майго жыцьця! Я жыў тады,

Калі вучылі ў мове рускай

У нас і горад і сяло,

І на ангельскай, на французскай

І на нямецкай — аж гуло,

На выкапнёвай старапрускай,

На мове інкаў і этрускаў

Таксама хораша ішло,

І толькі роднай беларускай

У школах месца не было.

Ну а калі ня вучыць школа

І гоніць мову за парог —

То як жа ёй гучаць наўкола

Ды так, каб сьвет прывеціць мог?

Калі пануюць запраданцы,

Што прадаюць свой родны край

За чужаземныя акрайцы, —

Ад іх спагады не чакай.

Даруе ўсё іх суд суровы —

Забойства, кражу, гвалт і зьдзек,

Адно любоў да роднай мовы

Вам не даруецца павек.

Такі мой час. Такім і ўвойдзе

Ён у гісторыю зямлі,

Дзе нашай мовай у стагоддзях

Калісь пісалі каралі.

Сугучнымі гэтаму былі вершы «***Жанчыны вёсак беларускіх, вам...», «***Страціў слова, страціў спадчыннае слова», «***Ах, валошка, валошка, сястрыца рамонка!», «Мой белы дзень», «Вось табе і дай-дай!» і многія іншыя. На дапамогу заклікаў і многіх славянскіх паэтаў XIX—XX стст., перастварэньні іх вершаў гэтай тэмы натуральна зьнітоўваліся з маімі — як натуральна перагукваліся прычыны, што іх паклікалі да жыцьця — трывога і боль за лёс роднай мовы, а значыць і за лёс Бацькаўшчыны.

На чарговым VII зьездзе пісьменьнікаў (1976, травень) сваё выступленьне я прысьвяціў пытаньню аб адказнасьці літаратара за плён сваёй працы. Закрануў, вядома ж, і моўны асьпект — сказаў аб нашай непатрабавальнасьці да сябе ў працы над словам: «Колькі даводзіцца чытаць кніг, якія раздражняюць сваёй непісьменнасьцю, кніг, дзе на кожнай старонцы аўтар ня ладзіць з мовай, у якіх ні лексіка, ні сінтаксіс, ні фраза не адпавядаюць духу нацыянальнай мовы, у якіх што ні сказ — то калька, прымітыўны газетны або чыноўніцка-канцылярскі штамп. У нас выходзяць зборнікі вершаў, якія проста немагчыма чытаць з-за іх непісьменнасьці, з-за моўнай неахайнасьці, з-за безгустоўнасьці ў выбары слова. (...) З непатрабавальнасьцю да слова, да стылю ў нас зайшло так далёка, што ўжо машыністкі і карэктары сьмяюцца і выпраўляюць за пісьменьніка, колькі хапае змогі. Удумайцеся толькі, якое парадаксальнае спалучэньне: непісьменны пісьменьнік!»

Усе тры прамовы на зьездах (на V, VI i VII) я, натуральна, уключыў у свой першы зборнік літаратурнай крытыкі і публіцыстыкі «У гэта веру», запланаваны выдавецтвам «Мастацкая літаратура» на 1978 год. Дзесь у чэрвені 1977-га рэдактар кнігі А. Разанаў (у яго па рукапісу істотных пытаньняў ня ўзьнікла) папрасіў мяне прыйсьці ў выдавецтва, бо да асобных артыкулаў кнігі ёсьць сур’ёзныя прэтэнзіі ў галоўнага рэдактара Аркадзя Марціновіча. Ну вось, чаго баяўся, тое і здарылася. У першай і другой зьездаўскіх прамовах А. Марціновіч пазначыў, што трэба апусьціць, што ў друк пайсьці ня можа. Я паглядзеў на абведзеныя алоўкам абзацы і асобныя сказы — і мне стала блага. Ад мяне патрабуюць зьняць усё тое, дзеля чаго я гэтыя тэксты ўключыў у кнігу (дзеля чаго выходзіў і на трыбуну пісьменьніцкіх зьездаў). Так я і сказаў Марціновічу: «Ты патрабуеш выхаласьціць галоўнае, а пакінуць другараднае. Які ж сэнс такія абкарнаныя, амаль напалавіну абрэзаныя прамовы друкаваць.? Па сутнасьці, ты патрабуеш, каб я іх зьняў з кнігі!» І тут я пачуў самае цікавае. Роўным, спакойным голасам (а ён гаварыў толькі так — роўна-роўна!) і з лірычнай прыязнасьцю на твары Аркадзь Нічыпаравіч сказаў: «Я вось думаю, што, можа, гэта і нясьціпла прапаноўваць у кнігу свае зьездаўскія выступленьні. Гэта ж не артыкулы, не рэцэнзіі...» «Гэта важней, чым артыкулы! — горача, зусім ня роўным голасам запярэчыў я галоўнаму. — Я прашу цябе: пачытай яшчэ раз гэтыя абзацы, у іх няма нічога «крамольнага», усё ў рамках закона. Вельмі прашу цябе — не псаваць кнігу!» — «У такім разе я перадам рукапіс у Дзяржкамдрук, хай там вырашаюць». — «Не рабі гэтага! — амаль узмаліўся я. — Ты ж ведаеш, што ў канфліктнай сітуацыі Камітэт падтрымае галоўнага рэдактара, а ня аўтара». — «Ну чаму ж? А можа, я памыляюся? Хай паглядзяць». — «Вельмі прашу: давай вырашым гэта з табою, па-таварыску. Ты спакойна, няспешна пачытай яшчэ раз, я праз два дні да цябе зайду».

Праз два дні мне патэлефанавалі, што па пытаньні майго рукапісу мяне запрашае да сябе намесьнік старшыні Дзяржкамітэту па друку А. Барушка. Значыць, маю просьбу галоўны ня ўважыў. Ах, Аркадзь, Аркадзь! Як сумна, што ў былых франтавікоў у зусім мірных сітуацыях не прагаворвае мужнасьць!.. Што чакае мяне ў Камітэце — я не сумняваўся. Таварыш Барушка рашуча падтрымаў усе патрабаваньні Марціновіча і больш таго — знайшоў яшчэ і сам колькі абзацаў, якія загадаў зьняць. У выніку — мае прамовы ў кнізе «У гэта веру» аказаліся зрэзанымі амаль напалавіну. Аднавіў я іх цалкам, паводле рукапісу, толькі ў кнізе «Любоў прасьветлая» (1996).

***

У 1978 годзе з маім жыцьці адбылася важная падзея — я быў прыняты ў рады КПСС. Зрабіў я гэты крок, ня ўхвалены некаторымі маімі знаёмымі, аж на 47-м годзе жыцьця. Чаму так доўга не сьпяшаўся і нарэшце рашыўся — аб гэтым лічу патрэбным расказаць больш-менш падрабязна.

Увогуле не было б дзіўным, калі б я ўступіў у Камуністычную партыю яшчэ ў маладым ўзросьце, у студэнцкія ці асьпіранцкія гады. Пярэчаньняў ідэалагічнага парадку для гэтага ў маёй сьвядомасьці не было. Ад калыскі гадаваўся і рос у сям’і камуніста, з 14 гадоў выхоўваўся ў камсамоле, шчыра верыў у камуністычныя ідэалы (аб чым сьведчаць і многія вершы юнацкай пары); верыў, што пасьля выкрыцьця «культу асобы» партыя адраджаецца і адродзіцца на асновах і прынцыпах ленінізму, што жахлівае мінулае не паўторыцца — абноўленая, аздаравелая партыя гэтага не дапусьціць, у ёй перамогуць, возьмуць верх сапраўды верныя сацыялістычнаму ладу сілы, перамогуць ідэі Леніна — у тым ліку і ў вырашэньні вельмі набалелага нам, беларусам, нацыянальнага пытаньня.

Рэчаіснасьць, вядома, моцна азмрочвала мае думкі, прымушала заглыбляцца ў аб’ектыўныя прычыны заганных зьяў, сацыяльных, маральных і іншых хваробаў у арганізме грамадства. Узьнікалі сумненьні, пачуцьці пратэсту, злосьці і абурэньня, але — да перамены сьветапогляду і злому ідэалагічнай сэрцавіны не дайшло. «Сацыялістычны лад — рэч выдатная, толькі — з чалавечым абліччам, вось за яго і трэба змагацца», — гэта было маім перакананьнем. Як быў перакананы я і ў нялюдскай драпежніцкай сутнасьці капіталізму, асабліва на яго раньняй стадыі («дзікі капіталізм»), у чым мне дапамаглі пісьменьнікі-класікі XIX— пачатку XX ст.

Чаму ж, у такім разе, я так доўга не далучаўся арганізацыйна да партыі, ідэйныя асновы якой вызнаваў? Хіба не прапаноўвалі, не запрашалі? Запрашалі, і не аднойчы. Але я адмаўляўся. Па дзьвюх прычынах. Па-першае, баяўся гэтага самага арганізацыйнага пачатку — трапіць туды, дзе ўсё заарганізавана, і кожны свой крок ты будзеш вымушаны рабіць па статутных правілах арганізацыі, прытрымлівацца яе жорсткай дысцыпліны. Гэта, я ведаў, не для мяне: прыродны індывідуаліст, чужую волю, чужую дысцыпліну трываць не люблю, міруся з ёю кепска. Па-другое, вялікія антыпатыі ў мяне выклікала — за нязначным выняткам — партыйнае начальства. Амаль заўсёды, дзе ні сутыкаўся з партыйнымі босамі, адчуваў, што гэта людзі, кантактавацца з якімі я ня ўмею і не маю жаданьня, яны для мяне чужыя, як чужы для іх і я — са сваёю паэзіяй, якой яны не чытаюць, і сваімі галоўнымі жыцьцёвымі клопатамі, а найперш — са сваёю беларускай мовай. Яны не гавораць і ня хочуць гаварыць са мною на агульнай мове — на мове гэтай зямлі, на мове вялікага беларускага народу. Гэтым самым яны мяне абражалі, мне была няўцерп іх непавага, іх пагарда да майго «сьвятая сьвятых» — да матчынай мовы.

Але я не пераносіў сваю несімпатыю да партыйнага чынавенства на ўсю партыю. Ні ў якім разе! Я быў знаёмы з многімі камуністамі, у чыёй сумленнасьці і высокай чалавечай годнасьці не сумняваўся, якіх шчыра паважаў, любіў, а з некаторымі меў блізкія сяброўскія адносіны. Такімі камуністамі былі ў прыватнасьці самыя выдатныя тагачасныя паэты і пісьменьнікі — і ў СССР і ва ўсіх іншых сацыялістычных краінах. У Беларусі — гэта, да прыкладу, А. Куляшоў, М. Танк, П. Панчанка (дарэчы, даў мне рэкамендацыю ў партыю), І. Мележ, А. Пысін, У. Калесьнік, В. Казько... — блізкія, дарагія мне людзі. На Украіне — мае добрыя сябры Дз. Паўлычка, П. Варанько, Б. Алейнік, І. Драч; у Летуве — Э. Межалайціс, Ю. Марцінкявічус, А. Малдоніс, А. Балтакіс; у Балгарыі — А. Германаў, І. Давыдкаў, А. Стаянаў, Л. Леўчаў, С. Караславаў, Г. Джагараў, П. Мацеў і іншыя выдатныя паэты майго пакаленьня, сяброўствам з якімі я даражыў і ганарыўся.

Дык вось менавіта украінскія сябры і выказалі мне аднойчы, у вузкім колцы, сваё недаўменьне: «А чаму ты, скажы, ня ў партыі? І ты, і Быкаў? Чаму вы ня ў партыі? Вы робіце вялікую памылку. Будучы беспартыйнымі, вы вельмі абмяжоўваеце свае магчымасьці паслужыць Беларусі, той справе, за якую змагаецеся. У нашай сітуацыі з партыйным білетам непараўнальна лягчэй дабівацца вырашэньня важных канкрэтных справаў, — мы, на Украіне, гэта даўно зразумелі. Вы фактычна ўхіляецеся ад гэтай работы. І замест вас пытаньні вырашаюць іншыя — людзі, раўнадушныя да лёсу Беларусі, чужыя і варожыя ёй, ды і проста дурныя, прымітыўныя, бездухоўныя...»

Гэты ўкол (а быў і другі, і трэці) прымусіў мяне моцна задумацца. Сапраўды, упускаюцца рэальныя магчымасьці больш эфектыўна пазмагацца і за беларускую мову, і за беларускую школу, і за беларускую кнігу — а значыць і за беларускую будучыню наогул. Туды, дзе ўсё і замешваецца, і варыцца, і адцэджваецца, запрашаюць партыйных, і раяцца з імі, пытаюцца іхняй думкі. А вы, беспартыйныя разумнікі, можаце шаптацца на кухні. Вам няма доступу нават да інфармацый аб тым, што абмяркоўвалася-вырашалася ў ЦК, у абкаме, гаркаме, міністэрстве, Камітэце, адным словам — на «кухнях» партыйна-дзяржаўных.

Дагэтуль помніцца: пачуў, што адбыўся «закрыты» партыйны сход у Саюзе пісьменьнікаў, нібыта пра штось важнае на ім гаварылася. Тэлефаную блізкаму сябру, партыйцу амаль са студэнцкай парты. «Што там цікавае было на сходзе, аб чым гук?» — «Прабач, але сход быў закрыты, сказаць не магу» — «Такія важныя сакрэты абгаворвалі?» — «Ня ў тым справа. Проста ёсьць парадак і дысцыпліна, раз сход закрыты — значыць закрыты...» Гэта быў мне ўдар пад дых. Я дабіваюся адкрытай размовы пра нашыя беларускія праблемы з высокім начальствам, а тут — нават блізкі сябар асаджае мяне высакамерным напамінам: ня маеш права! Інфармацыя толькі для партыйных!.. А на сходзе былі і знаёмыя мне партыйныя нягоднікі, паклёпнікі, «стукачы» і проста апушчэнцы-мачыляпы. І ім — давер, і на іх апора — на іх розум, гонар і сумленьне...

Вось такі быў парадак-лад, такая сістэма правоў грамадзянаў у дзяржаве. Хочаш з большай аддачай папрацаваць на выратаваньне роднай мовы, школы, кнігі, хочаш каб з табой хоць трохі лічыліся — абзаводзься партыйным білетам. І дзейнічай! Карыстайся правам члена партыі! Бяз гэтага твае прамовы, твае прапановы пад увагу не бяруцца: ат, нешта там ляпнуў беспартыйны нацыяналіст!..

Параіўся з Нінай Іванаўнай. «Цяжка табе цяпер, а будзе яшчэ цяжэй! І аднак жа давай згоду. Дзеля таго, чым жывеш, напэўна, зможаш рабіць больш.»

І я даў згоду. І ў бліжэйшым часе пераканаўся: так, мае магчымасьці працаваць на Беларусь, на беларускую ідэю сталі нашмат большымі. Але пра гэта — трохі пазьней.

***

У першыя дні студзеня 1978 году мой самы даверны і блізкі к тым часе сябар Васіль Быкаў перасяліўся з Гародні ў Менск — атрымаў са згоды ЦК КПБ (перш за ўсё з ласкі сакратара ЦК А. Т. Кузьміна) невялікую, з трох пакойчыкаў (іменна пакойчыкаў!) кватэру па вуліцы Танкавай (цяпер — Максіма Танка). У той жа дзень, як яму ўручылі ключы, ён запрасіў мяне і Ніну Іванаўну на «агледзіны». Мы былі першыя з сяброў, хто пераступіў парог яго новага жыльля. З кватэры яшчэ ня выветрыўся сьпецыфічны дух неабжытасьці. Натуральна Васіль Уладзіміравіч прапанаваў хоць па грамульцы «прыняць» у знак такой незвычайнай падзеі. З мэблі была толькі адна «замурзаная» табурэтка, якой, напэўна, карысталіся рабачаі, і таму гаспадар паставіў бутэльку каньяку на падаконьнік — у першым зьлева пакойчыку. Быў ён, зразумела, у добрым настроі, яшчэ да агледзінаў ахвотна прыняў маё запрашэньне пераначаваць у нас, і мы адтуль, з Танкавай, разам вярнуліся на Карла Маркса, 36. Была, як і не аднойчы раней, сьціплая вячэра, і была доўгая, за поўнач, гаворка. Гаварылі нібыта пра розныя рэчы і пра розных людзей, знаёмых і сяброў, але ўсё было афарбавана адным звыклым настроем, адной заклапочанасьцю: куды ідзем, куды прыдзем і што з намі будзе? Ніякай не прадчуваецца і не прадбачыцца прасьветліны! У гэтакіх гутарках з ім у нас было поўнае ўзаемаразуменьне.

Радкі з «Дзёньніка» (11.1.1978):

«Званіў Быкаў — рамантуе новую «хату». Зьдзірае цэмент з плінтусоў, каб можна было добра пафарбаваць. Мастак! Ня церпіць эстэтычнага браку.»

Радкі з «Дзёньніка» (18.1.1978):

«Вечарам прыйшоў Васіль — паначаваць, паколькі ў «хаце» яго пафарбавана і не зайсьці. Сядзелі, гаварылі. Злуецца на жонку, што слухае «баб», якія яе там падзуджваюць.»

Радкі з «Дзёньніка» (23.1.1978):

«Хадзіў у «Полымя» — забраў успаміны пра Лынькова, друкаваць ня будуць, хаця, па словах Шкрабы, і «вельмі цікавыя». Сказалі: «Мы ўжо Лынькова закрылі, пачынаем — пра Мележа». Ну ці ж ня сьмешна! «Закрылі» Лынькова!

Вечарам з Генадзем і Матукоўскім былі ў Васіля на новай кватэры. Дурное! Абы-што. Трата часу і здароўя.»

Радкі з «Дзёньніка» (8.2.1978):

«Палуднаваць да мяне прыйшлі Быкаў і Матукоўскі. Памянулі яшчэ раз Аркадзя Аляксандравіча (Куляшова — Н. Г.), пагаварылі. Матукоўскі страшэнна абураны, што не пазвалі яго на памінкі (вельмі на Чыгрынава крыўдзіцца). З вялікім абурэньнем гаварылі і пра тое, што на памінкі не запрасілі Бярозкіна (сьпецыяльна выйшаў з бальніцы — разьвітацца з сябрам) і Кісьліка. Гэта ўжо трэба ня мець нічога чалавечага ў душы. Самазваныя геніі і чынушы-бюракраты, а не пісьменьнікі! Тры дні ўтрасалі сьпісак, каго запрасіць — і ня ўспомнілі блізкіх сяброў нябожчыка.»

Нават з гэтых кароценькіх дзёньнікавых занатовак бачна, як часта пачалі мы з Васілём Уладзіміравічам сустракацца па яго перасяленьні ў сталіцу, — сустракацца, вядома ж, для шчырых мужчынскіх размоваў (асабліва, калі сыходзіліся сам-насам, удвох, бо ў яго часам была інфармацыя, агучваць якую ў прысутнасьці іншых сяброў ён ня мог.)

Так, пераезд Быкава ў Менск мяне вельмі ўзрадаваў — магчымасьцю часта бачыцца, сустракацца і абмяркоўваць «праклятыя пытаньні». Засмуціла, праўда, адна акалічнасьць: да перамены месца жыхарства спрычыніўся, апрача ўсяго іншага, распад сям’і, аб чым мне адразу ж і сказаў сам Васіль Уладзіміравіч. Помню, як мы доўга, гадзіны дзьве, бадай, хадзілі ўвечары паблізу майго дому, і ён мне ўсё тлумачыў, чаму развод з Надзеяй Андрэеўнай непазьбежны. Нечаканасьць для мяне была поўная, я бываў у Гародні ў Быкавых, нават начаваў аднойчы, і чамусьці думалася, што сябру на жонку пашанцавала — прыгожая, маладжавая, тактоўная. Выдатна разумеючы, якая далікатная рэч — сямейныя ўзаемаадносіны, я прыняў тлумачэньне Васіля як пытаньне вырашанае. Маўляў, жыцьцё ёсьць жыцьцё, значыць, так трэба. Зусім хутка высьветлілася, што ў менскай кватэры ён будзе жыць з новай жонкай Ірынай Міхайлаўнай. Яшчэ да яе прыезду з Гародні і нашага знаёмства з ёю я зразумеў, што да сваёй новай палавіны Быкаў ставіцца з вялікай душэўнасьцю і любасьцю і што яны знаюцца ўжо ўга як даўно. Ну, але гэта, так бы мовіць, тэма іншая, а мне, паўтаруся, было вельмі ўцешна, што з гэтага часу Быкаў у Менску, побач, — Быкаў, у кантактаваньні з якім я адчуваў надзвычай пільную патрэбу. Сустрэчы нашы сталі сапраўды вельмі частымі, а ўзаемаадносіны — яшчэ больш блізкімі.

Адно з яркіх і дарагіх мне сьведчаньняў гэтага — удзел Васіля Уладзіміравіча ў маім аўтарскім вечары, які адбыўся ў вялікай актавай зале БДУ 23 лістапада таго ж 1978 году. Гасьцей толькі нас двое і было. Гаварыў Быкаў не экспромтам, ня з ходу, а сур’ёзна падрыхтаваўшыся. Уласна, сваё важкае слова ён прачытаў універсітэцкім прыхільнікам беларускай паэзіі з аркуша. Прызнаюся, што так пра маю працу ў літаратуры ніхто яшчэ на публіку не гаварыў — з такой сур’ёзнасьцю і павагай, і з такой шчодрасьцю ў ацэнках. Дазволю сабе падаць тут хоць некалькі радкоў. «Гэтыя два розныя бакі яго творчасьці (ліра-эпіка і сатыра — Н. Г.) аб’яднаныя адною моцнай, я сказаў бы высакароднай якасьцю, якую можна вызначыць як фалькорную, глыбока народную, што ідзе з самых вытокаў беларускага жыцьця, яго нацыянальнага характару і яго гісторыі. Што датычыць менавіта гэтага боку таленту Гілевіча, то маю сьмеласьць сказаць, што ў сучаснай беларускай паэзіі Ніл Сымонавіч, бадай, ня мае сабе роўных.»

Калі пасьля, нямала зьбянтэжаны, я прамармытаў яму: «Ці не занадта ты, братко? Я не чакаў такога», — Быкаў адказаў: «Нічога не занадта. Рэч у тым, што я даўно заўважаю: да цябе ставяцца несправядліва. Вось і цяпер: на дзяржаўную прэмію ў піку табе вылучылі Лужаніна. Ну вядома ж, ЦК падтрымае гэтага заслужанага...» (Сваё слова Быкаў закончыў пажаданьнем, каб вылучэньне маёй кнігі «Актавы» на Дзяржаўную прэмію БССР завершылася посьпехам).

Гэта была ці не найсьветлая паласа ў гісторыі маіх узаемаадносінаў з сябрам і паплечнікам. Багаславёная часіна!..

***

Сталася так, што 1970-я гады прынесьлі мне многа горкіх стратаў. У лютым 1972-га памёр ад раку лёгкіх бацька Сымон Пятровіч. У красавіку 1976-га памёр ад хваробы сэрца старэйшы на два гады брат Леў Сымонавіч. У жніўні 1978-га — пасьля больш чым двух гадоў страшных пакут у поўным паралюшы, бяз мовы і ў нерухомасьці — адышла ў іншы сьвет мама Кацярына Мікалаеўна. У студзені 1980-га памерла маладзейшая на тры гады сястра Ідзея Сымонаўна. Гэтыя асабістыя страты, што праходзілі праз сэрца адна за адной, прымусілі пільней паўзірацца ў мінулае — пройдзенае і перажытае, глыбей адчуць свой сыноўні і брацкі абавязак і сваю віну, ясьней зразумець сэнс некаторых жыцьцёва важных філасофскіх катэгорыяў і маральных прынцыпаў. Несумненна, гэта адбілася на ідэйна-эстэтычнай канцэпцыі, сюжэце і зьмесьце рамана ў вершах «Родныя дзеці», першыя строфы якога я накідаў у 1972 годзе.

Успоруч з раманам пісаў у гэтыя гады п’есы. Можна нават сказаць, што мае сямідзесятыя пайшлі пераважна на п’есы. «Прыступ» творчай жарсьці да драматургіі аказаўся неспадзявана моцным. Напісаў сем аднаактовак (адна з іх — «Не крычы гоп!» — атрымала Другую прэмію на конкурсе і ўвайшла ў выдадзеную ў Маскве анталогію сучасных савецкіх аднаактовак) і дзьве п’есы, так бы мовіць, «паўнаметражныя»: вершаваную камедыю «Формула іржавіны» і драму «Начлег на бусьлянцы», у якой, між іншым, востра закранутая тэма адносінаў да роднай мовы. Дасюль шкадую, што тэатры не зьвярнулі на гэту рэч увагі.

На 1970-1975 гады прыпадае і бальшыня маіх васьмірадковых лірычных мініяцюр, якія выйшлі асобнай кнігай пад назвай «Актавы» ў 1976 годзе. Кніга была вылучаная на дзяржаўную прэмію імя Я. Купалы, але ў ЦК рашылі даць гэтым разам прэмію М. Лужаніну за зборнік «Лявоніха», ідэйным стрыжнем якога было вершаванае апавяданьне пра Леніна «Начны тэлефон». Да думкі ЦК прыслухаліся многія сябры Камітэту па прэміях і маю кандыдатуру не падтрымалі (прамаўчалі). У Камітэце было шмат людзей сумленных, якія за «драўляную» лужанінскую «Лявоніху» — з элементарнай павагі да свайго мастацкага густу — прагаласаваць не маглі і аддалі свае галасы мне, але іх нехапіла. У выніку — купалаўская прэмія не дасталася ў той год нікому.

Гісторыя з грамадскім абмеркаваньнем і разглядам на Камітэце вылучаных на прэмію твораў пакінула ў маёй душы прыкры асадак. Найперш ад таго, што думка-ацэнка чытацкая нічога ня значыць, і ад таго, што для многіх «майстроў слова» і «інжынераў чалавечых душ» думка-ацэнка цэкоўская важней за ўласную.

Радкі з «Дзёньніка» (I.XII.1978):

«Быў на абароне дысертацыі У. Васілевічам, былым маім студэнтам, сынам Алены Сямёнаўны. Добра абараніўся, разумны хлопец. Растуць дзеці, прыходзіць новае пакаленьне вучоных! А мы — патроху — на абочыну. Так трэба.

Там жа ў Акадэміі паглядзеў тэлеперадачу пра свае «Актавы» — пад рубрыкай: «Творы, вылучаныя на Дзяржаўную прэмію БССР». Усё сапсаваў аўтар перадачы, ён жа вядучы, Іосіф Скурко. Такое мямліў-кілзаў штось дубовае, так прымітыўна, што немагчыма было слухаць. Ніводнага слова пра майстэрства, пра вобразы, пра настроі — і гэта ў размове аб актавах, аб «элегіях неэлегічных дзён»!

Радкі з «Дзёньніка» (6.XII.1978):

«Глядзеў тэлеперадачу пра «Лявоніху» Лужаніна — пад той жа рубрыкай: «На Дзяржаўную прэмію БССР». Запішам для пачатку: мне далі 20 хвілінаў, Лужаніну — 30. Аба мне перадача ішла днём, калі ўсе на працы, пра Лужаніна — вечарам, пасьля 18-ці. Ну, а галоўнае: што і як гаварыў пра мяне Скурко — і што і як гаварыў пра Лужаніна Някляеў! Зямля і неба! Так гаварыў, такімі высокімі словамі і з такім пафасам, што трэба Ленінскую даваць! Вось так арганізоўваецца абмеркаваньне, так мнагавопытныя выхапні-тарбахваты забясьпечваюць сабе прэмію. Але ж і паскудна на душы ад усяго ад гэтага!»

Радкі з «Дзёньніка» (26.XII.1978):

«Настрой — вельмі кепскі. Прыйшлі з Нінай да высновы, што сапраўдных сяброў у мяне няма. Калі б хоць хто з іх хоць слова сказаў на Камітэце! Не, сябры прамаўчалі. Крыўдна іменна ад гэтага. Бог з ёй, з прэміяй. Але — не сказаць ні слова ў падтрымку? Ёсьць над чым задумацца!.. Дык хто ж яны, мае сябры?..»

***

Тым часам становішча роднай мовы ў Беларусі пагаршаецца і пагаршаецца. Ды і як не пагаршацца, калі і знакамітыя навукоўцы і жывыя класікі літаратуры праяўляюць партыйную заклапочанасьць аб тым, каб ня даць беларускай мове аддаліцца ад рускай, і заклікаюць працаваць на іх збліжэньне. На рэспубліканскім сходзе партыйнага актыву (чэрвень 1979-га) І. П. Шамякін не бяз гонару заявіў: «Пісьменьнікі, мастакі ў гэтым плане робяць нямала. Мне хочацца напомніць самы сьвежы прыклад — артыкул Кандрата Крапівы «Ці будзем мы езьдзіць па левым баку?», апублікаваны гэтымі днямі ў «Зьвяздзе». Старэйшына нашай літаратуры і навукі з марксісцка-ленінскіх пазіцыяў, дасьціпна і сьмела выступіў супраць ужываньня штучных словатвораў, якімі некаторыя рэдактары стараліся аддаліць беларускую мову ад рускай. Крапіва падкрэсьлівае гістарычную еднасьць нашых моў, якія выйшлі з аднаго кораня, і натуральнасьць, прагрэсіўнасьць працэсу іх збліжэньня ў савецкі час».

Натуральнасьць і прагрэсіўнасьць!..

Прагрэсіўнасьць растварэньня адной самастойнай славянскай мовы ў другой, беларускай — у рускай! Якая бездань навуковасьці і маральнасьці пад гэтай высокапатрыятычнай пазіцыяй! Гэта ўжо сапраўды на ўзроўні народнага пісьменьніка-акадэміка і народнага пісьменьніка-кіраўніка СП. Помню, менавіта так каментавалі мы на кафедры і артыкул Крапівы і прамову Шамякіна. З горкай высноваю: «Што ж гэта ў нас робіцца? Навуковая і літаратурная эліта вітае збліжэньне моў!»

Як гэтае збліжэньне выглядзіць на практыцы — наглядна ілюструе яшчэ адзін народны пісьменьнік у камедыі-фельетоне «Верачка» (тады ж, у 1979 годзе): сердаболіе, распахнуць душу, пцічка-медзічка, во ізьбежаніе, злы умысел, дзержыць, безнраўственасьць, абстаяцельна, буква закона і г. д. і г. д.

Калі так настроеная эліта — як быць і пачувацца звычайнай, шараговай патрыятычна не анемічнай інтэлігенцыі? Вось і бачу, што ў яе асяроддзі ўсё больш запаноўвае апатыя, — як бы яе перамагла змора-стома. Нават ваяўніча-бунтоўныя «адзінкі» прыціхлі. Няйначай як нейкае ўсеагульнае зьмірэньне з тым, што адбываецца, усталёўваецца, што наканавана. Можа, гэта быў адбітак агульнай удушлівай грамадска-палітычнай атмасферы ў краіне? Усё ж былі гады пасьля разгрому «Пражскай вясны», разгрому «Нового мира» і сьмерці Аляксандра Твардоўскага: многае, што ў часы «хрушчоўскай адлігі» абуджала і мацавала надзеі, цяпер ашляхла і захірэла. Тым больш тое, што абуджала беларускія надзеі. Дагэтуль з горкай усьмешкай успамінаю, як 28 траўня 1980 году ў перапоўненай вялікай зале БДУ калегі — прафесары, дацэнты, выкладчыкі — сагналі мяне з трыбуны. Як «новасьпечанаму» заслужанаму дзеячу навукі БССР мне быў аказаны давер і гонар — выступіць на сходзе партактыву універсітэту. Папярэдзілі: будзе прысутнічаць П. М. Машэраў. Тэму выбраў — праблемы падрыхтоўкі настаўнікаў-славесьнікаў у БДУ іначай — аб ролі і значэньні слова ў выхаваньні школьнікаў. Слова атрымаў амаль у самым канцы. Машэраву слухаць мяне не даваў рэктар — увесь час напаўголаса гаварыў з ім, карыстаўся зручным момантам і «вырашаў справы». У зале слухалі мяне кепска — адчувалася, што ім гэта зусім нецікава. Зачытваю выдатную цытату з В. А. Сухамлінскага — яго водпаведзь тым, хто недаацэньвае працу філолага, выкладчыка мовы і літаратуры. «Якая гэта вялікая памылка, як многа шкоды яна можа прынесьці! Выкладаньне мовы — вельмі трудная, складаная і адказная справа. І калі мы хочам, каб школа спраўлялася з задачамі, якія цяпер ускладаюцца на яе, выкладчыкамі гэтага прадмету павінны быць людзі самыя здольныя, самыя таленавітыя. Таму што працэс авалоданьня мовай — гэта ня толькі і ня проста перадача ведаў, уменьня, навыкаў. Гэта перш за ўсё выхаваньне. Выхаваньне душы, выхаваньне розуму, фармаваньне ладу мысьлі, карпатлівая разьба і лепка найтанчэйшых рыс духоўнага аблічча чалавека...» А ў зале — перамаўляюцца, гудзяць, шэпчуцца. Калі пачаў гаварыць, як кепска мы выхоўваем культуру мовы на журфаку, якія непісьменныя людзі прыходзяць з БДУ на тэлебачаньне і радыё, — пачуў, што мне запляскалі. У сэнсе: годзе! злазь! Затым яшчэ і яшчэ, і ўсё больш дружна. Я ветліва ўсьміхнуўся зале — і «зьлез». Атрымаў што называецца высьпятка. І варта! Знайшоў тэму для выступленьня ў Беларускім дзяржаўным універсітэце! Дзівак, дый толькі!


ЧАСТКА ТРЭЦЯЯ

1980—1989


Летам 1980-га маё адносна спакойнае прафесарскае жыцьцё зусім нечакана апынулася пад пагрозай страціць свой звыклы status-kwo: мне была зроблена прапанова пайсьці на іншую працу — не педагагічную і не навуковую.

Мы вярталіся — вялікая група пісьменьнікаў — з якойсьці літаратурнай шуміхі на Гродзеншчыне, у «Ікарусе» было тлумна, пасажыры хадзілі па салоне, мяняліся месцамі, і да мяне, дзесь у палавіне дарогі, падсеў Максім Танк.

— Хачу з табой трохі пагаварыць. Ня буду цягнуць рызіну, а скажу адразу: хацеў бы і быў бы рад, каб ты прыйшоў у Саюз на працу, на пасаду першага сакратара. — І, ня даўшы мне нават выказаць зьдзіўленьне, прадоўжыў. — Давай, брат, прыходзь, папрацуем разам. А то ты ўжо там заседзеўся на факультэце. Навуменка вунь пайшоў у акадэмію, а ты давай да нас...

Прапанова была звышнечаканай, і калі б зыходзіла не ад Максіма Танка — мог бы нават прыняць за розыгрыш. Мяне — на першага сакратара Саюза пісьменьнікаў? Няўжо гэта сур’ёзна? Нацыяналісту нумар адзін даверыць такую пасаду? Няхай сабе не на першую ролю, а на другую — і аднак жа! Галоўны творчы саюз рэспублікі! Што ж здарылася? Нешта памянялася ў нацыянальнай палітыцы? Не заўважаецца ж нічога такога.» Такія, прыкладна, пасьпелі крутануцца ў галаве думкі. І я адказаў, іранічна ўсьміхаючыся:

— Не, Яўген Іванавіч, дзякую, але... я не гаджуся на такую пасаду. — І ўдакладніў: — Я не гаджуся ў начальнікі. Камандаваць ня ўмею.

— Ха! — выбухнуў, наўмысна сярдзіта, Танк. — Ён не гадзіцца! А я, па твойму, дык і нарадзіўся начальнікам! Запрэглі — і цягну. Так што, давай, дружа, не адмаўляйся...

Між тым, я гаварыў праўду: я не магу загадаць, а толькі магу папрасіць: калі ласка; не магу чалавеку «тыкаць» — нават зусім маладому, ніводнаму студэнту за 30 гадоў ня «тыкнуў»; я моцна бянтэжуся і ніякавею перад нахабствам і хамствам. За жыцьцё я пераканаўся, што арганізацыйная праца — зусім не мая стыхія. А пасада «першага» вымагала акурат такой працы. Ёю, ведаў я, і займаўся І. П. Шамякін — практычнымі пытаньнямі жыцьцядзейнасьці Саюзу. Старшыня быў, калі па шчырасьці, «вясельным генералам» — адкрываў пленумы, вёў прэзідыумы, хадзіў засядаць на розныя камітэты, камісіі, на форумы, зьезды, прыёмы, і толькі ў крайніх выпадках — у ЦК ці ў Саўмін — па вельмі важных пытаньнях.

— Яўген Іванавіч, я сапраўды па характары зусім ніякі не начальнік. Гэта — па-першае. А па-другое, нашто спатрэбіўся я, калі столькі ёсьць прэтэндэнтаў, столькі ахвотнікаў прымерыць на сябе гэты мундзір. Аж мычаць некаторыя! Аж сьліньку пускаюць!

— А вось таму, што надта ж прагнуць, ім і ня робіцца прапанова.

Нешта ён гаварыў яшчэ ў гэткім жа сэнсе, але я катэгарычна адмовіўся.

— Не, і не, Яўген Іванавіч. Не крыўдуйце, не палічыце, што я не хачу менавіта з вамі працаваць, проста... Ну не для мяне гэта.

— І ўсё такі ты падумай, браток, падумай. Я табе заўтра ці пасьлязаўтра пазваню...

Пра размову з Танкам я, канешне ж, расказаў дома Ніне Іванаўне. Яна катэгарычна падтрымала маё адмоўнае стаўленьне да зробленай прапановы. Па-першае, яна ўвогуле не хацела, каб я пакінуў працу ва універсітэце; пра свае намеры перайсьці на хлеб «вольнага мастака» я гаварыў ёй неаднойчы, але яна ўсур’ёз гэта, можна сказаць, не ўспрымала, настолькі была ўпэўнена, што «такога глупства» я не зраблю. Гэта яе перакананьне яшчэ памацнела, калі я разгарнуў на кафедры стратэгічную працу па зьбіраньні, выданьні і дасьледаваньні фальклору. А да пачатку 80-х мае творчыя планы на гэтай дзялянцы былі яшчэ далёка не завершаныя. Па-другое, яна шмат ведала пра ўнутрыведамасныя справы ў СП Беларусі, пра норавы «інжынераў чалавечых душ», якія даюць аб сабе знаць у канфліктных сітуацыях, у брудных плётках і нагаворах, і вельмі хацела, каб я ад усяго гэтага быў як мага далей. Дык чаго ж туды сунуцца-лезьці?

А праз два дні мне быў званок. Але не ад Танка. Пазваніў загадчык аддзелу культуры ЦК КПБ А. Петрашкевіч.

— Хацеў бы вас пабачыць. Ёсьць пільная патрэба. Можа, падыйшлі б?

— Зараз? Ці калі?

— Лепш, каб зараз, калі выпадае, калі чаму важнаму не перашкоджу. Пропуск будзе ў паставога, унізе.

Жыў — зусім побач, можна сказаць, пад пахай у ЦК, і таму праз колькі хвілінаў быў у Петрашкевіча. Па дарозе гадаў, навошта спатрэбіўся, прыкінуў колькі варыянтаў — але ніводнага наконт перамены месца працы, тым больш — наконт таго, што было прапанавана старшынёй СП. А менавіта гэта і абвясьціў мне, звышветла ўсьміхаючыся, загадчык аддзелу. Пачуўшы прыкладна тое, што надоечы пачуў Танк, выказаў шкадаваньне і... запрасіў мяне да сакратара ЦК па ідэалогіі А. Кузьміна. Размова ў галоўнага ідэолага рэспублікі была нядоўгая, бо, высьветлілася, ён ужо ведаў пра маё рэагаваньне на ганаровую прапанову ад Танка. Спытаў, між іншым, якая ў мяне зарплата ў БДУ. Даведаўшыся, што амаль у два разы большая, чым у першага сакратара праўленьня СП, сказаў, што гэта можна будзе адрэгуляваць, увесьці персанальны аклад. (Забягаючы наперад зазначу: нічога не было «адрэгулявана»: за 9 гадоў службы ў СП я страціў больш за 16 тысячаў рублёў — амаль дзьве «Волгі»). Як і заўсёды там, дзе размова заходзіць пра грошы, я і гэтым разам бясьпечна махнуў рукой і заявіў, што справа не ў зарплаце, а ў тым, што гэтая пасада мяне ня вабіць, начальнікам сябе не ўяўляю.

Было бачна, што Кузьміна я ні трохі не пераканаў. Ён штось гаварыў, што я буду ў пары з Яўгенам Іванавічам, а ў яго вялікі аўтарытэт і досьвед, а затым спытаў, колькі мне яшчэ даць на роздум? Тыдня хопіць? Дамовіліся. Праз тыдзень сустрэнемся.

Зноў гутарылі-раіліся з Нінай Іванаўнай — як жа выйсьці з гэтай сітуацыі, каб і не прыняць прапанову і ня надта раззлаваць цэкоўскіх ідэолагаў. Рашылі ўпор зрабіць на маю навуковую працу ў галіне фалькларыстыкі, на яе важнасьць і на маю захопленасьць ёю, тым больш, што зусім нядаўна, у красавіку, мне было нададзена ганаровае званьне «Заслужаны дзеяч навукі». Падрыхтаваўся пераканаць Кузьміна ў нямэтазгоднасьці зрываць мяне з універсітэту, пазбавіць шчасьлівай магчымасьці працаваць па прызваньню на карысьць навукі,— маўляў, літаратурнага чыноўніка можна знайсьці, дый куды лепшага, больш здатнага трымаць кіроўчыя лейцы ў руках, а знайсьці замену навукоўцу, у якога распачаты канкрэтныя тэмы-планы, практычна немагчыма, хто за цябе напіша новую манаграфію і менавіта па тваёй канцэпцыі? Ніхто. Гэта — як і ў літаратуры, ці ў музыцы, ці ў іншым родзе мастацтва.

Падрыхтоўка мая да новай сустрэчы аказалася дарэмнай. Размова з Кузьміным была яшчэ больш кароткай, чым у першы раз, фактычна, ён ня стаў мае аргументы выслухоўваць, убачыўшы, што я прыйшоў «ня з тым». Адно сказаў: «Відаць, я мала даў вам часу падумаць. Вы, здаецца, едзеце ў адпачынак? Вось і добра. Пасьля адпачынку, праз месяц, сустрэнемся. Спадзяюся, ужо з іншым вынікам.»

Стала ясна, што пытаньне закручана вельмі сур’ёзна і што наперадзе — нялёгкія выпрабаваньні маёй волі, свабоды майго сумленьня, трываласьці майго характару. Што яны так прычапіліся? У чым справа? Ну, а калі я дам згоду? Ці так усё будзе для мяне кепска і страшна? На факультэце так ці іначай я ўжо надоўга не застануся: пасьля таго, як перастаў быць загадчыкам кафедры літаратуры прафесар М. Р. Ларчанка — маё становішча рэзка зьмянілася, рэжыму найлепшага спрыяньня, да якога я за 20 гадоў прывык, прыйшоў канец. Асабліва — калі і новы загадчык кафедры І. Я. Навуменка перайшоў у Акадэмію і кафедру ўзначаліла дацэнт В. Казлова. Быў і яшчэ адзін аргумент «за», які ўсьведамляўся мною ад самага пачатку і, адчуваў я, можа ўрэшце стаць вырашальным: магчымасьць, заняўшы такую пасаду, нешта зрабіць для выратаваньня беларускай мовы і культуры, беларускай школы, беларускай кнігі і наогул для беларушчыны, — зрабіць нашмат больш, чым раблю цяпер. Я ўвесь час помніў, што мне казалі ўкраінскія і літоўскія сябры: «Дарэмна вы, беларускія нацыянальныя патрыёты, ухіляецеся ад кіраўніцтва Саюзам, аддаўшы яго ў рукі сервільных чыноўнікаў ад літаратуры, якія ня толькі пішуць, але і жывуць і дзейнічаюць паводле правілаў «чего изволите?» Вы недаацэньваеце магчымасьці, якія ў гэтым плане дае пісьменьніцкая арганізацыя, — з ёю не-не ды і вымушаныя правадыры лічыцца.» Гэта было праўдай, колькі разоў бачыў сам, як нашыя літначальнікі ад боязі страціць пасаду капітулявалі перад уладамі або не праяўлялі ініцыятыву, не рабілі тое, што трэба было рабіць у інтарэсах Роднага Слова і Роднай Літаратуры. Дык, можа, варта дзеля гэтага ахвяравацца і пахадзіць у ярме хоць нейкі час — можа, і сапраўды ўдасца што-небудзь зрабіць?

Рашыў параіцца з блізкімі сябрамі: што на гэта скажуць яны, як паглядзяць на такі паварот справы, як бачуся я ім на пасадзе літаратурнага чыноўніка? Навіну сябры ўспрынялі, мякка кажучы, без ніякага энтузіязму. Быкаў: «Ну, гэта дзіўна, што іх выбар спыніўся на табе. Шчыра кажучы, я ня надта цябе ўяўляю ў ролі Шамякіна. Ён быў у сваёй роднай стыхіі, а ты, — наколькі я цябе ведаю, чужы ёй.» Я пачаў яму гаварыць пра магчымасьці хоць трохі ўплываць на вырашэньне пэўных, канкрэтных задач літаратурнага і культурнага жыцьця ў Беларусі. «Вядома, нейкія магчымасьці будуць, але перабольшваць іх ня варта. Разагнацца табе не дадуць.» Матукоўскі зрэагаваў крыху весялей, але таксама з пэўным рэзервам сумненьня. «Калі дадуць табе падабраць добрую, верную каманду — тады можаш пагаджацца... А як з універсітэтам? Ня будзе шкада? Прафесар — гучыць больш важка, чым сакратар Саюзу.» Найбольш сумненьняў пасеяў ува мне Бураўкін. «Цяжка параіць. Глядзі сам. Пойдзеш — лёгка ня будзе. Ведаеш, у якую ваўкаўню трапіш. Выдатны паэт, але «фанерны танк» Яўген Іванавіч не падтрымае, не таму, што ня хоча, а таму, што трымціць нават перад інструктарам ЦК. Будучы членам ЦК. Так што — глядзі, думай...»

Вось гэтак адазваліся сябры на маё турботнае пытаньне да іх — як быць? Аніякога заахвочваньня, ні слова абяцаньня падтрымкі, — маўляў, ідзі, бярыся, будзем дапамагаць, пры выпадку — заступімся, у крыўду не дадзім... Нашмат пазьней уцямлю, дзе тут таілася для мяне загадка, чаму найблізкія сябры не прывіталі выбар ЦК КПБ. Аказваецца, у аднаго з іх былі свае планы і свае разьлікі.

Відочнае незацікаўленьне сяброў у маім узыходзе на пасаду першага сакратара СП яшчэ больш пераканала мяне, што любой цаной трэба ад прапанаванага мне высокага гонару адбіцца.

З такім намерам і такім настроем і падаўся ў Дом творчасьці Кактэбель, дзе, пакуль іншыя бралі сонца, мне звычайна нядрэнна працавалася (летняе сонца я трываю кепска, асабліва на поўдні). І ўжо ў дзень прыезду атрымаў яшчэ адну моцную падзарадку для свайго «антысакратарскага» настрою. Хтосьці з маскоўскіх знаёмых спытаў: «Дык што — маеце новага першага сакратара Саюзу? Мы тут і ня чулі пра такія перамены ў вас.» — «Пра такія перамены я ня чуў таксама»,— кажу.— «Як ня чулі? Учора паехаў адсюль ваш вядомы празаік, і ад’язджаючы сказаў нам: “Вам добра тут заставацца, купацца, загараць, а мне трэба ехаць упрагацца ў вялікі хамут і выцягваць з балота арганізацыю.”» — «Што за хамут?» — спыталі мы, заінтрыгаваныя. — «Ды вот, разумееце, якая пятрушка... Назначылі першым сакратаром Саюзу, замест Шамякіна. Мне гэта ні к чаму, канешне, мая справа — раманы пісаць... Ну — нікуды не падзенешся, давядзецца і ў гэтым ярме пахадзіць...»

Вось так, досыць характэрнай для «вядомага празаіка» мовай, паведамілі мне навіну маскоўскія кактэбельцы. Пра каго гаворка, мне стала ясна з першай хвіліны: пра аднаго з цяперашніх сакратароў СП, які курыруе прозу, хварэе на празьмерную амбітнасьць, уладу любіць — хлебам не кармі, а дай, і які, канешне ж, за пасаду ў СП будзе трымацца да канца — хіба што яму прапануюць месца міністра. Уражаны я быў надзвычайна. Адчуў, што «назначаны сакратаром» гаварыў ня жартам, і калі трохі хлусіў, перазагінаў па звычцы — дык менавіта трохі. Як жа мне ўсё гэта разумець? Што за двайная гульня ў ЦК КПБ? Але, зрэшты, дзякаваць богу, што я пра гэта даведаўся. Узброімся і гэтым контраргументам для будучай размовы з Кузьміным. Бо ня трэба мець шмат фантазіі, каб уявіць, у якую я траплю сітуацыю, маючы побач, у суседнім кабінеце, яшчэ аднаго «першага сакратара». Якое ў мяне будзе з ім супрацоўніцтва!.. Тут ужо сапраўды і Танк не дапаможа.

Новая, трэцяя сустрэча з галоўным ідэолагам рэспублікі адбылася дзесьці каля 20-га верасьня. Да размовы я падрыхтаваўся грунтоўна, — каб па ўсіх лініях даказаць няслушнасьць вылучэньня маёй кандыдатуры на пасаду «першага». Але абышлося без размовы. «І так — дабро? Згода?» — спытаў гаспадар кабінету. — «Не, Аляксандр Трыфанавіч, не і не. І папрашу вас выслухаць мяне» — «Не, прабачце, я ўжо вас двойчы слухаў. Цяпер вы ўсё скажаце Пятру Міронавічу. Хадземце да Пятра Міронавіча.» Я амаль аслупянеў. Як? Да Машэрава? А навошта? Кузьмін падняўся з крэсла і, мне здалося, досыць злосна, з раздражненьнем, прагаварыў: «Вы думаеце, я вас столькі ўгаворваў бы? Няўжо вы нічога не зразумелі? Пятру Міронавічу падалі сьпісак з шасьці кандыдатур. Ён памеціў дзьве з іх — Гілевіч і Бураўкін — і сказаў: апрача гэтых — ня бачу.» Я напомніў, што Бураўкіна мы ўсяго два гады назад прызначылі старшынёй Белтэлерадыё, і ён добра працуе.— «Ну, тады Гілевіч. Усё — пытаньне закрываем.» Пётр Міронавіч да вырашанага пытаньня не вяртаецца. І так, хадземце...»

І мая стойкасьць здрыганулася. Машэрава я ведаў і паважаў з часоў яго камсамольскага лідэрства, я слухаў яго яшчэ ў 1950, калі быў в. а. сакратара камітэту камсамолу педвучылішча, і неаднойчы пасьля. І калі, аказваецца, гэта ён спыніўся на маёй кандыдатуры — то ўся сітуацыя пачынае для мяне трохі іначай сьвяціцца. Значыць, гэта яго асабісты давер. Значыць, разуменьне і падтрымка будуць забясьпечаныя на самым высокім узроўні. Давядзецца «раззброіцца» і капітуляваць. Усё, што я здолеў вырваць у Кузьміна — яго згоду на маю ўмову: ня больш, як на тры гады. Толькі на тры гады! Гэта была, вядома, мая наіўнасьць, — тры, ці пяць, ці зусім адзін год — гэта ўжо будуць вырашаць яны, а ня ты, шараговы партыец.

Праз два тыдні П. М. Машэраў трагічна загінуў. Яшчэ праз два тыдні, а менавіта 17-га кастрычніка, я быў выбраны на Пленуме СП першым сакратаром праўленьня. Я мог чакаць, што са сьмерцю Пятра Міронавіча ідэолагі ЦК перагледзяць пытаньне аб маім пераходзе на працу ў СП, але яны гэтага не зрабілі, што было зразумела: адразу ж парушаць волю першай да ўчора асобы — хто ж асьмеліцца? Хоць, напэўна, сяму-таму, думаю, і хацелася разбурыць спланаваныя і падрыхтаваныя выбары ў Доме літаратара.

***

Дзіўнае сталася дзіва: я, чалавек, які ўсё жыцьцё чуўся зусім няздольным кіраваць і камандаваць, у 49 гадоў далучаны да кіраўніцтва не абы-якога калектыву — галоўнага (вядучага!) творчага саюзу рэспублікі. Дзіва — дзіўнае, але толькі для мяне самога, бо людзі-пісьменьнікі нічога незвычайнага ў гэтым ня ўбачылі. Як у падобных сітуацыях нярэдка кажуць: а чаму б і не? А чаму б і ня ён? Праўда, «тронную» маю прамову слухалі насьцярожана, і ня думаю, што засталіся задаволенымі, бо пра такія рэчы, як літфонд, дом творчасьці, паліклініка, кватэры, творчыя камандзіроўкі і іншае я нават і ня ўспомніў. Наогул, слова было занадта кароткім і прысьвечана літаратурна-грамадскім праблемам: аўтарытэт пісьменьніка, ідэйна-мастацкія вартасьці твораў, якія пішам і выдаём, лёс беларускай мовы і беларускае школы, узровень прапаганды літаратуры і г. д. Высьветлілася і нешта больш непрыемнае для мяне: дзякуючы ня лепшаму характару, я пасьпеў нажыць нямала ворагаў сярод нашай грамады. І яны далі аб сабе знаць у першыя ж дні маіх новых клопатаў. Яшчэ аніяк і нічым не праявіў сябе, а ўжо ў ЦК пайшлі ананімкі. Адна — вершаваны пасквіль на камароўска-рускай мове, зьдзеклівы, з абыгрываньнем майго імя, з пагардай да маёй творчасьці. Напісаны досыць прафесійна, набітай у рыфмаваньні рукой. Аўтар хутчэй за ўсё быў не адзін, а група сабутэльнікаў; за гарэлкай і рыфмавалі. Не сумняваюся, што гэта былі будучыя «вялікія дэмакраты», якія ўжо тады бачылі і ведалі, што іх эгацэнтрызму я слугаваць ня буду — як і ні чыйму іншаму, бо — мне ёсьць каму слугаваць, у мяне ёсьць Бацькаўшчына. Другая ананімка — суцэльны лямант: каго вы назначылі на пасаду «першага», трэба неадкладна перавырашыць, «я вас прашу і малю». Па зьмесьце і лексіцы пазнаў дробнага алкашыка-лысагорца. Трэцяя — бруд сямейна-бытавога парадку з выхадамі на маю радню.

Трэба сказаць, што новы тым часам загадчык аддзелу культуры ЦК І. Антановіч гэтыя перлы злосьнікаў і паклёпнікаў паказваў мне ахвотна. Здаецца, з намёкам: глядзіце, што мы пра вас ведаем, і што людзі думаюць; мы вас прызначылі, але, але... Але зьбіраецца «кампрамат», таму — майце на ўвазе, і старайцеся заслужыць нашую абарону. На душы было агідна, і ня толькі ад ананімак, але і ад «сладастрасьція», з якім яны падаваліся мне для азнаямленьня.

На першым жа пасяджэньні прэзідыуму, якое было падрыхтавана яшчэ без мяне і ў праекты рашэньняў якога я ня стаў умешвацца, разглядалася і «кватэрнае» пытаньне — аб адсяленьні ад аднаго вядомага крытыка дачкі, каб палепшыць яму ўмовы для «творчай працы» (такая практыка ў дзейнасьці СП існавала). Прэзідыум падтрымаў просьбу крытыка. Пасяджэньне закончылася позна вечарам, а назаўтра раніцой мяне запрасіў да сябе (дакладней — загадаў зьявіцца) І. Антановіч. «Што вы ўтварылі? Неадкладна адмяняйце рашэньне! Ваш парторг ужо быў у мяне і выказаў свой пратэст. Крытык нічога не атрымае. Райвыканкам не зацьвердзіць вашае рашэньне, — пра гэта ўжо мы паклапоцімся.»

Першае, што мяне зьдзівіла, гэта спрыт кіраўніка партарганізацыі СП — калі ж ён пасьпеў «далажыць начальству»: ноччу? Другое, чым я быў моцна ўражаны, — неверагодна пільны кантроль з боку ЦК за дзейнасьцю кіраўніцтва СП. Нават самае простае бытавое пытаньне павінна быць узгоднена тут, у гэтым доме! Дык а што можна рабіць без узгадненьня? Да гэтага часу я ўжо высьветліў для сябе: планы і тэмы пленумаў праўленьня, пасяджэньняў прэзідыуму і сакратарыяту абавязкова павінны быць у ЦК, пра эвентуальныя зьмены ў планах — абавязкова паведамляць, планы культасьветніцкай працы (усе юбілейныя і проста творчыя вечары, сустрэчы з чытачамі, прыём дэлегацыяў, выезды за межы Беларусі і г. д.) — таксама ў ЦК! Ні кроку без узгадненьня! Хіба што Літфонд пад меншым кантролем — і выдае пуцёўкі ў дамы творчасьці самастойна? Ды і гэта яшчэ невядома, можа, і гэтую дзейнасьць адсочваюць?

Слухаю амбітнага партыйнага чыноўніка і спасьцігаю, куды я ўскочыў і колькі мяне будуць тузаць, прыніжаць і зьневажаць па самай дробязнай прычыне і зусім беспрычынна, як вось цяпер. Незаслужаную «вывалачку», ды яшчэ ў такім грубым, непачцівым тоне, я пераношу кепска, зусім кепска, і таму спрабую абараніцца. «Па-першае, кажу, калі наш парторг такі прынцыповы, дык чаму ён моўчкі праседзеў на прэзідыуме, чаму ня ўзяў слова і не даказаў, што такое рашэньне будзе памылковае? Што гэта за партыйная пазіцыя — бачыць, разумець, што калегі, таварышы і сябры, робяць памылковы крок і не засьцерагчы іх, хітранька прамаўчаць? Па-другое, чаму папрок выказваецца мне, калі я ня меў дачыненьня да падрыхтоўкі прэзідыуму? І чаму цяпер я павінен ставіць пытаньне аб адмене пастановы і за чужыя грахі нажываць ворага ў асобе гэнага крытыка? Хто рыхтаваў пытаньне — хай і адкручвае назад.» — «Вы нечага не зразумелі, шаноўны першы сакратар, — досыць скрыпуча прагаварыў Іван Іванавіч. — Вы знаходзіцеся ў ЦК, дзе ад крытыкі не адхрышчваюцца, а ўдзячна выслухоўваюць. Добра, сьпішам гэта на вашу нявопытнасьць. Але зрабіць тое, што я сказаў, давядзецца. Усяго добрага!..»

Здаецца, ці ня ў той жа дзень, што так паскудна пачаўся, я даведаўся пра штось такое, ад чаго мне стала ня проста сумна, а моташна і скрушна. Інжынер-будаўнік Літфонду (была такая пасада — на перыяд будаўніцтва) запрасіў мяне зьезьдзіць паглядзець месца, дзе будзе новы дом творчасьці «Іслач» і дзе ўжо рыхтуецца пад яго пляцоўка. Мне ў поўным сэнсе слова стала блага. Раней да мяне даходзілі чуткі, што кіраўніцтва СП езьдзіць па ваколіцах Менску, выбірае лясное ўрочышча, дзе мог бы, на радасьць пісьменьнікам, узвысіцца новы шыкоўны дом творчасьці. Але я думаў, што само будаўніцтва — недзе ў далёкай персьпектыве. Пакуль будзе выкананы праект усяго ансамблю — з усімі будынкамі, дварамі, інфраструктурай, — пройдуць гады. Аказваецца, усе праектныя дакументы гатовыя і работы «нулявога цыклу» пачаліся: высечаны лес, зроблена маркіроўка, забіты першыя калкі. Ліміты на будоўлю пайшлі, першыя дзясяткі тысячаў з адпушчаных Літфондам СССР трох мільёнаў — выдаткаваныя, наступны год — першы год ударнага будаўніцтва. А ўсяго «ударных» будзе пяць — у канцы 1986-га Дом творчасьці «Іслач» пачне функцыянаваць. І гэты Дом павінен збудаваць я — чалавек, які, апрача шпакоўнямі ў дзяцінстве, ніколі ніякім будаўніцтвам не займаўся і не цікавіўся. Ну не старшыня ж — не Максім Танк, якому праз два гады 70, будзе непасрэдна займацца ўсімі практычнымі пытаньнямі новабудоўлі, — як не займаўся ён колькі гадоў раней і будаўніцтвам Дома літаратара — усё цягнуў яго нястомны намесьнік (раўназначна — першы сакратар) Іван Шамякін. Дык Шамякін у такіх практычных справах добра знаўся, сам меў сярэднюю адукацыю будаўніка, будаўнікам Менску прысьвяціў вялізны раман «Атланты і карыятыды», ведаў усіх начальнікаў у сталіцы і абласьцях, з многімі сябраваў асабіста, ведаў усе кнопкі, на якія трэба націснуць, каб будаўніцтва (справа ў нас — неймаверна цяжкая!) рухалася наперад. А што ведаю і якіх знаёмых маю я? Трохсот пісьменьнікаў, з паўсотні навукоўцаў-філолагаў, з дзясятак журналістаў, столькі ж мастакоў і кампазітараў, ну яшчэ трохі настаўнікаў і бібліятэкараў... І, бадай, ніводнага міністра, намесьніка міністра, сакратара абкаму, старшыні выканкаму... Дый страшна ня ўмею абзаводзіцца знаёмствамі, прывабліваць і прыбліжаць да сябе, рабіць сябрамі патрэбных людзей — на бяду-на шкоду сабе, вядома. Такі ўжо некантактны, няздатны на шырокія прывязанасьці ўрадзіўся,— вечна ў самім сабе, у сваіх пастаянных і нязводных думах-клопатах пра лёс Роднага Слова, лёс беларускай школы, беларускай культуры — кнігі, тэатру, музыкі. Пра лёс усяго таго, што зусім ці амаль зусім не цікавіла пераважную бальшыню тутэйшых начальнікаў. «А зачем нам на белорусском Шекспир, (или Гете, или Данте) если он есть на русском?»

Як умеюць абзаводзіцца знаёмствамі і сябрамі творцы канктактныя, рэалісты і прагматыкі,— я пераканаўся на адным эпізодзе, сьведкам якога быў. Заходжу ў будынак Саюзу пісьменьнікаў (яшчэ на вуліцы Энгельса), у маленькі пярэдні пакой, які разьдзяляе кабінет старшыні і кабінет сакратара, і бачу на вялікім масіўным стале цэлыя штабялі бандэроляў — зусім аднолькавых памерам. «Што такое, прабачце цікаўнасьць? Што за манбланы?» — спытаўся ў супрацоўніцы апарату. «Гэта новы раман Івана Пятровіча, вось памаглі загарнуць і падпісаць і зараз павязем на пошту.» — «І куды ж гэта, калі не сакрэт?» — пытаюся. — «Усім першым сакратарам райкамаў Беларусі, па сьпіску.» — «Дык колькі іх тут?» — «Сто з гакам.» — «Ну, правільна, — кажу, — сакратары павінны чытаць лепшыя творы беларускай літаратуры. Самі купіць — могуць і не здагадацца, а так — хочаш ня хочаш — чытай!»

Супрацоўніца з разуменьнем усьміхнулася.

«Дык во, ядрона вош, як набываюцца нерадавыя, уплывовыя сябры, як заваёўваецца іх увага і падтрымка, а значыць — і вялікія заказы на кнігу, і пахвальныя словы ў друку ці на тэлерадыё і іншыя ласкі! Ну, малайчына! Ай-ай-ай, які малайчына!.. Але... а як жа распаўсюджваецца і прапагандуецца беларуская кніга па-за гэтай прыватнай ініцыятывай? Чаму ў кнігарнях пыляцца і курчацца штабялі беларускамоўных выданьняў? Дарэчы, на якой мове пасылаецца сакратарам райкамаў новы раман? Ці на мове зямлі і народу — гаспадара гэтай зямлі!»

Так што мне з папярэднікам у справе будаўніцтва і не раўняцца, і не цягацца. Прызнаюся, ад перажываньняў з гэтай прычыны, я ажно ўчарнеў. На што будуць ісьці мае сілы цэлыя пяць гадоў! (Дый добра, калі пяць, бо — планы не заўсёды вытрымліваюцца.) А хіба я пра гэта, пра будаўніцтва, думаў і тады, калі даваў згоду, і цяпер — па абраньні? Я думаў толькі пра адно — як найлепшым чынам ахвяраваць свае сілы і здольнасьці на тое, каб Саюз пісьменьнікаў хоць на трохі павярнуўся тварам да самых балючых беларускіх праблемаў — да таго галоўнага, чым павінна сёньня, у гэтых гістарычных абставінах, жыць нашая нацыянальна сьвядомая інтэлігенцыя. Толькі пра гэта і думаў і думаю! А тут — будаўніцтва! Ну што ж, неяк будзе, давядзецца паднапружыцца; зрэшты, калі ўрад рэспублікі даў згоду і прыняў грошы — то будзе таксама варушыцца і памагаць, заказчык-то — Літфонд усесаюзны, Масква. (Так урэшце і сталася. Урад ішоў насустрач, ціснуў на падрадчыка, асабліва старалася тагачасны намесьнік прэм’ера Н. М. Мазай: і зараз бачу, як яна на будоўлі, куды прыязджала не аднойчы, ходзіць па гурбах друзу ў туфельках на абцасіках.)

Клопатаў, як я зразумеў адразу, у першага сакратара будзе шмат, у тым ліку, вядома ж, і пра пісьменьніцкі быт, пра ўмовы творчай працы сяброў СП, забесьпячэньне жыльлём і аўтамашынай (і тое, і другое трэба выбіваць, вырываць, вымольваць), і пра выданьне кніг беларускіх аўтараў у Маскве і Ленінградзе, і пра ўшанаваньне памяці нябожчыкаў... Аднак жа — галоўнае, галоўнае і яшчэ раз галоўнае: скіраваць усю дзейнасьць і высілкі на тое, каб беларускія пісьменьнікі ўсё часьцей задумваліся над лёсам Бацькаўшчыны, яе мовы і культуры, каб дух беларушчыны ўсё глыбей пранікаў у іх сьвядомасьць, каб ад абыякавасьці і раўнадушша, якога занадта шмат у пісьменьніцкім асяроддзі, іх душы і сэрцы памкнуліся насустрач вялікім і высакародным патрыятычным ідэям, каб мацней загараліся грамадзянскім неспакоем, бо толькі неспакойныя могуць нешта зрабіць для Радзімы. К таму часу, праз паездкі ў Балгарыю і ў Славенію, праз замежнае радыё на славянскіх мовах, я ўжо добра ведаў пра ролю Саюзу пісьменьнікаў Чэхаславакіі ў падрыхтоўцы гэтак званай «Пражскай вясны», якая ўскалыхнула ўсю Еўропу, у тым ліку і мільёны сумленных чалавечых душ у СССР. Мне ўсё больш станавілася ясным, што ў краіне насьпяваюць сур’ёзныя перамены і што яны будуць выкліканыя перш за ўсё нявырашанасьцю нацыянальных праблемаў, грубым скрыўленьнем ленінскай нацыянальнай палітыкі, — у тым ліку і ў галіне эканомікі, а ня толькі мовы і культуры. Хоць моўна-культурны асьпект праблемы — самы балючы, безумоўна, для сьвядомага прадстаўніка любога, пазбаўленага свабоды і незалежнасьці народу. Калі праз адзінаццаць гадоў разваліцца СССР — я стану пускаць «у людзі» сваю ўласную формулу: «Галоўная прычына развалу Савецкага Саюзу — дзікае, гвалтоўнае задушэньне ў Беларусі беларускай мовы.» На першы погляд — спрашчаю праблему такой фармуліроўкай, але па сутнасьці — спрашчэньня няма, беларуская мова тут — толькі вобраз-сімвал. У СССР, на ўсіх нярускіх тэрыторыях, ішоў планамерны працэс гвалтоўнай русіфікацыі і асіміляцыі, у нас, у Беларусі, яго вынікі былі асабліва жахлівыя, таму і ўзяў за сімвал лёс нашага, беларускага Слова, нашай беларускай Душы.

Аб чым я тады, восеньню 1980-га, прыйшоўшы на працу ў СП, думаў-марыў? Аб тым, што я павінен не ўпусьціць ніводнай магчымасьці, якую можна скарыстаць дзеля абуджэньня нацыянальнай самасьвядомасьці ў беларускай інтэлігенцыі, што б гэта ні было: пленум, сход, прэзідыум, канферэнцыя, літаратурны вечар, артыкул ці інтэрв’ю ў друку... Я павінен біць і біць у адну і тую ж кропку, напамінаць і напамінаць усім, хто пачуе ці прачытае, пра наш найпершы, наш сьвяты абавязак.

На лістках засталіся занатаваныя сьляды маіх тагачасных думак-роздумаў сам-насам з сабою. «Дзе ж уласны прыклад нацыянальна сьвядомай інтэлігенцыі? Колькі нас, хто і дома — з жонкай, з дзецьмі, з цешчай, з суседзямі — гаворыць на мове сваіх таленавітых кніг? І прычым тут улада? Улада вінаватая, што ты не гаворыш з жонкай і дзецьмі па-беларуску? Сяджу ў рэдакцыі часопісу. Зьвініць тэлефон. Намесьнік рэдактара, вядомы паэт, падымае трубку. «Нет, не получится. Мне тут надо на полчасика задержаться. Сходи забери сама...» І паклаў трубку. Ну, ясна. Гаварыў з жонкай. Гаварыў на штодзённай мове сям’і, хатняга жыцьця. Значыць, так гаворыць і з дзецьмі, і з унукамі... Паклаў трубку і прадоўжыў са мной гаворку на «нашай роднай любай матчынай» мове. Ну ці ж не фарысеі і крывадушнікі? Сказанае яшчэ ў большай меры датычыць многіх нібыта нацыянальна сьвядомых артыстаў, музыкаў, мастакоў, філолагаў АН БССР, выкладчыкаў ВНУ і гарадскіх школ... Настаўнікі толькі на ўроку карыстаюцца беларускай мовай, а ледзь скончыўся ўрок — ужо на калідоры, а часам і ў класе — пераходзяць на рускую. На ўроку такая настаўніца — як беларуская артыстка ў замежнай оперы: сьпела па-італьянску і тут жа натуральна пераходзіць на звыклую штодзённую мову. Гэтак жа, як настаўнікі, карыстаюцца беларускай мовай артысты нашых драматычных тэатраў — толькі на сцэне! Беларуская мова для іх — толькі мова прафесіі, але — ня мова душы. Ад гэтага шмат траціць і мова прафесіі, бо яна не ўзбагачаецца, не шліфуецца ў жывой гаворцы штодзённа і штохвілінна.

У нас ужо вырасьлі і вырастаюць цэлыя пакаленьні творчай інтэлігенцыі, якія не валодаюць або зусім слаба валодаюць беларускай мовай, карыстаюцца бог ведае якім валапюком і «трасянкай». І хочуць без культуры мовы падняць агульную культуру грамадства, агульны стан духоўнасьці? Гэта немагчыма. Цуды бываюць толькі ў казках.»

«Я хачу, каб пісьменьнікі лепш усьвядомілі сваю місію, свой абавязак перад народам, сынамі і дочкамі якога зьяўляюцца. Я спадзяюся, што памагу многім вылезьці з «балота», і яны стануць думаць пра Беларусь і нешта рабіць, каб ратаваць родную мову, і каб ствараць сур’ёзную вартую народа літаратуру. Я спадзяюся, што памагу зрабіць Саюз пісьменьнікаў магутнай грамадскай сілай, якая будзе ўплываць на агульны стан рэчаў у Беларусі. Я спадзяюся, што троху-патроху ўдасца зьмяніць маральны клімат у Саюзе пісьменьнікаў, — як у сталіцы, так і ў абласьцях. Я спадзяюся, што наш Дом літаратара з цягам часу стане сапраўдным храмам беларушчыны, беларускага слова, беларускай паэзіі і музыкі, храмам беларускай культуры, беларускай духоўнасьці; храмам, з якога людзі будуць выходзіць з душою прасьветленай і ўзвышанай; стане тым асяродкам, дзе будзе фармавацца і культывавацца ідэалогія беларускага нацыянальнага адраджэньня.»

«Я ведаю, што кнігі ня пішуцца ў пакоях Дома літаратара, але якасьці, неабходныя пісьменьніку, каб напісаць добры твор, трэба выхоўваць і тут, у Саюзе. Саюз пісьменьнікаў ёсьць увасабленьнем грамадзянскага аблічча беларускага пісьменьніка. Саюз прадстаўляе яго ня толькі ў Беларусі, але і ў сьвеце.»

«Я хачу, каб пісьменьнік больш актыўна і вынікова ўдзельнічаў у будаўніцтве беларускай культуры, апірышчаў беларускага нацыянальнага духу. Мяне вельмі непакоіць атмасфера маральнага апушчэнства і безадказнасьці. Безадказнасьць мае мноства праяваў і абліччаў, і шмат прычынаў паходжаньня. Адна з іх — адступленьне ад законаў звычайнай чалавечай маралі, няздольнасьць выстаяць перад націскам беспрынцыпнасьці і нахабства. У нас узаконена плата за кампліментарную крытыку, за «фіміям», за паслугі яўна падхалімскага кшталту. І плата, канешне ж, ня ўласным дабром, а дабром паспалітым. Напрыклад, падтрымкай слабай кнігі ў выдавецтве — за кошт адцясьненьня кнігі таленавітай і моцнай; падтрымкай публікацыі ў часопісе без чаргі — зноў жа за кошт марнаваньня ў чарзе твораў больш таленавітых і значных; пасылкай у цікавую камандзіроўку, на выгаднае мерапрыемства; падтрымкай пры дзяльбе кватэр — хоць усім бачна, што іншы, ня менш таленавіты пісьменьнік, мае больш пільную патрэбу ў павелічэньні жыльлёвай плошчы.»

Так думаў-марыў я, рыхтуючыся да новай службы на пачатку незабыўнай восені. А неўзабаве на тых жа лістках запісаў: «За два першыя месяцы да мяне прыйшлі “на прыём” 64 чалавекі. З іх 50 — па кватэрным пытаньні. Астатнія — наконт аўтамашыны, выданьня кнігі, камандзіроўкі... Ніводнага — каб падзяліцца са мною думкамі, як жа будзем змагацца за родную мову, за беларускую школу, з прапановамі наконт выданьня новага часопісу, які вельмі патрэбен, наконт новага беларускага тэатру, бо на сёньня — драматычных — усяго тры на ўсю Беларусь... Найпершы клопат і спадзяваньне на «новую мятлу» — палепшыць жыльлёвыя ўмовы. Пры гэтым, ведаючы становішча некаторых наведнікаў, было проста сорамна слухаць. На шчасьце, такіх няшмат. У бальшыні — сапраўды жыльлёвая праблема абвастрылася да крайнасьці (жаніўся сын, пайшлі дзеці, і дзьве сям’і ў двух пакойчыках, з якіх адзін прахадны; а дзе працаваць пісьменьніку, дзе прадугледжаны законам «рабочы кабінет»?)

Першыя 64 прыходы «на прыём» мяне здорава асадзілі на зямлю: вось гэта і ёсьць рэальнасьць, вось гэтым і будзеш займацца — штодзённа і неадхланна. Зрэшты, і лагічна. А чаго іншага ты чакаў? Людзі прыходзяць з тым, што баліць, што наймацней баліць. Як хворыя да доктара. Дапамажыце! А пра іншае — пагаворым, сустрэўшыся дзе-небудзь у парку ці на вуліцы... Быў, праўда, і адзін візіт бяз просьбы, проста сяброўскі — каб засьведчыць пашану і дружалюбства: Р. Барадулін зайшоў з новай, яшчэ «цёпленькай», кнігай «Вечалле». Дарэчы, надпіс быў са значэньнем: «Шаноўнаму Нілу Сямёнавічу на ўспамін толькі пра ўсё добрае. З павагай.» Гэта ж было сказана і вусна: пра ўсё добрае. Ну, што ж, выдатна! Буду ўспамінаць добрае і ня буду ўспамінаць дрэннае, у прыватнасьці — злосна кусьлівыя скарпіёнскія эпіграмы і брудныя рыфмаваныя пасквілі — ня толькі на мяне, але і на маю сям’ю, у тым ліку на цешчу і на васьмігадовага сына, які меў няшчасьце паслаць у «Вясёлку» свае дзіцячыя вершыкі. Будзем кіравацца толькі добрым, дарагі сябар. Ды ўжо ж былі і дамовіліся аднойчы. Нават на калена падаў, кленучыся ў сяброўскай прыязнасьці. Чаму б не паверыць яшчэ раз — ужо без укленчаньня? Жыць, помнячы добрае, і думаючы пра добрае, усё-такі лягчэй.

У маленькім — спаяным, здружаным — гурце сакратароў СП я аказаўся целам чужародным — адчуў гэта адразу. Усе яны былі «людзі Шамякіна», усе прывыклі да ўсталяванага бестурботна-вальготнага спосабу «выкананьня службовых абавязкаў», былі ў гэтым сэнсе здольнымі вучнямі непасрэднага шэфа, балазе, галоўны шэф, старшыня, глядзеў на ўсё праз пальцы. Ён быў вялікі паэт і радаваўся, што пачуваецца за сьпіной І. П., як за каменнай скалой — надзейна і звышнадзейна: хлопцы працуюць, справы ідуць нядрэнна, пісьменьнікі ў камандзіроўкі і ў дамы творчасьці езьдзяць, Бюро прапаганды — прапагандуе, юбілейныя вечары праходзяць, вялікай крытыкі з «вышак» няма, у асноўным там задаволены, — ну то і дзякаваць Богу! А што яшчэ? І хлопцы-сакратары вельмі прызвычаіліся да спакою і ўтульнасьці ў асабняку-бункеры (так яго празвалі за вонкавы выгляд) на Фрунзе, 5. Моцнага сяброўства між імі не было, але і варажнечы таксама, разумелі, што трэба суіснаваць, цярпець сёе-тое і з сім-тым мірыцца, кожнаму служба падабаецца, бо вельмі падабаецца мець пэўную ўладу, адчуваць, што ад цябе ў нейкай меры нешта залежыць і з табою, як з усякай уладай, людзі безуладныя вымушаны лічыцца.

Натуральна, што мой прыход усяліў у іх душы неспакой і трывогу. Праз паўгода — чарговы, VIII зьезд пісьменьнікаў. Зразумела, што першы сакратар СП на зьезьдзе мяняцца ня будзе, іначай бы яго цяпер не назначалі. Значыць, новую «каманду» будзе падбіраць ён — мае на гэта права, і з кім яму захочацца локаць да локця працаваць — невядома, наўрад ці з намі, мы — вельмі розныя. І. Ч., які ўвогуле глядзеў на сваіх «паплечнікаў» звысоку, быў занепакоены наймацней. Мала таго, што не дасталася пасада «першага», дык можна ўвогуле застацца ў СП бяз «лейцаў». А як жа тады падтрымліваць рэнамэ лепшага раманіста ў сучаснай беларускай літаратуры? Катастрофа! Талент — талентам, а лейцы таксама нешта значаць. І ён паставіў перад сабою задачу — як мага больш абмежаваць маю ролю, не дапусьціць узрастаньня майго ўплыву «на масы», а на зьезьдзе, на выбарах праўленьня — праваліць. Праваленага — першым сакратаром не выбіраюць. Б. С., жывога, хітрага розуму чалавек, скеміў, што і з гэтым нежаданым «першым» можна супрацоўнічаць, тым болей што ёсьць трывалы ідэёвы грунт для гэтага — супольнае змаганьне за беларускую мову. Так, сапраўды, у шчырасьці клопату Б. І. пра роднае слова я ніколі і ні трохі не сумняваўся, і гэта было для мяне найважней. Гэтага, я быў перакананы, больш чым дастаткова, каб не надаваць асаблівага значэньня рэчам іншага парадку. Ёсьць жа нешта, павінна ж быць нешта ў жыцьці, што для чалавека важней за ўсё астатняе!

***

2-га сьнежня адбыўся пленум праўленьня СП, які разгледзеў два пытаньні: аб чарговым VIII зьезьдзе пісьменьнікаў Беларусі і аб сучаснай беларускай драматургіі. Дакладчыкам па першым пытаньні быў Максім Танк. Зьезд пастанавілі правесьці 14-15 красавіка наступнага году. Дакладчыкам, па прапанове Максіма Танка, зацьвердзілі.... першага сакратара — на вялікае зьдзіўленьне і маё і, напэўна, многіх. Я зусім не чакаў такой прапановы з боку М. Т., ведаючы, што па даўняй завядзёнцы з асноўным дакладам выступае старшыня. Але рашыў, што гэта, канешне ж, узгоднена ў ЦК, і моцна адбівацца ня стаў і ўрэшце згадзіўся. Помню, пранізала думка: «Трэба згаджацца! Гэта будзе выдатная магчымасьць сказаць пра тое, што цябе найбольш хвалюе і клапоціць, сказаць з такой трыбуны, з якое слова адрасуецца ўсяму грамадству, абавязкова друкуецца і набывае ў пэўнай меры афіцыйнае гучаньне.» А яшчэ мне падумалася: я напішу даклад такі, каб яго было цікава слухаць. Я напішу яго — ад першай літары да апошняй — сам. Усе даклады дагэтуль пісалі літкансультанты апарату СП, прыгладжвалі (рэдагавалі) сакратары па жанрах, а дакладчык, старшыня Саюзу, толькі агучваў гатовы тэкст з трыбуны. Такая была завядзёнка, — на мой погляд, у вышэйшай ступені — заганная, перанятая з практыкі арганізацыі і правядзеньня рэспубліканскіх і ўсесаюзных зьездаў партыі. Але ж тыя партыйныя даклады — зусім іншая рэч, хоць і ў іх людзям хацелася бачыць адбітак характару, тэмпераменту, мовы першай асобы. Пісьменьніцкі даклад без пячаці асабовасьці — што можа быць больш сумным і недарэчным? Бясконцы пералік імёнаў, назваў кніг, «паднятых тэм», посьпехаў і дасягненьняў, — божа, як гэта было заўсёды нецікава слухаць! Дарэчы, ня надта і слухалі: шушукаліся, перамаўляліся, шалясьцелі газетамі, — чакалі спрэчак. «Я зраблю даклад зусім іншы, і ўпэўнены, што будуць слухаць, — я пастаўлю пытаньні, да якіх раўнадушных у зале ня будзе, ці амаль ня будзе — так амбітна думалася мне ў прэзідыуме пленуму.

Па другім пытаньні — аб сучаснай беларускай драматургіі і тэатры — узяў слова і я, хоць і зусім не зьбіраўся. Выступіў на тэму, якую ні дакладчык (Макаёнак), ні іншыя прамоўцы не закранулі: аб беларускай мове ў беларускіх драматыных тэатрах. І сказаў пра гэта вельмі рэзка, з абурэньнем. Сутнасьць і выснова была наступная: не зразумела, чаму амаль ні слова не было сказана пра мову — пра моўнае майстэрства драматургаў і пра мову на сцэне. Асабліва — пра мову на сцэне. «Беларускую культурную грамадскасьць вельмі засмучае мова нашых тэатраў, у тым ліку і, можа быць, перш за ўсё — акадэмічнага імя Янкі Купалы. Іншы раз цяжка трываць, чуючы, які гвалт чыніцца над словам і над гукам нашай такой прыгожай, такой мілагучнай мовы. Пра якую ідэйна-мастацкую якасьць сьпектаклю можна гаварыць, калі на сцэне замест мовы — нейкі жахлівы валапюк? Тэатр без культуры мовы? Прабачце, але гэта ўжо не тэатр. Ва ўсякім разе, не сур’ёзны тэатр.» (Цытую па кнізе «Покліч жыцця і часу». 1983).

Многім, асабліва людзям з ЦК і Міністэрства культуры (сяму-таму з драматургаў) маё слова не спадабалася — за прамату і вострасьць. У нас прывыклі, што гэтакім тонам начальства гаворыць толькі ў адрас ворагаў камунізму, праваднікоў буржуазнай ідэалогіі ды іх ненаўмысных (аблудных) «падпявалаў» з ліку ідэйна не загартаваных творцаў. Але каб з такім крытычным пафасам кіраўнік СП гаварыў у абарону беларускай мовы? Гэта ўжо занадта! Так ня трэба, нельга. Ну, можна было асьцярожную заўвагу зрабіць, папрасіць чыноўнікаў міністэрства і кіраўніцтва тэатру: вы ўжо, калі ласка, зьвярніце ўвагу, а то неяк няёмка.., — і ўсё, і досыць. Бо гэтак рэзка пра нас, пра наша цудоўнае савецкае мастацтва гавораць толькі брахуны на забугорнай радыёстанцыі «Свабода».

Досыць-такі моцна загарэўшыся ідэяй — парушыць стэрэатып зьездаўскіх дакладаў і магчымасьцю акцэнтаваць увагу на звышактуальных для беларускай культуры, для лёсу беларускай нацыі праблемах, я літаральна на другі ж дзень пасьля пленуму пачаў накідваць на лісткі тэзісы да свайго будучага дакладу. О, сьвятая прастата! — выгукнуў неўзабаве, усяго праз месяц, калі ня меней. У самы разгар напружанага абдумваньня гэтых самых тэзісаў — мяне паклікалі. Туды, на «верхатуру». І сказалі: «Мы перагледзелі пастанову вашага пленуму аб зьезьдзе. Даклад будзе рабіць старшыня праўленьня Максім Танк. Гэта, дарэчы, у вашых жа інтарэсах. Больш таго, мы вам рэкамендуем увогуле ня браць на зьезьдзе слова.» Апошняе мне ўжо і зусім не спадабалася. І я спытаў: «Рэкамендуем ці забараняем?» — «Рэкамендуем, — падкрэсьліў І. Антановіч. — ЦК не забараняе пісьменьніку гаварыць, але пісьменьнік-камуніст разумее, як трэба ставіцца да нашых рэкамендацый.»

Ён выдатна, проста дасканала, валодаў беларускай мовай — гэты ўчарашні чыноўнік-міжнароднік, доктар філасофіі, выкшталцоны і амбітны Іван Іванавіч. Што значыць сын сапраўднай беларускай вёскі! Ніхто ні да яго, ні пасьля яго на пасадзе загадчыка аддзелу ЦК КПБ ня мог пахваліцца такім веданьнем роднае мовы. Як і пазьней — на пасадзе міністра замежных справаў, якую ён займаў ужо ў суверэннай, незалежнай Рэспубліцы Беларусь. Праўда, ужо тады, калі яе суверэнітэтам пачалі гандляваць.

Што ж усё-такі здарылася, што мне ня толькі далі «ад варот паварот», але нават і выступіць на зьезьдзе «не парэкамендавалі»? Чаму, у сувязі з чым — агледзеліся і спахапіліся? Самі — ці хто-небудзь паклапаціўся? Пагаварыў з Васілём Быкавым — што, маючы глыбока аналітычны склад розуму, думае ён пра гэту сітуацыю? «Справа ў тым, што ў плане службовай кар’еры ты робіш вялікія памылкі — ты палохаеш начальства сваёй пазіцыяй. Ня толькі ваяўнічай абаронай беларускай мовы, але і патрабаваньнямі перайначыць усталяваны лад-парадак у Саюзе пісьменьнікаў.» Што праўда — тое праўда. Раблю «памылкі». З пункту гледжаньня партыйнага начальства і літаратурных генералаў. На радасьць гэтым апошнім. І яны мае «памылкі» выкарыстоўваюць! Ужо выкарысталі. Хіба іх магло не ўстрывожыць, напрыклад, маё выступленьне на апошнім партыйным сходзе Саюзу? «Навошта ж... так горача марыць пра ўласную несьмяротнасьць? Дай, дарагі сябра, людзям і часу сказаць сваё слова! Ня мучайся бяссоньніцай ад таго, што яшчэ ня ўсе рэспублікі Саюзу пляскаюць у ладкі, атрымаўшы ў перакладзе на родную мову твой твор. Сьціплей трошкі пачувайся, дарагі і шаноўны!» А калі я пачну гаварыць вось такое і на зьезьдзе — у дакладзе? Праз 20 з гакам гадоў у адной з папак я знайшоў сярод папер «тэзісы» дакладу, які так і застаўся ненапісаным. Вось некаторыя з іх.

«Сёньня рэальную літаратурную палітыку робяць часопісы і выдавецтва, а не Саюз пісьменьнікаў, таму самых аўтарытэтных і прынцыповых людзей трэба накіроўваць на працу туды. Прыклад — В. С. Палтаран: па яе рэдакцыі дрэнныя кнігі не выходзяць. Вось што значыць чалавек на сваім месцы! Нехта сказаў: «Дык што ж вы хочаце? Яна — рэдкі чалавек: яна і ў рот не бярэ сьпіртнога!..»

«Ужо колькі гадоў гаворым, што ў выдавецтве мёртва ляжаць рукапісы таленавітых маладых, а кніжкі графаманаў ідуць «зялёнай вуліцай». Колькі яшчэ будзем гаварыць?»

«Рэкамендацыі Прэзідыуму СП для выдавецтва нічога ня значаць. «Вы сабе, мудрацы, гаварыце, а мы паставім у план выданьня і выдадзім тое, што хочам!» І зразумела! А што? Гэта нашае выдавецтва! Зрабіце сваё, пісьменьніцкае выдавецтва, якім будзе кіраваць праўленьне СП — і ўсё! І выдавайце тое, што рэкамендуеце.»

«Прызнаемся: мы зьмірыліся з сярэднім узроўнем нашай літаратурнай «прадукцыі», сярэдні ўзровень выдаём за высокі, а зусім нізкі — за сярэдні. Гэта — шкодная, згубная тэндэнцыя ў нашай крытыцы, у нашай творчай атмасферы. Гэта — выяўная адзнака правінцыялізму. Сьвет прызнае толькі высокі ўзровень і найвысокі.»

«Сёньня патрэбен герой, які ўмее думаць (мысьлящий), асоба разумная, інтэлектуальная, гэтым і цікавая. Ня варта раманісту ставіць перад сабой задачу публіцыстычнага артыкулу. Ідэя павінна прайсьці праз жыцьцё героя, праз перыпетыі ягонага лёсу.»

«Літаратура ня можа разьвівацца бяздумна, яна павінна асэнсоўваць свой шлях, бачыць тэндэнцыі і накірункі, і перашкоды... Для гэтага і існуе крытыка і літаратуразнаўства.»

«Ад вершаванай і празаічнай публіцыстыкі, — да сур’ёзнага і глыбокага мастацкага раскрыцьця такіх вострых праблемаў нашай сучаснасьці, як гістарычны лёс беларускага народу, лёс роднай зямлі, лёс Бацькаўшчыны. Дзе сучасны раман, які быў бы працягам «Крывічоў» Міхася Зарэцкага — з такімі ж ідэямі, з такімі ж героямі, з такой прысутнасьцю аўтара?..»

«Асабліва цяжка сумленнаму пісьменьніку, калі ён партыйны. Беспартыйнага — таленавітага — стараюцца задобрыць, «купіць», бо толькі біць — нявыгадна; а з партыйным можна ніяк не цырымоніцца, яго задобрываць ня трэба, з яго «здымаюць скуру». А калі партыйны ды яшчэ «нацыяналіст»?..»

«Што ёсьць шчасьце пісьменьніка? Толькі адно: жыць і працаваць па прызваньні; гэта значыць — пісаць творы і ня думаць пра лёс мовы, якою пішаш, не ўпадаць у чорную роспач, што яна можа скора згінуць, калі нічога ў жыцьці ня зьменіцца, і ўжо твае нашчадкі ня будуць ёю карыстацца. Думаць і пакутаваць ад чагось іншага (прычынаў у жыцьці — безьліч), але толькі не ад гэтага непазбыўнага болю, бо балючэй за гэты боль, цяжэй за гэту пакуту — няма для пісьменьніка нічога ў сьвеце. Вызвалены ад гэтага пачуцьця, гэтага стану пісьменьнік — шчасьлівы!»

«У кожнага народу — колькі ў мінулым, столькі і ў будучым. Калі нарадзіўся даўным-даўно — то і будучыня вялікая. Гісторыя — апора будучыні народу. А нам кажуць, нам удукрываюць у галаву: «У вас нічога ў мінулым няма, — ніякай гісторыі, ніякай культуры, ніякай асьветы.» Калі мінулае вымяраецца паўсотняй ці сотняй гадоў — дык і будучыня такая ж недаўгавечная. А калі мінуламу — тысяча гадоў, і ў ім нямала гераічнага, слаўнага, высокага? Як, напрыклад, мінуламу нашага беларускага народу? Дык тады і будучыня можа быць вялікай. Калі, вядома, пра гэта паклапоціцца сам народ...»

«Я хацеў бы сказаць пра асобныя грані нашай нацыянальнай трагедыі. Першая — люмпенская нянавісьць да беларускай інтэлігенцыі. Другая — нацыянальны нігілізм, асабліва пашыраны ў асяроддзі партыйна-савецкага і вытворчага начальства. Трэцяя — дзяржаўныя мужы, кіраўнікі рэспублікі, не жывуць беларускай ідэяй, яна для іх па сутнасьці чужая. Чацьвертая — неверагодна нізкі ўзровень грамадскай самасьвядомасьці, абыякавасьць да палітычных праблемаў, абмежаванасьць сацыяльных інтарэсаў мінімальнымі матэрыяльнымі патрэбамі.»

Такія думкі меў я намер разьвіць у сваім зьездаўскім дакладзе. Было б і шмат іншых, вядома, да зьезду яшчэ заставалася багата часу. Але, але!.. Ну, што ж, будзем іх разьвіваць на іншых трыбунах, на палосах газетаў і часопісаў, — наколькі магчыма. На «дакладчыка» я не прасіўся, не разьлічваў і ня мог разьлічваць, бо ведаў практыку правядзеньня зьездаў. А тое, што адбылося, што мяне тыцнулі носам у бруд, — дык гэта пойдзе мне на карысьць, такое тыцканьне паможа хутчэй пазбавіцца наіўнасьці.

Многае ў маім тагачасным грамадзянскім самапачуваньні лягчэй зразумець, калі помніць, што гэта быў за час — восень 1980-га, якія падзеі-працэсы адбываліся ў краінах усходняй Еўропы, і якія павевы ад іх даходзілі да нас, да беларускіх пісьменьнікаў. Летам, а менавіта ў жніўні таго году, зусім блізка, у Польшчы ўзьнік магутны рух незалежных прафсаюзаў «Салідарнасьць». Якія яго мэты, чаго ён дабіваецца — зразумець было няцяжка. Дапамагала «забугорнае» радыё, рэгулярна слухаць якое мяне прывучыў Васіль Быкаў. З ім мы і сыходзіліся нярэдка, ці ў яго, ці ў мяне, ці выязджалі на ўскраіну Менску, дзе (на вуліцы Лынькова) быў яго гараж, і абмяркоўвалі ўсё, што робіцца ў блізкім сьвеце (Польшча — Расія) і што можа чакаць нас, беларусаў. Бясспрэчна, я тады не прадбачыў набліжэньня такіх крутых пераменаў у лёсе ўсяго сацыялістычнага лагеру, усёй камуністычнай сістэмы, што пачнуцца з «непарадкаў у Польшчы». (Думаю, не прадбачыў і Быкаў. Помню, мы скрушна гаварылі аб усясільным маскоўскім КДБ, савецкай арміі і разьведцы, якія, канешне ж, задушаць усякую спробу нацыянальнага вызваленьня, як задушылі ў 1956-м антыкамуністычны бунт у Венгрыі і ў 1968-м у Чэхаславакіі.) Я ў той час падзяляў пазіцыю Чэхаславацкіх рэфарматараў і моцна верыў, што можна ў гэтым праклятым сьвеце ў процівагу нялюдскаму капіталістычнаму ладу ўсталяваць на зямлі «сацыялізм з чалавечым абліччам». О, як мне падабаўся гэты сацыяльна-палітычны ідэал! Канешне ж, сацыялізм, бо чалавецтва нічога лепшага за доўгія стагоддзі не прыдумала; але ж гэтаксама канешне — з чалавечым абліччам, бяз страшных «хапуноў» і канцлагераў, без галадамору, без прыніжэньня і растаптаньня чалавечай асобы, і — без задушэньня нацыянальных моў і культур. Апошняе Чэхаславакіі не датычыла — датычыла нас, Саюза ССР.

Тое, што ў Польшчы, з разгортваньнем «Салідарнасьці», фактычна пачаўся дэмантаж камуністычнай сістэмы, і што гэта будзе мець надзвычайныя наступствы для лёсу ўсіх усходнееўрапейскіх краінаў і народаў, я асабіста тады яшчэ не ўсьведамляў і не прадбачыў. Мною гэта разумелася толькі як пачатак дэмакратызацыі грамадска-палітычнага жыцьця ў краінах сацыялістычнага лагеру, аб чым мы, прадстаўнікі беларускай нацыянальна-патрыятычнай інтэлігенцыі, ужо даўно марылі і між сабой, употай, гаварылі. (Ды ня надта і ўпотай. Пачынаючы з 1956 году ад ранейшага страху троху-патроху адвыкалі, хоць зусім пазбыцца яго было немагчыма — падзеі, перш за ўсё — пагромы нацыяналізму, не-не ды і напаміналі аб ім.) Паўтараю: толькі як пачатак дэмакратызацыі, а не пачатак развалу блоку сацыялістычных дзяржаваў і глабальнага краху самой камуністычнай ідэалогіі. З ідэалогіяй — з ідэямі і ідэаламі — увогуле пытаньне не такое простае, як многім здаецца. Чаму дзясяткі мільёнаў людзей у сьвеце ўспрынялі і паверылі ў ідэалы камуністычнага грамадства? Па тых самых прычынах, чаму паверылі ў Хрыстовы запаветы. Яны вельмі блізкія між сабой — гэтыя ідэалы і гэтыя запаветы. Прынамсі, у іх адна маральная аснова: усе запаветы Хрыста ўкладваюцца ў «маральны кодэкс будаўніка камунізму», — у той, што быў абвешчаны ў нашай краіне, і які мы, савецкія людзі, у бальшыні сваёй вызнавалі. Гэта была для нас свайго роду рэлігія, нашая вера, а хіба вера можа быць лёгка разбураная, калі яна шчырая і глыбокая? Толькі ня трэба блытаць веру ў прыгожыя, высакародныя ідэалы жыцьця з абвешчаным утапічным будаўніцтвам «камуністычнага грамадства» — ленінска-сталінска-хрушчоўска-брэжнеўскага камунізму. Вядома, што камуністычныя ідэалы вызнавалі і вызнаюць многія людзі «капіталістычнага Захаду», што зусім не перашкаджае ім жыць і кіравацца законамі рынкавай эканомікі, ва ўтопію «гораду сонца» яны ня вераць, але з «сонечнымі» ідэаламі ў душы яны пачуваюцца лепш, у большай меры — людзьмі. У адрозьненьне ад іх, я верыў у «горад сонца» — у тое, што можна ажыцьцявіць пабудаваньне «сацыялізму з чалавечым абліччам».

***

На пачатку новага 1981-га году давялося прайсьці праз эпізод, які прымусіў яшчэ больш цьвяроза ацэньваць стаўленьне высокага партыйнага начальства да маёй, ім жа мабілізаванай на ідэалагічную службу, асобы. Я не зьдзівіўся, калі мне паведамілі, што я выбраны дэлегатам на XXIX зьезд камуністычнай партыі Беларусі. Ведаў: пасада такая, «дэлегатная», усё прадвызначана і распісана загадзя, паводле «табеля аб рангах». Дзіўнае адбылося трохі пазьней. Напярэдадні позна вечарам тэлефануе памочнік першага сакратара ЦК КПБ Ю. П. Сьмірноў (былі, праз сяброўства жонак, у блізкіх адносінах) і кажа: «Н. С., на зьезьдзе вы будзеце выбраны кандыдатам у члены ЦК. Вось перада мною канчаткова зацьверджаныя сьпіскі — членаў ЦК, кандыдатаў і рэўкамісіі.» — «Ня можа гэтага быць, Ю. П., гэта няйначай як апісачка, памылка друку. Ня выберуць мяне». — «Канчаткова зацьверджаны сьпісак! — паўтарыў Ю. П. — Ужо нічога мяняцца ня будзе, раніцай адкрываецца зьезд.» Гэта была і яго недасьведчанасьць, ці наіўнасьць. Выйшла так, як сказаў я. Ні ў якія кандыдаты мяне ня ўсунулі. Ого, каб «нацыяналіста нумар адзін» ды ў ЦК? Ну не! А для чаго існуе галоўная служба палітычнай пільнасьці? Праўда, Ю. П., па заканчэньні зьезду, патлумачыў «асечку» так: «Адзін ваш калега прарваўся вечарам да Першага, расплакаўся, за што яго крыўдзяць, не прапануюць у ЦК, (ведаў ужо, сябры паведамілі), і Першы замяніў вашае прозьвішча ў сьпіску ягоным». — «Ну то і дзякаваць Богу — шчасьлівенька будзе пачувацца калега І. П., ён ужо даўно абласаваўся і даражыць, а мне гэта яшчэ незнаёма», — адказаў я Сьмірнову.

Незнаёмым мне гэта застанецца і надалей — і на XXX-м зьезьдзе (1986), і на XXXI-м (1991, студзень). Больш за гэта: нават у абкам, у гаркам, у райкам партыі ні разу мяне ня ўставяць. За ўсе гады знаходжаньня ў партыі. Што ні кажыце, а галоўная служба пільнасьці хлеб есьць недарма. Камуніст-нацыяналіст — гэта страшней, чым проста нацыяналіст. Проста нацыяналісту мы дарогі не даём, і яго магчымасьці шкодзіць нам — ніякія, хіба балбатне дзе-небудзь, а нацыянал-камуніст, калі яму даць дарогу, — ого!...

Тым часам набліжаўся чарговы зьезд пісьменьнікаў. Зьезд, вядомая рэч, трэба рыхтаваць, і ня толькі арганізацыйна, што нескладана, бо практыка вялізная, але і творча. Што значыць «творча»? Напісаць даклад, — вялікі, гадзіны на дзьве даклад, з якім выступіць старшыня праўленьня. Адразу ж пастанавіў сабе, што да яго напісаньня я не дакрануся нават і пальцам. І ня з крыўды, што са мною так непаважна — каб не сказаць зьняважліва — абышліся: спачатку папрасілі зрабіць галоўны даклад на зьезьдзе, а затым бесцырымонна адставілі. Прычына іншая: я ні разу ў жыцьці ні для якога начальства нічога не пісаў — ісьці ў такія літпарабкі было для мяне непрыймальным, ну, а пісаць даклад для начальніка-пісьменьніка лічыў увогуле абсурдам, нечым недарэчным і сьмеху вартым. Пісьменьнік павінен пісаць даклад сам, пакарыстаўшыся толькі пэўнымі дапаможнымі матэрыяламі (лічбамі, датамі). Так лічыў, лічу і буду лічыць я. Зусім іначай глядзеў на гэтую справу Максім Танк. Траціць колькі месяцаў на даклад? Ну гэта трэба быць дурнем! Што я — крытык ці літаратуразнаўца? Буду чытаць горы нашрайбаваных за пяць гадоў кніг, каб іх прааналізаваць і ацаніць у дакладзе? Ёсьць жа літаратурныя кансультанты ў СП, ёсьць сакратары па жанрах — вось хай і чытаюць тыя «горы» і пішуць для дакладу свае думкі-ацэнкі. І хай, сабраўшыся на сакратарыяце, зьвядуць усё імі напісанае ў адно і назавуць дакладам, і я яго «агучу». Даклад жа выносіцца на зьезд як даклад праўленьня, ад імя праўленьня. Я ж у сваю кнігу яго ня ўстаўлю. А за гэтыя некалькі месяцаў я ці мала напішу таго, што менавіта будзе ў маіх кнігах, і за што чытачы мне скажуць дзякуй. Такі падыход тым больш апраўданы, што пісьменьнікі ніякіх мудрасьцяў ад зьездаўскага дакладу не чакаюць, усе чакаюць толькі аднаго: «Ці назаве дакладчык маё прозьвішча і маю кнігу, а калі назаве — дык у якім кантэксьце?»

Мудры, мудры Яўген Іванавіч! Траціцца на зьездаўскі даклад? Дзеля чаго?

Як і трэба было чакаць, даклад атрымаўся тыповы і той, на які разьлічвалі. Былі названыя сотні імёнаў і дзясяткі кніг, вылучаны творчыя посьпехі «герояў літаратурнай пяцігодкі», разоў дзесяць паўторана «трэба» і «варта»: «нам трэба павысіць...», «трэба актывізавацца», «трэба падняць узровень», «трэба палепшыць», «варта было б узмацніць» і г. д. і г. д. Але ня ўсіх з названых, нават пахваленых даклад задаволіў. Першым, хто, з уласьцівым яму пафасам, выказаў абурэньне, быў Бураўкін. «Нам падсунулі шпаргалку, а не даклад, хаця ў ліку яго аўтараў — адзін акадэмік, адзін прафесар і адзін кандыдат навук». (Гэта значыць — Танк, Гілевіч і Зуёнак). Малайчына Генадзь Мікалаевіч. Добра смалянуў. Канешне ж, дакладчык прачытаў шпаргалку. Толькі ж я па-сяброўску сказаў яму, што ніякага дачыненьня да напісаньня даклада ня маю. Ну, ды Бог з ім. Затое якая ўдалая іронія ў трыядзе: акадэмік, прафесар і кандыдат! Дарэчы, гэта быў ня першы яго выпад супраць кіраўніцтва СП пасьля майго прыходу ў сакратарыят. Яшчэ ў канцы году, калі на прэзідыуме абмяркоўвалі план работы на 1981-ы год, ён гэтак жа пафасна-сярдзіта абазваў шпаргалкай той план. Настолькі драпежыў, што аж я не стрываў і папрасіў яго — таксама з металам у голасе — больш клапаціцца пра тое. як працуе даверанае яму ведамства — Дзяржтэлерадыё БССР. Гэтай пікіроўцы сяброў сёй-той у прэзідыуме моцна ўзрадаваўся. Ну і вось цяпер зноў... Крытыкуй, браток, ёсьць за што, даклад кепскі, бо і ня мог быць добрым, а тым больш выдатным, але чаму ты прыпісваеш віну мне? Давялося на перапынку сказаць сябру яшчэ раз: я ня меў да напісаньня «шпаргалкі» ніякага дачыненьня, і ты добра ведаеш, якія «мацакі» рыхтавалі для старшыні тэкст.

Малацікавымі, вялымі, рэпартажна інфармацыйнымі з безьліччу пералікаў імёнаў і твораў, былі і «жанравыя» даклады — аб прозе, аб паэзіі, аб дзіцячай літаратуры, аб крытыцы... Яшчэ раз пераканаўся: ня трэба дакладаў-справаздачаў, дакладаў-рэпартажаў. Трэба рабіць адзін глыбока аналітычны даклад, у якім засяродзіцца на самых важных і актуальных праблемах разьвіцьця літаратуры на сучасным этапе, — у кантэксьце сацыяльнага і духоўна-маральнага жыцьця грамадства, народу.

Зьезд прайшоў, як стала модна гаварыць, — нармальна, амаль зусім спакойна, без ніякіх эксцэсаў, скандалаў, але гэта ня значыла, што і без сенсацыяў. Сенсацыйнымі былі вынікі выбараў у склад праўленьня. Было падобна на тое, што «масы» незадаволеныя дагэтулешнымі сакратарамі і прагнуць пераменаў. Чыгрынаў атрымаў сто галасоў супраць, крыху менш Сачанка і Гаўрылкін, восемдзесят з гакам — я. Уражаны я быў страшэнна: за што? Толькі паўгоду працую, яшчэ проста ня меў часу, каб многіх асабіста пакрыўдзіць, калі б і хацеў зрабіць такое. Пазьней стала вядома, што ўсе два дні ішла апрацоўка дэлегатаў зьезду, каб настроіць іх супраць мяне. «Хлопцы, рэжце гэнага, прафесара: сам ня возьме, але і нам ня дасьць!» Што сам ня возьме — гэта праўда, поўная праўда, а што другім не дазволіць узяць — вялікае перабольшаньне, не з маім характарам змагацца супраць аматараў нешта ўзяць, хапнуць, вырваць. Ды і прыйшоў я ў Саюз пісьменьнікаў зусім не для таго, каб сачыць, ці па праву і па заслугах той або гэны хоча нечага дабіцца з дапамогаю кіраўніцтва СП, — палепшыць жыльлёвыя ўмовы, купіць машыну, атрымаць пуцёўку ў літфондзе і г. д. Шчыра кажучы, не хацеў я гэта рабіць сваім службовым абавязкам і клопатам, страшна не хацеў, ведаў, што «не маё», што ня маю ні здольнасьцяў, ні хэнці займацца падобнымі справамі. І лічыў разумным, каб імі займаліся наш прафсаюз, літфонд, адмысловыя камісіі (напрыклад, жыльлёвая), само сабою — сакратар па арганізацыйных пытаньнях. Так думаў і так хацеў я, але людзі, члены СП, думалі і меркавалі іначай пра абавязкі першага сакратара Саюзу. І крыўдзіліся, і часам — надоўга.

Помніцца адзін выпадак. Ужо дзесьці ў годзе 92-м, калі працаваў у Вярхоўным Савеце, я атрымаў ліст ад аднаго навукоўца і крытыка, чалавека таленавітага і сумленнага, які — больш чым праз дзесяць гадоў — балюча дакараў мяне, што ў свой час я (менавіта — я) ня даў яму ад Саюзу пісьменьнікаў кватэру. Таварыш ня быў членам Саюза, але працаваў у «ЛіМе» і таму юрыдычна меў права прэтэндаваць на атрыманьне якога-небудзь жыльля з рэсурсаў СП. Захавалася копія майго адказу на запозьнены ліст пакрыўджанага. У адказе — тлумачу добраму чалавеку, што яго жыльлёвае пытаньне прайшло тады міма мяне, што сам ён да мяне не зьвярнуўся, і я проста ня ведаў, чые справы разглядаюцца на жыльлёвай камісіі. Відаць, падышлі да яго кандыдатуры трохі фармальна, — маўляў, ня член СП, да таго ж несямейны... Апраўдваюся, што быў увесь у іншых клопатах — не жыцейска-бытавых, што перадаверыўся камісіі... Апраўдваюся, а пачуцьцё віны не праходзіць, і на душы ад яго ліста-папроку горка...

Амаль скандальная сітуацыя ўзьнікла ў канцы другога дня зьезду, калі начальства з ЦК аб’явіла мне, каго на першым пленуме намечана выбраць сакратарамі Праўленьня. Рэч у тым, што я быў намераны (пры ўмове, што застаюся «першым») абавязкова памяняць «каманду» — з ліку сакратароў, якія мне «дасталіся ў спадчыну», пакінуць толькі аднаго — А. Вярцінскага. Памяняць, бо зладжанай працы з імі ня будзе. І заявіў гэта — і М. Танку, і загадчыку аддзелу культуры ЦК КПБ І. Антановічу. А яны ўсё даўно прадвырашылі: нічога не мяняем, усё застаецца, як было. Аднаго Гаўрылкіна «папэндзім», і то не цяпер, а трохі счакаўшы. А гэтыя — гэтыя хай працуюць. «Калі ласка, кажу, але ў такім разе я падаю ў адстаўку». Што тут пачалося! Ня ведаю, чаму б ім было і не прыняць маю адстаўку? Пабаяліся скандалу? Парушэньня нейкага заведзенага правіла, этыкету? Ну, як жа: адзін рашыў усё перарабіць на свой лад, а калі мы яму не дазваляем гэта — дык кідае нам выклік, ідзе ў адстаўку? І гэта — пісьменьнік-член партыі? Ну, што ж, адстаўку мы прымем, не адстаўку — а пагонім, калі ён гэтакі, толькі пасьля, а цяпер яго трэба зламаць. Некалькі разоў браўся ўпрошваць мяне Яўген Іванавіч, і мне было няёмка перад ім, што прымушаю яго хвалявацца, перажываць, — ніколі не забываў, што яшчэ ад школьных хрэстаматыяў — настаўнік. Спрабаваў «уламаць» і Антановіч. Напусьцілі на мяне і кіраўнікоў дэлегацый СССР і РСФСР В. Озерава і С. Міхалкова. Не паддаўся. Тады паклікаў у ціхі куток на размову сакратар ЦК А. Кузьмін. Шматвопытны «стары хітраван», як яго называлі за вочы маладыя ідэолагі, угаварыў мяне здацца: а менавіта — зьмірыцца толькі на нейкі час, каб не падымаць цяпер скандалу, а «тады мы знойдзем для іх нешта прыстойнае і разрадзім абстаноўку». На гэтым і дамовіліся. А лапух і паверыў. Праз восем гадоў — у 1989 — бразнуў нарэшце дзьвярыма «лапух», а тыя, каму абяцалі падшукаць пасады, засталіся кіраваць Саюзам далей. Бо яны кіравалі вельмі правільна — а іменна: не стваралі ніякіх праблемаў, не давалі ідэолагам ЦК ніякага клопату. Матэрыяльна-сацыяльнага парадку пытаньні за клопат яны не лічылі,— гэта як-небудзь вырашыцца, утрасецца, за гэта з працы не здымаюць. Клопатнымі ж і вельмі клопатнымі былі пытаньні, якія датычылі нацыянальнай палітыкі, — становішча беларускай мовы, культуры, беларускай школы, беларускіх выданьняў, асьвятленьне беларускай гісторыі і інш. Гэтых пытаньняў яны страшна баяліся.

Дзён праз колькі І. Антановіч паклікаў усіх новавыбраных кіраўнікоў СП да сябе ў кабінет на падвядзеньне вынікаў зьезду. Фактычна — на лупцоўку, асабліва некаторых, непаслухмяных, з-за якіх былі непрыемнасьці... Даў кожнаму слова для ацэнкі зьезду і работы па яго падрыхтоўцы і правядзеньні. Слухаў, перабіваючы пытаньнямі і рэплікамі. Шмат прэтэнзіяў: склад выступоўцаў няўдалы (вінаваты — я), не выступілі госьці Навічэнка, Салавухін, Нагнібеда (і хоць яны ўсе адмовіліся, вінаваты — я), СП скампраметаваны як інстытуцыя — па віне кіраўніцтва (а глядзіць толькі на мяне). «Спыніце, Н. С. і І. Г., супрацьстаяньне. Ня будзе ні пераможцаў, ні пераможаных. Вы страшна розныя людзі. І таму — аднолькава вінаватыя.» Пачуўшы такое, я ўскінуў голаў і рэзка запярэчыў: «У чым мая віна? У тым, што нехта гоніць фанабэрыю? Я з вамі катэгарычна ня згодзен.» І тады Антановіч моцна ляпнуў даланёй па стале: «Запомніце, Н. С., у гэтым доме «ня згодзен» не гавораць». — «Дык але ж я ня згодзен! Ці вы хочаце, каб я вам схлусіў — сказаў, што згодзен?» Антановіч надзьмуў шчокі і перавёў погляд на Танка: «Яўген Іванавіч, можа, вы растлумачыце Нілу Сямёнавічу? Мяне ён не разумее.» А я — зразумеў. І беспамылкова. Зразумеў, што справы мае горшыя, чым я думаў.

30 чэрвеня ў Маскве, у Крамлі, пачаўся VII усесаюзны зьезд пісьменьнікаў, на які я паехаў у новым статусе — ужо ня проста як дэлегат, але і як «адказны» літаратурны чыноўнік. Мабыць, таму — вельмі ўважліва слухаў даклады і прамовы і пільней прыглядаўся да ўсяго, што робіцца, — ну каб жа нейкія карысныя ўрокі спасьцігнуць, чаму-небудзь падвучыцца. Ці ня самы моцны ўрок атрымаў у час выступленьня кіраўніка нашай дэлегацыі — урок нацыянальнага сораму. Перад ім гаварыў кіраўнік маскоўскай пісьменьніцкай арганізацыі Ю. Бондараў. Якой — ад першых словаў — жывой, асабістай мовай, з якой чалавечай і грамадзянскай шчырасьцю! Была асалода слухаць. Выступае пісьменьнік! — што тут яшчэ скажаш? А тады выйшаў за трыбуну наш. І пачаў: «Дасягненьні нашай рэспублікі — яркае сьведчаньне сілы сацыялістычнага ладу, мудрай нацыянальнай палітыкі партыі і ленінскай дружбы. Сёньня ў Беларусі, як і ва ўсёй нашай краіне, пануе небывалы палітычны і працоўны ўздым, выкліканы гістарычнымі рашэньнямі XXVI зьезду КПСС. XXVI партыйны зьезд даў усяму савецкаму грамадству і прагрэсіўным колам чалавецтва велізарны зарад энергіі стварэньня, а для нас, пісьменьнікаў, — гэта перш за ўсё творчы зарад». Далей — пералік імёнаў (у тым ліку выпадковых), прысяганьні і заклікі.

Гляджу, што робіцца ў зале, і ад сораму ўгінаю галаву. Трэць дэлегатаў, калі ня больш, выходзяць прэч. Валам валяць! Няёмка чуецца прэзідыум, але вядучы аб мікрафон ня стукае, — мабыць, разумее іх. Дык значыць — «небывалы ўздым» і «мудрая нацыянальная палітыка партыі». Куды ўжо мудрэй! Ні ў адным горадзе і гарадку ніводнай беларускай школы не засталося. І ні адна дзяржаўная ўстанова не працуе на беларускай мове. А я спадзяваўся, што хоць асьцярожна, хоць баязьліва закране гэту тэму наш галоўны прамоўца. Не, нават і блізка да яе не падступіўся. Ні слова пра лёс беларускай мовы не сказаў у сваім разумным, сур’ёзным выступленьні і В. Быкаў, цалкам засяродзіўшыся на ваеннай прозе. Ну, літаратура аб вайне — гэта яго дзялянка і сказаць аб ёй яму ёсьць што. Але ж хто скажа — ды так, каб пачуў увесь Савецкі Саюз — пра нашу мову, пра яе трагічнае становішча і пра шанц выратаваньня? Калі не ўратуем мову — для каго тады пішам, і таленавіта і ня вельмі? Хто будзе чытаць напісанае — і пра «небывалы ўздым» і пра «подзьвіг чалавека на вайне»? Няўжо яшчэ не зразумела, што ёсьць сёньня для нас задачай над усімі задачамі?..

Выходзіць, што так.

Божа прамілы, што ж за ачмурэньне наслаў ты на нас, беларусаў?

***

Патроху ўцягваюся ў шэрыя будні службоўца-чыноўніка. Неяк ня думалася раней, што на службе ў СП можа быць столькі ўсялякіх клопатаў пераважна ня ўласна літаратурных. Найбольш даймае — будаўніцтва Дома творчасьці. Добра, што на пасаду дырэктара Літфонду прыйшоў В. А. Вільтоўскі — чалавек крыштальнай сумленнасьці і рэдкаснага пачуцьця абавязку. Да таго ж — апантаны кніжнік, нястомны актывіст таварыства кнігалюбаў. Ён многае-многае, што датычыцца будаўніцтва «Іслачы», браў на сябе, вызваляў мяне ў тых момантах, дзе можна было без «першага» абысьціся.

Будні — буднямі, але здараліся і сьвяты. Адно — дык нават вялікае, вельмі ўрачыстае, радаснае, усебеларускае. Гэта — юбілей Максіма Багдановіча, 90-годдзе са дня яго нараджэньня. Усё прайшло на высокім душэўным пад’ёме — і адкрыцьцё помніка паэту, і мастацкай выставы, і — урачысты вечар у Вялікім тэатры оперы і балету. На вечары прысутнічала ўсё кіраўніцтва рэспублікі — Ц. Кісялёў, А. Аксёнаў, У. Бровікаў, А. Кузьмін, Н. Сьняжкова і іншыя, было шмат гасьцей-паэтаў — з Расіі, з Украіны, з Літвы... Мне выпаў гонар выступіць на гэтым вечары з галоўным словам пра Паэта. І сапраўды, ніколі ў жыцьці я так не ганарыўся магчымасьцю сказаць прынародна пра беларускую паэзію ў асобе яе найчыстага генія, як гэты раз. Бо і ніколі датуль у такім душэўным гарэньні не складаў сваё паэтычна-публіцыстычнае слова. Быў той выпадак, калі я, з падлеткавых гадоў зачараваны яго мастацкім дарам, у поўным сэнсе слова чуўся шчасьлівым. Перапоўненая зала, хай Бог даруе нясьціпласьць, вітала гэты сьпеў маёй душы і сэрца з пачуцьцём захапленьня, авацыямі. У перапынку перад канцэртам не было праходу ад віншаваньняў, ад шчырых, узбуджаных словаў удзячнасьці... Нават І. Шамякін у дзёньніках той пары запіша: «Ня ведаю, чаго варты Н. Г. як паэт, але літаратуразнаўца — бліскучы». Кажу «нават», бо І. П. было трагічна цяжка хваліць творчасьць тых, хто ня быў з ім у сяброўскіх адносінах. Ды яшчэ хваліць так высока.

***

А ў суседняй Польшчы падзеі разьвіваюцца самым драматычным чынам. 13-га сьнежня ген. Ярузельскі, Першы сакратар ЦК ПАРП і старшыня Саўміну ПНР, у звароце да народу абвясьціў аб стварэньні Ваеннага Савету нацыянальнага выратаваньня, які ён жа і ўзначаліў. Зварот яго апублікавала газета «Правда». У сваіх ацэнках «Салідарнасьці» і прагнозах на будучыню Польшчы («адзіны шлях да гэтай мэты — сацыялізм, ухвалены грамадствам...»), як і на непарушнасьць Варшаўскага Дагавору, генерал памыляўся. Але я хачу сказаць пра іншае. Я ніколі раней ня чуў з вуснаў камуністычнага лідэра такога слова пра сваю краіну і свой народ — такога асабістага, шчырага, глыбока прачулага, горкага і балючага зьместам і такога стылістычна бездакорнага формай. Яно свабодна можа прэтэндаваць на месца ў хрэстаматыі патрыятычнай публіцыстыкі. На яго фоне прамовы і звароты крамлёўскіх і іншых савецкіх правадыроў — убогая, посная, безаблічная казёншчына, да таго ж непісьменная і гугнявая. І што ж гэта за пракляцьце такое дзесяцігоддзямі вісьне над намі? Што ж гэта нашая зямля не народзіць сапраўды разумнага, інтэлігентнага, культурнага правадыра? за што так пакараны наш, увогуле богабоязны, народ?..

Неўзабаве ген. Ярузельскі выступіў па польскім радыё са зваротам да краіны яшчэ раз — у сувязі з Каляднымі сьвятамі. І зноў — нацыянальная згода! Толькі — нацыянальная згода! І зноў — Польшча, Польшча, Польшча! «Польшча — адзіная. Сумленнымі намаганьнямі мы павінны падняць яе з нягодаў. Ніхто за нас гэтага ня зробіць. Мы павінны патушыць у нашым доме тлеючы агонь раздору і нянавісьці». І яшчэ: «Праўду пра Польшчу ўтаіць у Польшчы нельга». Правільна. Але і праўду пра Беларусь утаіць у Беларусі нельга, — перафразуем, заклапочаныя сваім, Ярузельскага. Толькі прасьцякі думаюць, што ім удасца ўтаіць праўду.

Як і раней у 60-я — 70-я, так і цяпер мяне перш за ўсё цікавіла і хвалявала — калі ў нас пачнуць па-сапраўднаму, справядліва вырашаць нацыянальнае пытаньне? Па-сапраўднаму — гэта значыць паводле запаветаў У. І. Леніна, сфармуляваных ім у вядомых запісках пачатку 20-х гадоў, завучаных мною амаль на памяць. Усё пільней пачынаю сачыць за публікацыямі ва ўсесаюзным друку, прысьвечанымі пытаньням нацыянальнай культуры і асьветы, караням нацыянальнай літаратуры і мастацтва, вытокам нацыянальнай духоўнасьці, — і ўсё больш непрымірыма ставіцца да праяваў «нацыянальнага самаедства» на старонках самой беларускай літаратуры, аб чым гаварыў яшчэ дзесяць гадоў таму — на VI зьезьдзе пісьменьнікаў. А паколькі праявы канкрэтныя і маюць аўтараў — то і крыўджу сваёй непрымірымасьцю гэтых аўтараў і трачу ў іх асобе сяброў, нажываю незычліўцаў. Так 12-га лютага на Пленуме СП не стрываў і рэзка пакрытыкаваў першыя апублікаваныя фрагменты з кнігі майго сябра А. Лойкі «Як агонь, як вада», прысьвечанай жыцьцю і творчасьці Янкі Купалы. Што мяне прымусіла «сарвацца»? Тое, што аўтар кнігі зрабіў ідэйнымі праціўнікамі Купалы Вацлава Ластоўскага і Антона Луцкевіча, перакрывіўшы пры гэтым іх прозьвішчы на Лапкоўскі і Лапкевіч. Нельга, запярэчыў я, ператвараць аднадумцаў і паплечнікаў паэта ў яго ідэйных ворагаў. Колькі можна чарніць выдатныя імёны беларускага нацыянальнага адраджэньня, беларускай літаратуры і навукі? Зразумела, мой сябар Алег Антонавіч моцна пакрыўдзіўся за крытыку, палічыў яе несправядлівай, хоць праз некалькі гадоў істотна перайначыў усе калізіі, што датычылі ўзаемаадносінаў Купалы з Луцкевічам і Ластоўскім. Дык гэта праз некалькі гадоў, а тады... А тады абодва гэтыя «беларускія буржуазныя нацыяналісты» яшчэ не былі рэабілітаваныя. І мая пазіцыя — як мне стала вядома — вельмі не спадабалася «там», у ідэалагічным аддзеле ЦК КПБ. Яна была расцэненая як трывожны сімптом у паводзінах першага сакратара галоўнай творчай арганізацыі рэспублікі.

Фактычна ўвесь год — пісьменьніцкай арганізацыі і мой асабіста — пайшоў на падрыхтоўку і правядзеньне 100-гадовых юбілеяў Купалы і Коласа. Давялося напісаць аж некалькі артыкулаў пра юбіляраў, найперш — пра Купалу. Прыняў удзел у зьлёце студэнтаў філфаку ў Вязынцы — у канцы траўня, а 7-га ліпеня, там жа, адкрываў і вёў вялікае купалаўскае сьвята паэзіі, на якім прысутнічалі і кіраўнікі Рэспублікі. Усё было арганізавана найлепшым чынам — як і восеньню вялікае сьвята коласаўскае. На гасьцей з-за мяжы і з саюзных рэспублік сьвяткаваньне рабіла моцнае ўражаньне і, вядома ж, унушала ім, што праблемы разьвіцьця нацыянальнай культуры вырашаюцца ў нас ну проста выдатна, аб нейкім абмежаваньні, неспрыяньні, а тым больш уціску і гаворкі ня можа быць. Так навучыліся за 60 з гакам гадоў «пускаць пыл у вочы», будаваць і паказваць «пацёмкінскія вёскі». А насамрэч было ня толькі абмежаваньне і неспрыяньне, а быў і ўціск, і гвалт, і самы што ні ёсьць лінгвацыд, ішла непрыхаваная, нахабная, цынічная русіфікацыя ўсяго і ўся — ад Акадэміі Навук і універсітэту — да вясковай школкі, ад ЦК і Саўміна — да канторы найдабітага, найздыхлянага калгаса і «офіса» раённага «банно-прачечного комбината». Але гасьцей, і замежных і савецкіх, з гэтай праўдай беларускай рэчаіснасьці не знаёмілі, у «канторы» і «офісы» не вадзілі (а калі і вадзілі — дык на добрым падпітку), зрэшты, і там выстаўлялі напаказ клопат аб нацыянальнай беларускай культуры. Усё жыцьцё перабіраю ў памяці — і ўсё бачу перад вачыма пераможна-ўрачыстую паказуху, і ўсё адчуваю дух штучна створанага, фальшывага сьвяточнага настрою.

Перачытваючы ў іх юбілейны год Купалу і Коласа, раздумваючы над іх лёсам у кантэксьце гістарычнага лёсу Беларусі, я непазьбежна мусіў спыняць увагу-думку на асобах іхніх сучасьнікаў і паплечнікаў, тых, што ішлі з імі побач. Мне ўжо было добра вядома, які лёс большасьці з іх. Ведаў я і тое, што рэабілітаваць іх улады былі вымушаныя, але рабілі гэта без ніякай радасьці. Адным з важных асьпектаў маёй службовай чыннасьці ў СП быў клопат пра аднаўленьне ў гісторыі літаратуры несправядліва выкрасьленых з яе імёнаў, пра вяртаньне чытачу творчасьці паэтаў і пісьменьнікаў, што сталі ахвярамі бальшавіцкага рэжыму. Натуральна, і тых, каму пашчасьціла ацалець і дажыць да старасьці. Я ня мог ня бачыць, якой шляхетнай культуры, шырокай адукаванасьці, гарачага родалюбства была наша старая беларуская інтэлігенцыя. Я быў добра знаёмы асабіста з такімі яе прадстаўнікамі, як акадэмік Г. І. Гарэцкі, як актыўная дзяячка беларускага адраджэньня пачатку 20-х гадоў А. І. Смоліч — жонка вядомага грамадскага дзеяча і слыннага географа А. А. Смоліча. І разумеў, як важна, як патрэбна нам далучэньне іх да жывога літаратурнага працэсу. Помню, як да мяне зайшоў выдатны краязнаўца, гісторык і літаратар Генадзь Каханоўскі і падзяліўся думкай, якая мне вельмі спадабалася: а што, калі прыняць у Саюз пісьменьнікаў Зоську Верас? Я горача падтрымаў гэту ідэю, але ўзьнікла адна бюракратычная закавыка: 90-гадовая літаратарка і асьветніца жыла не ў Беларусі, а пад Вільняй, на хутары, і паводле Статуту СП СССР мела права паступіць толькі ў Саюз пісьменьнікаў Летувы. «Ці ня можаце вы, спытаў я Генадзя Аляксандравіча, часова, хоць на колькі месяцаў, прапісаць яе ў Беларусі, у вашай жа Маладэчні?» — «А я прапішу яе ў сябе, у мяне ж свой драўляны дамок у горадзе», — адказаў Каханоўскі. Працэдуру гэтую ён «правярнуў» надзвычай хутка і, як пасьля казаў мне, вельмі лёгка. Каму якая была справа ў Маладэчні, што ён прапісвае ў сябе нейкую састарэлую Людвіку Антонаўну Войцік? Хто там ведаў, што гэта і ёсьць пісьменьніца «нашаніўскай» пары Зоська Верас? І ня толькі: а яшчэ і свацьця знакамітага беларускага нацыяналіста Антона Луцкевіча, за сынам якога Лявонам была замужам яе дачка. Каб не раздзьмухалася вакол гэтай нашай задумы непажаданае дымішча, я на першым жа чарговым прэзідыуме паставіў пытаньне аб прыёме Зоські Верас у Саюз пісьменьнікаў. Прайшла аднагалосна. Як год таму яе равесьнік Васіль Саўкавіч Гарбацэвіч, знаёмы Максіма Багдановіча, аўтар папулярнай ў 20-я гады п’есы «Чырвоныя кветкі Беларусі».

Я быў вельмі рад, што ўдалося падтрымаць маральна, у такім пашаноўным узросьце, пісьменьніцу і дзеячку «нашаніўскай» пары, чалавека з атачэньня Купалы, Коласа, Багдановіча. Былі рады і многія, але ня ўсе. Адзін з незадаволеных паспрабаваў раздзьмухаць і «дымішча». Літаральна праз дзень я пачуў па тэлефоне злосны голас загадчыка адзела ЦК: «Што вы сьцягваеце ў Саюз усякае старэчча? Што вы ператвараеце творчую арганізацыю ў багадзельню? Навошта вам была гэта Зоська Верас? Гэта — узбагачэньне Саюза і літаратуры?» — «Я з вамі ня згодзен, Іван Іванавіч. У літаратуры яна за доўгае жыцьцё сее-тое зрабіла — і далучыць яе да Саюза было абавязкам нашага пісьменьніцкага сумленьня». — «А калі вы былі са мной згодны?!» — падкалупнуў мяне перш, чым пакласьці трубку, Антановіч.

Забягаючы наперад, скажу, што мая ўвага да асобы і творчасьці Зоські Верас на гэтым ня скончылася: праз год ці два я напісаў да яе зборніка вершаў і прозы «Васількі» невялікую прадмову, завязалася нават, праўда на нядоўгі час, ліставаньне.

Зоська Верас была не апошняя з абыйдзеных увагай і тым пакрыўджаных пажылых літаратараў, далучыць якіх да СП я лічыў для сябе справай гонару. Адна задума аказалася, дзякаваць Богу, пасьпяховай: у 1984 годзе быў прыняты ў сябры Саюзу паэт Сяргей Новік-Пяюн, аўтар знакамітай песьні «Зорачкі», змагар за нашую волю і долю ў акупаванай палякамі Заходняй Беларусі. Патрыёт Бацькаўшчыны, якому дастаўся вельмі неміласэрны лёс: шмат разоў арыштоўваўся, сядзеў у турме і быў у пяцігадовай ссылцы пры пілсудчыках, быў прысуджаны да пакараньня сьмерцю і адпраўлены ў Калдычэўскі канцлагер нямецка-фашысцкімі акупантамі, і, нарэшце, як у аддзяку за ўсё гэта, у сьнежні 1944-га КДБ на дзесяць гадоў загнала яго на Калыму. Па ўзросьце, калі яго прынялі ў Саюз, ён таксама ўжо належаў да «старэчча» — яму было семдзесят восем. Хай сабе і з такім запазьненьнем, аднак жа справядлівасьць перамагла. А яшчэ аднаму былому вязьню ГУЛАГу, якому я хацеў дапамагчы, не пашанцавала. Гэта — таленавіты паэт-лірык Кастусь Шавель, аўтар чатырох зборнікаў вершаў. Ён вельмі хацеў стаць сябрам СП, г. зн. прызнаньня і прававой роўнасьці ў сям’і беларускіх пісьменьнікаў, аб чым пісаў мне ў лістах і казаў пры выпадковай сустрэчы ў выдавецтве. Але ЦК КПБ ня мела жаданьня і далей цярпець свавольства першага сакратара СП. І мабілізавала на зрыў маёй задумы Максіма Танка, а ён, калі гэтага вымагала ад яго высокае партыйнае начальства, бываў вельмі ўпартым. Некалькі разоў ён, скажам так, патрабавальна прасіў мяне не ісьці супраць волі ЦК і ня ставіць пытаньне пра Шавеля на прэзідыуме. Прычына: у гады нямецкай акупацыі ён быў калабарантам і за гэта адбываў пакараньне на катарзе. Пра «віну» паэта я добра ведаў ад яго самога і маіх знаёмых з Узьдзеншчыны: ён працаваў пад немцамі настаўнікам вясковай школы, вучыў дзяцей беларускай мове і літаратуры. Я сам больш за год вучыўся ў той час у такіх настаўнікаў, лічыў, што яны рабілі высакародную справу, і таму настойваў на сваім, тым больш, што паабяцаў Шавелю падтрымку. Яўген Іванавіч узлаваўся: «Гамолка званіў, па маёй просьбе, сакратару Узьдзенскага райкаму партыі! Той абяцае скандал на ўсю рэспубліку, калі мы прымем здрадніка Радзімы ў Саюз пісьменьнікаў! Сказаў: пойдуць дзясяткі пісем ад працоўных Узьдзеншчыны!» — «Але ж ён, кажу, законапаслухмяны, лаяльны грамадзянін краіны, яму дазволена друкавацца і выдаваць кнігі, і ён выдае іх — дзе ж логіка? За што — дыскрымінацыя?» — «От, дзівак, ей-богу! Ну ня можам жа мы ісьці супраць ЦК! Ну звані сам Івану Іванавічу!.. Зрэшты, можа пачакаць і Шавель, пройдзе нейкі час і мы вернемся да гэтага пытаньня».

Шавель пачакаў бы, але Бог ня даў яму на тое чаканьне здароўя — праз гады два ён памёр. А ў мяне на ўсё жыцьцё засталося пачуцьцё ня толькі шкадаваньня, але і віны — як бы я мог зламаць супраціўленьне і перамагчы.

Неўзабаве пасьля выпадку з Зоськай Верас мне адкрылася, што начальства занепакоенае маімі паводзінамі куды больш, чым я мог думаць. Звоніць аднойчы, памочнік Першага сакратара ЦК Ю. П. Сьмірноў (мы былі ў добрых узаемна-даверлівых адносінах) і кажа, што ёсьць пільная патрэба сустрэцца. Зразумеў, што нешта вельмі сур’ёзнае. На сустрэчы і даведваюся: у А. Кузьміна адбылася наступная размова з Ц. Кісялёвым «па селектары». «Тихон Яковлевич, что будем делать с Гилевичем? Создает проблемы». — «А именно?» — «Оказался неуправляемым. Гнет свое, что вздумает, и не туда.» — «Но ведь это Вы с Машеровым решали без моего участия. (Машэрава Ц. Я. недалюбліваў і цяпер не ўпусьціў магчымасьці хоць трохі адыграцца). Надо же что-то ему предложить, а не просто отправить.» — «Есть варианты по научной части, он ведь профессор.» — «Ну смотрите.» На гэтым размова, якую, седзячы ў Ц. Кісялёва, чуў Ю. П. Сьмірноў, скончылася.

Навіна мяне, канешне ж, усхвалявала, але не скажу — напалохала. Хутчэй — заінтрыгавала: што ж яны намераны мне прапанаваць? Што — які новы хамут, калі мне патрэбна толькі свабода? Уга, калі яшчэ марыў атрымаць статус «вольнага мастака»! Ну, ад новага хамута — які б ён ні быў — я ўжо адаб’юся. Тым больш, што аўтарытэту Машэрава ўжо няма.

У самым канцы 1982 году здарылася нешта такое, што надоўга абрынула мяне ў прорву расчараваньня — і ў сябрах, і ў калегах, і ў камуністах. Дык хто мы ёсьць і на што мы здольныя, сябры? Якімі маральнымі прынцыпамі кіруемся? Многія помняць: у друку і вусна справядліва гучалі галасы абурэньня, чаму нашаму слыннаму паэту і пісьменьніку Уладзіміру Караткевічу не далі Дзяржаўную прэмію БССР пры жыцьці, а на ганьбу і сорам зрабілі гэта толькі пасьля яго сьмерці. Раскажу, як гэта было ў канцы 1982-га, калі я таксама быў уведзены (пасада ж!) у склад Камітэту па Дзяржаўных прэміях. Прэзідыум Камітэту (я ў прэзідыум не ўваходзіў) вырашыў падтрымаць прапанову ЦК — не даваць прэмію Караткевічу, а даць яе другому прэтэндэнту. Прэзідыум вынес сваё рашэньне на партыйную групу Камітэту, думка якой фактычна азначала прысуджэньне або непрысуджэньне. Рэч у тым (і камізм абсурду ў гэтым), што Камітэт, за выняткам двух чалавек, складаўся з членаў партыі. Гэтыя двое беспартыйных — В. Быкаў і М. Савіцкі — паўтары гадзіны сядзелі пад дзьвярыма, чакалі, пакуль партгрупа вырашыць лёс прэміі. І што ж было на пасяджэньні партгрупы? З прапановай ад ЦК КПБ выступіў І. Антановіч. Адзін за адным падымаліся нашыя знакамітыя, вядомыя пісьменьнікі (І. Шамякін, І. Навуменка, М. Чыгрынаў, само сабою — М. Танк) і горача падтрымлівалі кандыдатуру... не Караткевіча. Так выказалі свае адносіны да Караткевіча і сваю волю адны. А другія проста прамаўчалі, як набраўшы вады ў рот, помнячы, што «слова серабро, а маўчаньне золата». І тады ўзяў слова «неафіт» у Камітэце, Першы сакратар праўленьня СП БССР. Крыкам крычаў: «Таварышы! Апомніцеся! Да якога часу мы будзем цаніць пісьменьнікаў не па таленце, а чорт знае па чым? Няўжо трэба даказваць права Караткевіча на Дзяржаўную прэмію? Да таго ж — яго стан здароўя выклікае вялікую трывогу. Я ведаю, што кажу, і вы ведаеце, што ён вельмі хворы, ён можа не дажыць да чарговага прысуджэньня!..» — «Забаронены прыём, Н. С.,— перабіў мяне І. Антановіч. — Так гаварыць не тактоўна — усе ходзім пад Богам».— «Ды ганьба ж будзе ўсім нам, калі мы ня вырашым сёньня справы ў карысьць Караткевіча!..» Я гаварыў усё гэта такім павышаным тонам, што Генадзь Бураўкін двойчы падхопліваўся і злосна крычаў: «Ніл, сядзь! Сядзь, табе кажу!» Відаць, ад страху за лёс маёй кар’еры: пайшоў супраць пазіцыі ЦК! За гэта ня толькі можна зьляцець з пасады, але і з партыі выляцець. Калі я нарэшце выкрычаўся, сеў, адчуўшы, як гулка тахкае сэрца, у канферэнц-зале ўсталявалася магільная цішыня, у якой унушальна праскрыпеў голас Антановіча: «А вам, Ніл Сямёнавіч, як Першаму сакратару, трэба ведаць, што, дзе і калі гаварыць...»

Ну, а хто ж падтрымаў мяне, мой голас, мой лямант у абарону справядлівасьці? З чатырох дзясяткаў членаў партгрупы толькі адзін чалавек — мастак Васіль Шаранговіч. Толькі адзін! Вось такая прынцыповасьць — і партыйная, і чалавечая, і сяброўская. І кандыдатуру Караткевіча нават ня ўнесьлі ў сьпісак для галасаваньня, відаць, баючыся, што можа здарыцца нечаканасьць.

Калі гэтая ганебная, ва ўсіх адносінах здрадніцкая акцыя закончылася, Антановіч запрасіў мяне выйсьці з ім у вялікую залу і там, у шэрым прыцемку сам-насам сказаў: «Што вы робіце, шаноўны Ніл Сымоновіч! Вы ідзеце супраць установак ЦК! Я вас паважаю і люблю, але ж ёсьць партыйная дысцыпліна. Не рабіце такога далей — мая вам шчырая парада». — «Дык а як быць з сумленьнем, са справядлівасьцю? Ну гэта ж крайне несправядліва!» — «Усё справядліва: у наступны раз атрымае Караткевіч».

У наступны раз... Гэта значыць, праз два гады. А Уладзімір Сямёнавіч праз паўтара года памёр.

Ну, а калі б на тым пасяджэньні партгрупы ўсе пісьменьнікі падтрымалі маю прапанову? Усе ж выдатна ведалі і разумелі, хто такі Караткевіч у нашай літаратуры, і шырэй — у нашай нацыянальнай культуры наогул. Што ж перашкодзіла праявіць сваю волю па справядлівасьці, сумленна? На гэтае пытаньне кожны павінен адказаць сам. Але навошта — калі можна сьпісаць на пракляты час партыйнай дыктатуры. Наогул — сьпісаць. На што сьпісаць — заўсёды знойдзецца. На культ асобы Сталіна, на валюнтарызм Хрушчова, на салдафоншчыну Брэжнева, на маразм Чарненкі...

Галоўнае — скінуць з сябе, з палёгкай уздыхнуць і пацерці рукі. І прадаўжаць у тым жа духу далей.

Думалася: няўжо нельга было старшыні Камітэту (ці ўсяму прэзідыуму) дамовіцца з тым жа Кузьміным, ці нават з Кісялёвым, што прэмію трэба гэтым разам даваць іменна Караткевічу, што гэта ў вышэйшай ступені справядліва і нават — палітычна мудра? Чаму старшыня не пайшоў на гэта? Чаму як член ЦК не пасадзіў на месца Антановіча, зацікаўленага працягнуць на прэмію іншага? Сказаў бы: не, не, Іван Іванавіч, толькі Караткевічу, іначай — іду да Кісялёва. Чаму? Чаму? Чаму?

Радкі з «Дзёньніка» (3.01.1983):

«І зноў з горыччу думаў пра сваё становішча. Што ж мне рабіць і як быць? Мяне мала турбуе, як будзе ўспрынята маё «па ўласнай заяве» там — на «цапках», турбуе тое, што падумаюць добрыя, сумленныя людзі, якія ў мяне вераць і мяне падтрымліваюць. Кепска падумаюць! Бо столькі важных для нашай культуры спраў трэба здзейсьніць і галоўная сярод іх — разварушыць як мага глыбей і мацней пачуцьцё нашай нацыянальнай годнасьці, дух патрыятызму. Сёньня я і сам магу нешта зрабіць, і падтрымаць іншых, і трохі паўплываць на стан рэчаў. А тады?..»

(5.01.1983):

«Вечарам сядзелі ў Зуёнка — за прэмію яго чаркаваліся. Вярнуўся ў дужа паганым настроі. Зусім стала зразумела, што на падтрымку сяброў разьлічваць не магу — яе ня будзе, як не было дагэтуль. Будзе наадварот — і чым далей, тым горш. Здаецца, на агульнай стратэгіі — «чым горш — тым лепш» (чым горш для Н. Г. — тым лепш для...) сышліся і чыгрынаўцы, і шамякінцы, і мае сябры. Прагаварыўся Жук — сказаў тое, што, відаць, часта на вуснах ва ўсіх: «Бо кепска працуеце». А кепска — бо дагэтуль ня звольніў з пасады сакратара па арганізацыйных пытаньнях Л. Гаўрылкіна. Вымагаюць, каб я сам жа расчысьціў пляц для наступніка. Божа, як ім хочацца ўлады! Як яны ўсе рвуцца да «карыта»! Між іншым, ведаюць, што за Гаўрылкіна сьцяной стаіць Танк.»

(6.01.1983):

«Пасьля ўчарашняга на душы стала яшчэ цяжэй. Яшчэ больш неапраўданым і неразумным здалося мне маё гібеньне ў Саюзе. Калі б была належная падтрымка, якая дадавала б настрою і натхненьня, то не забірала б так крыўда, было б лягчэй. Бачыў бы больш плёну і не так балюча думалася б пра тое, што прыношу ў ахвяру...»

(13.01.1983):

«Хадзілі ў Дом Урада разьвітвацца з Кісялёвым. (...) Пасьля зайшлі з Васілём да мяне. Расказаў яму пра перапалку ў Зуёнка, аб тым, як я выдаў на ўсю катушку Г... за яго пазіцыю на Камітэце па прэміях (паказаў Шамякіну бюлетэнь, каб той пераканаўся, што ён ня выкрасьліў Сачанку). Васіль трымаецца — і ўжо даўно — адной думкі: трэба бразнуць дзьвярыма, калі ў самы блізкі час ня будзе мне аказана рэальная і сур’ёзная падтрымка зьверху.»

(30.01.1983):

«Тэлеперадача з вёскі Орля, што на Гродзеншчыне, ускалыхнула бездань горычы і болю ў душы маёй. Ужо нават вясковыя жанчыны не гавораць па-беларуску, а стараюцца зламацца кожным словам на «культурны лад». Народ! Беларускі народ! Што ты сабе думаеш?! Ці бачыш ты, куды цябе вядзе пракляцьце?! Схамяніся, народзе мой, апомніся!»

(7.02.1983):

«Вечарам заходзіў Васіль. Пасядзелі, пагаварылі. Новага нічога. Прасьвету ніякага. На душы — пліта каменная,»

(14.02.1983):

«Званіў У. Гардзіенка — першы сакратар калега з Саюзу мастакоў. Антановіч зрабіў яму заўвагу, што я запрошаны выступіць на адкрыцьці юбілейнай выстаўкі Народнага мастака Віталя Цьвіркі. «Надта ж вы любіце Ніла Сямёнавіча: і на ўсе выстаўкі яго завеце, і малюеце, і лепіце...» Вось так, дарагі Ніл Сямёнавіч. Паслаў на адкрыцьцё выстаўкі Зуёнка. Сваё выступленьне парваў і выкінуў.»

(23.02.1983):

«Уразіла перадача «Роднае слова». Асабліва выступленьне В. Казько. Малайчына, Віктар Апанасавіч! Ну і тэлебачаньне малайчына! Варушыцеся, дарагія — любыя мае, варушыцеся! Як мага і дзе толькі можна!»

(26.02.1983):

«Які быў бы ў нашай рэспубліцы, у нашым грамадскім жыцьці маральны клімат, калі б мы пачалі з павароту да роднай мовы! Ніколі ня будзе трывалай маралі там, дзе няма апоры на сьвятая сьвятых — на мову! Ці зразумеюць гэта калі-небудзь нашыя дзяржаўнікі?..»

(22.03.1983):

«На пасяджэньні прэзідыуму абмяркоўвалі «Полымя», «Маладосць», «Нёман». (...) Карпюк абураўся, чаму кіраўніцтва СП не ідзе і не бярэ загрудкі ЦК, каб падняло тыражы часопісаў і наогул вырашыла ўсе нацыянальныя пытаньні. Пры гэтым — глядзеў толькі на мяне, ня ведаючы, што я хаджу ў ЦК праз Бюро прапускоў. Глядзеў бы на членаў ЦК ды на дэпутатаў ВС!»

(4.04.1983):

«Гаварыў з Дзяльцом аб «Спадчыне» і зразумеў, што ён родны брат Саўкі і што ўвесь вялікі шум — ад яго. «Тутэйшых» Купалы не прымае катэгарычна. Усе мае довады — як гарох аб сьценку.»

(5.05.1983):

«Амаль дзьве гадзіны прагаварыў з А. Т. К(узьміным). Наконт «Спадчыны» і Гаруна — поўны правал. І слухаць ня хоча. «Калі яшчэ і Гаруна выцягнем — дык у нас і нацыяналістаў не застанецца нікога!» Вось — логіка і довад. Трэба, каб былі нацыяналісты! Рэзка адмоўна адазваўся аб «Тутэйшых» Купалы, якія стаялі ў «Спадчыне» — з прадмоўкай Макаёнка і пасьляслоўем Сабалеўскага. «Я сам прачытаў. Яўна антырускі настрой і ўся скіраванасьць. Навошта ж выцягваць? Сам Купала не друкаваў пры жыцьці...» Такая дасьведчанасьць.»

(10.07.1983):

«Сёньня раніцай стала вельмі-вельмі сумна жыць. Газеты апублікавалі паведамленьне аб тым, што на бюро ЦК КПБ прыняты меры па выкананьні пастановы ЦК КПСС аб выкладаньні і вывучэньні рускай мовы ў краіне. Распрацаваны канкрэтныя захады — як палепшыць выкладаньне рускай мовы ў беларускіх школах (з беларускай мовай навучаньня). А колькі ж ужо такіх школ засталося? І над тымі цяпер навісае пагроза! І тыя будуць у выніку такога курса зьліквідаваны. Ну, а дзе ж хоць адна пастанова пра паляпшэньне выкладаньня роднай мовы ў Беларусі? Што будзе з мовай 10-мільённага народу, вялікай славянскай нацыі — ці думаюць нашыя правадыры пра гэта?»

(19.08.1983):

«Учора быў у ЦК, у Антановіча. Гаварылі аб справах. Паказаў мне пісьмо Мысьліўца на імя Слюнькова. Бэсьціць мяне за непадтрымку маладых, асабліва ў справе кватэрнай. Большую несправядлівасьць і паклёп цяжка прыдумаць. Пры апошняй дзяльбе, дзякуючы менавіта маёй настойлівасьці і намаганьням, 10 чалавек маладых (...) атрымалі кватэры. Такога раней ніколі не было».

(16.11.1983):

«Ні трохі не баюся, што скажуць аб нашай рабоце там. Што б ні сказалі — лепшай літаратуры часопісы друкаваць ня стануць, бо... яе няма. І лепшай крытыкі ў часопісах ня будзе, бо... яе ня можа быць! Каб была сапраўдная літаратура і сапраўдная крытыка, патрэбна адна маленькая ўмова: магчымасьць «рэзаць праўду-матку». Пісаць без аглядкі на Галоўліт або на чыноўніка з аддзелу, які дрыжыць за крэсла. Поўную праўду — ва ўсім і да канца!»

У такіх думах-роздумах, у такіх клопатах і настроях праходзіў мой трэці год чыноўнай службы ў Саюзе пісьменьнікаў.

***

Аднойчы да мяне заглянуў — ня ў «офіс», а дадому — сусед па кватэры і былы калега па кафедры — І. Навуменка, у той час ужо — акадэмік-сакратар аддзяленьня АН. «Прыйшоў па даручэньні кіраўніцтва Акадэміі, якое прапануе табе заняць пасаду дырэктара ІМЭФ, — без ніякіх папярэдніх дыпламатычных хадоў сказаў Іван Якаўлевіч. — Замест Марцылева, якога думаем пераставіць на інстытут гісторыі, паколькі ніякі ён не фалькларыст і не этнограф.» — «Разгледзелі, што ён на самай справе гісторык і будзе рухаць наперад гістарыяграфію Беларусі, — усьміхнуўся я суседу.» — «Ну, ты ведаеш, які ён гісторык, гэткі ж, як і фалькларыст. Ты не адмаўляйся, прапанова персьпектыўная: адразу ж станеш членкорам, затым — акадэмікам.» — «Я падумаю, Іване, падумаю, з ходу такія пытаньні не вырашаюцца...»

На справе — думаць мне не было патрэбы. Па-першае, я ўжо ведаў, што ідэолагі ЦК наважылі папрэчыць мяне з Саюза пісьменьнікаў, значыць, гэта ня тая прапанова, у аснове якой — шчырая ацэнка маёй навуковай дзейнасьці і гэткая ж шчырая патрэба ў маёй кандыдатуры. Па-другое, мяне зусім ня вабіла чыноўніцкая служба ў інстытуце, у параўнаньні з якой маё становішча ў СП нашмат больш свабоднае і дэмакратычнае. Ды там я ад аднаго І. Я-ча (непасрэдны шэф, сакратар аддзяленьня грамадскіх навук) праз два месяцы зьбягу на край сьвету. Я ж ужо хадзіў пад яго началам на факультэце і ведаю. Не, ён выдатны ва ўсіх адносінах кіраўнік, проста ў нас зусім процілеглыя характары. Дык навошта ж даводзіць нашы добрасуседскія адносіны да варажнечых?.. Па-трэцяе, я ўвогуле хацеў бы вызваліцца ад усякай афіцыйнай, чыноўніцкай службы, паколькі ўсё яшчэ марыў пра «жыцьцё і творчасьць на волі». Божа, якая гэта салодкая мара!

Здарылася так, што на нейкіх юбілейных урачыстасьцях давялося двойчы пабачыцца з прэзідэнтам АН М. А. Барысевічам, і двойчы ён не прамінуў пацьвердзіць запрашэньне. «Мы былі б вельмі рады Вам, прыходзьце. Я разумею, Саюз пісьменьнікаў — больш важная і аўтарытэтная ўстанова, чым наш ІМЭФ, вядома, вядома, і ўсё ж я шкадую, што вы адмаўляецеся...» Так і ня ведаю: ці прэзідэнт М. Барысевіч несьвядома ўключыўся ў гэтую гульню ці — па прымусу — узяўся дапамагчы вызваліць СП ад «неуправляемого» «создателя проблем».

Быў і яшчэ адзін варыянт рашэньня ўзьніклага кадравага пытаньня: мне прапанавалі (на ўзроўні аддзелу ЦК) пайсьці рэктарам Менскага інстытуту культуры (тады ён называўся «Менскі»). Настойлівай гэта прапанова не была, адбіўся лёгка, тым ня менш, яшчэ раз пераканаўся, якое грамадскае значэньне надаецца Саюзу пісьменьнікаў, як важна, каб ім кіравалі абсалютна «свае людзі».

Мушу сказаць па шчырасьці і яшчэ аб адным: аб такой рысе беларускага характару, як упартасьць. Пабачыўшы, як намагаюцца пазбавіцца ад «няўгоднага», я няйначай як абразіўся і сказаў сабе: «ах, вось так? Ну тады пацярпіце, шаноўныя. Або стаўце пытаньне на пленуме СП адкрыта, з довадамі — чаму і за што трэба з гэтай пасады «папэндзіць» Н. Гілевіча. За беларускі нацыяналізм? І за тое, што мае сваю думку? На такое пайсьці яны, канешне ж, не маглі. Значыць, трэба зьбіраць факты іншага кшталту. І такое «зьбіраньне» пачалося. Але пра гэта — пазьней.

Яшчэ летам 1982-га зусім неспадзявана я атрымаў магутную маральную падтрымку з Масквы: «Литературная газета» прысьвяціла мне вялікі артыкул, аўтарам якога быў вядомы і вельмі аўтарытэтны крытык Аляксей Кандратовіч, у мінулым — намесьнік А. Т. Твардоўскага ў «Новом мире». Артыкул называўся «І гэтай веры хопіць мне надоўга» і быў першым сур’ёзным словам пра маю паэзію (і ня толькі пра паэзію) ва ўсесаюзным друку. Вяртаюся да гэтага факта вось чаму. У сілу майго новага статусу многія відныя літаратары Масквы, расейскіх абласьцей, саюзных і аўтаномных рэспублік станавіліся маімі добрымі знаёмымі, але яны зусім мала ведалі мяне як літаратара і навукоўца. «Творчы партрэт» накіданы Кандратовічам, быў у гэтым разе вельмі дарэчы... Між іншым, ініцыятывы да знаёмства сам я амаль ніколі не праяўляў: не ў маім характары. Адбывалася гэта па-рознаму само сабою. З некаторымі — з кім у Маскве, з кім у Менску — мяне пазнаёміў В. Быкаў (гэта — С. Залы-гін, В. Астаф’еў, В. Распуцін, В. Бялоў, Г. Траяпольскі, Гр. Бакланаў, У. Багамолаў, Я. Носаў, Л. Лазараў). Са многімі (Ч. Айтматаў, В. Петрасян, С. Міхалкоў, Я. Яўтушэнка, С. Барузьдзін, С. Вікулаў, Д. Кугульцінаў, М. Дудзін, Я. Ісаеў, П. Боцу, М. Канаат, Я. Петэрс і інш.) пазнаёміўся на зьездах, пленумах і сакратарыятах СП СССР; з многімі — у сумесных паездках у замежжа і па краіне (Р. Гамзатаў, П. Нілін, Л. Собалеў, А. Вазьнясенскі, У. Сакалоў, О. Сулейменаў, Зульфія, М. Турсун-Задэ, Р. Раждзественскі, Ю. Воранаў, Я. Ухсай, С. Куняеў, Я. Далматоўскі, Р. Казакова, Я. Вінакураў, А. Шасьцінскі, У. Цендракоў, Ю. Друніна, С. С. Сьмірноў, В. Фёдараў, С. Нараўчатаў, П. Праскурын, У. Фірсаў і інш.) З многімі украінскімі пабрацімамі (Дз. Паўлычка, Б. Алейнік, І. Драч, Т. Каламіец, Р. Лубкіўскі, У. Яварыўскі) — у Кіеве, з летувіскімі (Э. Межалайціс, Ю. Марцінкявічус, А. Малдоніс, А. Балтакіс і інш) — у Вільні, з эстонскімі — у Таліне. А яшчэ — у Доме творчасьці «Кактэбель»: іменна там увайшлі мне ў душу і сэрца П. Варанько, С. Капуцікян, Л. Кастэнка, У. Крупін, В. Субоцін... З А. Жыгуліным пазнаёміўся ў Нідзе, пасьля заходзіў да яго на кватэру ў Маскве... Пералік можа доўжыцца і доўжыцца. Але блізка сыходзіўся з зусім нямногімі, у першую чаргу — з украінцамі і летувісамі. Рэч у тым, што на хваробу, якая называецца беларускім пракляцьцем, я захварэў так цяжка і невылечна, што яна калі не адабрала ў мяне зусім, дык вельмі звузіла ўсе іншыя жыцьцёвыя інтарэсы. Ну хіба толькі пра агульна-палітычныя праблемы я мог пачынаць і падтрымліваць размову, і то — не з «нацыяналамі», а з рускімі калегамі. Што ж да «нацыяналаў» — то ўжо адразу ж пасьля «добры дзень» ці «з прыездам!» я пытаўся: «Ну, як там у вас — можа, стала лепш з нацыянальнымі школамі і дзіцячымі садкамі, з выданьнем кніг, часопісаў і газетаў на роднай мове, з нацыянальным тэатрам і кіно?» І тут я сустракаў поўнае разуменьне — нават з боку тых, у каго гэтая самая сітуацыя была нашмат лепшай, чым у нас,— напрыклад, у Грузіі, у Арменіі, у Азербайджане (у гэтых рэспубліках, паводле Канстытуцыі, мова карэннага насельніцтва і тады была дзяржаўнай). Колькі было ў мяне такіх шчырых сяброўскіх гутарак — не пералічыць. Ці мела гэта якое-небудзь грамадска-палітычнае значэньне? Безумоўна. Гэта была, па-першае, зьверка пазіцыяў, спосаб выясьненьня, ці правільна кожны з нас разумее становішча, у якім апынулася твая родная мова, твая нацыянальная культура, твая гістарычная спадчына; па-другое, гэта ўзаемна мабілізоўвала нашы ўнутраныя духоўныя рэсурсы і натхняла на адпаведную дзейнасьць хоць бы і ў межах магчымага; гэта кансалідавала нашыя сілы ў агульным процістаяньні русіфікацыі і асіміляцыі, бо кожны з нас пачынаў усьведамляць: мой народ — не адзінокі ў гэтым няшчасьці, і да справядлівасьці, г. зн. да ленінскай мадэлі ўладкаваньня нацыянальных праблемаў, трэба ісьці разам, дабівацца рашучых пераменаў супольна, аб’яднанымі намаганьнямі. Пішу «да ленінскай», бо так лічыў тады я сам і, не сумняваюся, бальшыня літаратараў — нацыянал-патрыётаў, у тым ліку — нацыянал-камуністаў. Бальшыня, але, думаю, не ўсе,— былі, напэўна, і тыя, што «глядзелі далей і глыбей», для якіх кажучы словамі Ясеніна «и Ленин не икона». Якім Маці-Гісторыя сказала больш, чым прававернай савецкай бальшыні, а менавіта: толькі ва ўласнай дзяржаве, ва ўласным доме здзейсьніцца ваша мара — запануе роднае слова, родная школа, родная кніга, запануе дух Бацькаўшчыны. Так, не сумняваюся, глядзелі на рэчаіснасьць многія пісьменьнікі Эстоніі, Латвіі і Летувы. У Леніна яны не верылі, але, цьвярозыя рэалісты, ішлі «пад яго сьцягам», выкарыстоўваючы рэальныя на гэтым этапе магчымасьці: «ну а там, казалі сабе, у персьпектыве, адарвёмся і ад Леніна і, само сабой, ад Саюзу ССР...» Я — верыў шчыра. Лічыў, што можна выправіць становішча на груньце ленінскай нацыянальнай палітыкі.

Наколькі патрэбнымі і важнымі былі сардэчныя (не публічныя) сяброўскія размовы пісьменьнікаў-патрыётаў сваёй зямлі, стане ясна зусім хутка: на пленуме праўленьня СП СССР, які адбыўся 2 сакавіка 1988 году і які, бадай, сапраўды, па савецкай завядзёнцы можна назваць «гістарычным». Упершыню ён прыняў пастанову не паводле рэкамендацыяў і ўказаньняў ЦК КПСС, а — насуперак ім, у фармуліроўцы, яшчэ нядаўна зусім немагчымай. «Пленум зьвяртаецца ў Вярхоўны Савет СССР з просьбай прыняць закон аб тым, што ў кожнай рэспубліцы дзяржаўнай мовай зьяўляецца мова народу, які даў назву рэспубліцы». Такога непаслушэнства і такога ўмяшаньня Саюзу пісьменьнікаў у вялікую дзяржаўную палітыку бальшавіцкая ўлада дасюль ня знала. Але да гэтага «гістарычнага» пленуму яшчэ трэба было дайсьці.

***

Другую палову ліпеня 1983-га з пераломам нагі ў ступні, ужо вызваленай ад гіпсу, я праседзеў у доме творчасьці Ніда, на Куршскай касе. Узбагаціўся ўражаньнямі: у горадзе — скрозь і ўсюды гучыць летувіская мова; у кожным двары дзеткі шчабечуць па-свойму, як мама і тата навучылі. Хадзіў, глядзеў, слухаў — і ўспамінаў нашы менскія двары. І душа заходзілася сьлязьмі. Другое — музей «герояў» летувіскай міфалогіі пад адкрытым небам. Які клопат пра нацыянальную старасьвеччыну, пра выхаваньне павагі да каранёў і вытокаў уласнай гісторыі, пра ўзбагачэньне духоўнасьці!

У Нідзе застаў расейскага паэта А. Жыгуліна, творчасьць якога мне даўно дадушы. Пазнаёміліся і досыць блізка сышліся — антысталінскі пачатак яго біяграфіі быў мне добра вядомы, на гэтай хвалі мы вельмі хутка знайшлі агульную мову. Помню, мілы «ангел-ахоўнік» яго, Ірына Уладзіміраўна ўскрыкнула: «Неверагодна! Вы, з такімі думкамі,— першы сакратар СП Рэспублікі?!» Шмат хадзілі, гутарылі, сядзелі ў маім пакоі. Ён — адзін з нямногіх нашага пакаленьня (нар. 1930-га), хто зьведаў пры Сталіне пекла ГУЛАГу. Двойчы ўцякаў, двойчы, цяжка параненага, яго вярталі назад. Сваім лёсам ён паяднаў нас, маладых ворагаў сталінізму 50-60 гг. з папярэднікамі, сярод якіх ён быў на катарзе, на ўранавых рудніках. І ў гэтым мне хацелася бачыць ня проста пераемнасьць эстафеты змаганьня з дыктатурай нелюдзяў-тыранаў, але і наканаванасьць менавіта такое долі, такога шляху для нас, равесьнікаў Жыгуліна, — шляху непрымірымага процістаяньня гвалту, хлусьні, цынізму. Аднойчы я заходзіў да яго ў Маскве, там пра гэта амаль не гаварылі (баяліся «жучкоў»?), ды і здароўе яго пагоршылася. У адным з яго страшных вершаў я вычытаў:

Здесь были люди

С той виною,

Что стала правдою теперь...

А вот и я

В фуражке летней.

Под чей-то плач, под чей-то сьмех,

Иду — худой, двадцатилетний,

И кровью харкаю на сьнег...

Міжволі ўспомнілася іншае, з Маякоўскага: «Я иду красивый, двадцатидвухлетний...» Якая жахлівая розьніца!..

Так, лёс Жыгуліна, не сумняваюся, прымусіў многіх з нашага і затым наступнага пакаленьняў задумацца аб тым, якой цаной павінна быць забясьпечаная праўда паэтычнага слова, каб паэзія не ператваралася ў вершаскладаньне.

Партыйны кантроль за дзейнасьцю кіраўніцтва СП з канца 1983 году ўзмацніўся — праз сектар літаратуры ЦК і праз партбюро Саюзу. Сакратар партарганізацыі празаік В. Карамазаў вельмі сур’ёзна прыняў да абавязку ўказаньне «зьверху», рэгулярна і актыўна прысутнічаў на пасяджэньнях сакратарыяту СП і ўвёў практыку справаздачаў сакратароў аб сваёй рабоце. З асаблівым «пристрастием», рвеньнем і партыйнай бескампраміснасьцю дапытвалі ў час справаздачы маю міласьць, што было для мяне досыць-такі дзіўнавата. Зрэшты, я і раней заўважаў, як архідэмакратычныя хлопцы рэзка мяняліся ў самапачуваньні, атрымаўшы, хоць і вераўчаныя, а ўсё ж партыйныя лейцы. З разуменьнем ставіўся да гэтага, трохі іранічна, вядома, крый бог, каб — крыўдаваць і злавацца.

Адным з падразьдзелаў СП, праца якога мяне надзвычай засмучала, было Бюро прапаганды мастацкай літаратуры. Сама назва сьведчыць, для чаго гэтае Бюро было ўтворана. Сапраўды, яно магло б актыўна па ўсёй краіне прапагандаваць беларускую літаратуру, а заадно і весьці вялікую працу сярод народу па выхаваньні пашаны і любові да роднага слова, да беларускай культуры і гісторыі, да самой Беларусі. Некалькі тысячаў сустрэчаў з чытачамі за год! — гэта ня жарты. Можна ўявіць, як шырока ідзе пісьменьніцкае слова па душах і сэрцах тых, хто яго не цураецца і рад пачуць. Але — якое гэта слова, што яно нясе? Ці разумнае? Ці сур’ёзнае? Ці праўдзівае? Рэч у тым, што выступы па пуцёўках Бюро былі платныя (аплочвалі прафсаюзныя арганізацыі), і можна было такім спосабам няблага зарабіць. Хутчэй за іншых гэта зразумелі трэцеступенныя літаратары, у тым ліку аматары заглянуць у чарку, і масава кінуліся на заробкі. Па чатыры і нават па пяць сустрэчаў выганялі за дзень — у цэхах і майстэрнях, у канторах і «чырвоных кутках». Якая гэта была прапаганда і якой літаратуры — сорамна ўспамінаць. Кіраўніцтва Бюро ня толькі патурала гэтаму, але і было зацікаўленага, асабліва намесьнік дырэктара, бо «заробшчыкі» шчодра частавалі яго ў кафэ Дома літаратара. Яшчэ задоўга да прыходу ў апарат СП я выступіў на старонках газеты «Правда» (артыкул «Именем и честью дорожа») з рэзкай крытыкай такой працы Бюро, падкрэсьліўшы, што ідзе дыскрэдытацыя беларускай літаратуры і прыніжэньне самога званьня пісьменьніка. Цяпер давялося ставіць пытаньне аб намесьніку дырэктара Бюро на сакратарыяце. У якіх абставінах мусіў я разьвязваць падобныя вузлы — якраз і пасьведчыў гэты выпадак. На пасяджэньні сакратарыяту я зьвярнуўся да таго, хто курыраваў дзейнасьць Бюро прапаганды: «Ваша думка галоўная, кажыце!» — «Дык я ўжо сказаў: неадкладна вызваляць ад пасады!» І тут жа дадаў: «Прашу прабачэньня, але мяне выклікаюць у гаркам партыі (быў членам гаркаму).» І пайшоў. А ў пярэднім пакоі сядзеў, чакаючы прысуду, той самы намесьнік. Вось куратар і сказаў яму, як бы мімаходзь: «Там, здаецца, цябе здымаюць з работы, але я ў гэтым не хачу ўдзельнічаць». Так ён нажыў да канца дзён сваіх вернага сябра, а я — ворага. О, як подла і гнюсна мне гэта — неаднойчы — папомніцца!..

Сам я па Бюро прапаганды не выступаў: бегаць па цэхах і майстэрнях — ня мог, лічыў гэта прафанацыяй прапаганды літаратуры і вялікай непавагай да роднага слова. Толькі тры разы за жыцьцё паддаўся быў гэтай спакусе, — два разы ў 1957 годзе і адзін раз у 1962-м. Апошні — ня дзеля заробку, а каб паглядзець Далёкі Усход: сустрэчы адбываліся ў Хабараўскім і Прыморскім краях. А сустракацца з чытачамі бясплатна і ў прыстойных аўдыторыях — заўсёды любіў. І вядома ж, не было ні разу, каб не закрануў пытаньне аб роднай мове і беларушчыне, а найчасьцей — ня проста закрануў, а досыць грунтоўна выказаўся. Пры маёй афіцыйнай пасадзе, а з 85-га і пры мандаце дэпутата ВС БССР, такія выказваньні натуральна ўспрымаліся публікай як афіцыйна-дзяржаўныя. І мясцовы друк (ня ўсякі, вядома) у інфармацыях аб сустрэчах звычайна не забываў гэта падкрэсьліць — хоць бы і дзеля перастрахоўкі. Як, напрыклад, газета «Интеграл» (29.XII.1983), якая хораша падала зьмест майго выступленьня: «Абавязак любога народа, заўважыў Гілевіч, у тым, каб захаваць нацыянальнае ў культуры, родную мову, тым самым узбагачаючы культуру сусьветную. Родная мова — носьбіт нацыянальнай культуры, і таму любы народ жывы, пакуль жыве яго мова». Перад гэтым газета звыш акуратна пералічыла ўсе рэгаліі госьця завода «Электроніка»: сакратар праўленьня Саюза пісьменьнікаў СССР, першы сакратар Саюза пісьменьнікаў рэспублікі, прафесар... Маўляў, такі «адказны таварыш» ведае, што гаворыць, а нашая справа — слухаць.

***

А тым часам у беларускім друку патокам ідуць публікацыі, у якіх чорным па белым пішуцца дыфірамбы ў адрас нацыянальнай палітыкі Крамля, да нябёс узносіцца як узор будучыні чалавецтва «новая гістарычная супольнасьць — савецкі народ», «сапраўднае эканамічнае, сацыяльна-палітычнае і культурнае адзінства звыш ста сацыялістычных нацыяў і народнасьцяў». Дасьведчаныя, узброеныя цытатамі гісторыкі і публіцысты навыперадкі завінаюцца выкрываць «хлусьню буржуазных замежных саветолагаў». Як напрыклад: «Высунуўшы версію аб палітыцы асіміляцыі, праціўнікі сацыялізму імкнуцца запалохаць савецкія народы «стратай» нацыянальнай самабытнасьці», «этнічнай індывідуальнасьці». На полі гэтага артыкулу ў часопісе «Нёман» пішу: «Чаму “запалохаць”, калі гэта сапраўды так?». Што абвяргаць, калі гэта праўда? Хіба беларускі народ ня траціць — прычым катастрафічна шпаркім тэмпам — сваю нацыянальна-этнічную самабытнасьць і індывудуальнасьць? І менавіта ў выніку русіфікацыі і асіміляцыі? Трэба быць сьляпым, каб ня бачыць гэтага, або ня мець сумленьня, каб бачыць і адмаўляць гэта, аб’яўляць выдумкай і хлуснёй ворагаў сацыялізму. Замбіраваны народ, замбіраваныя гісторыкі, палітолагі, журналісты «и прочая».

Аддаючы належную ўвагу будаўніцтву Дома творчасьці «Іслач» (у Арменіі, праз калегу В. Петрасяна, выбіў адмысловы туф для абліцоўкі, у Летуве, праз міністра культуры Пажарскаса — адмысловую чарапіцу. «Выбіваньню» кватэр і машынаў, усякім іншым больш-менш важным будзённым клопатам, кожны дзень, аднак, думаю пра галоўнае: як прымусіць многіх і многіх служак пяра павярнуцца тварам да праблем лёсавызначальных у нашым нацыянальным быцьці? Як абудзіць у іх пачуцьцё трывогі і болю за гаротнае становішча нашай роднай мовы, беларускай школы, нашай духоўнай і матэрыяльнай культуры, беларускіх гуманітарных навук? Як стрымаць у літаратурным жыцьці Беларусі паганую тэндэнцыю да апушчэнства, да прымітывізацыі побыту? Зашмат на адносна невялікую сям’ю пісьменьнікаў хворых на алкагалізм, у тым ліку людзей таленавітых і нават вельмі таленавітых. І што з таго, што мы ведаем сацыяльна-псіхалагічныя прычыны гэтай страшна небясьпечнай зьявы? Хіба ад гэтага лягчэй? Ну, так, усе рэаліі, што ў нас атачаюць чалавека, члена грамадства, усе ўмовы яго жыцьця-быцьця, ня тое што спрыяюць, а прымушаюць яго да такога спосабу існаваньня — піць і апускацца, замест таго, каб тварыць, шукаць і зьдзяйсьняць сябе. Гэта, вядома, датычыць і чалавека-пісьменьніка, таксама члена небясьпечна захварэлага грамадства. З гэтым наўпрост зьвязана праблема маральна-творчага асяроддзя, ці іначай — атмасферы, неабходнай пісьменьніку для сур’ёзнай працы.

Уважліва сачу, што паяўляецца ў друку і што гучыць у пісьменьніцкіх залах у Маскве на тэму моўна-культурнай палітыкі з Крамля, і аб тым, як гэта палітыка канкрэтна ажыцьцяўляецца ў саюзных і аўтаномных рэспубліках. Набіраць гучаньне гэтая тэма пачала яшчэ напярэдадні гарбачоўскіх рэформаў. Кожны раз спадзяюся, што яна зойме належнае месца на чарговым пленуме СП СССР, але кожны раз вымушаны адно сумна ўздыхнуць. Так было і на пачатку 1984-га. У дакладзе Ю. Сураўцава, які зрабіў агляд нацыянальных літаратураў, пра гэта — ні слова, хоць здавалася б — адна з вострых жыцьцёвых праблемаў у многіх саюзных рэспубліках (перш за ўсё, вядома, у БССР і УССР). Разьвіцьцё нацыянальнай літаратуры залежыць ад становішча нацыянальнай мовы — абсалютная ісьціна, аксіёма. Але каб пра гэта гаварыць — трэба, каб гэта балела, і каб боль быў мацнейшы за страх. Раптам падумаў, што гэта зробіць наш, беларускі прамоўца, — яму ж то, ведаю, баліць. Але з нашым наогул выйшаў, можна сказаць, канфуз. Паўтарылася тое, што было на VII зьезьдзе ў 1981 годзе. Як толькі ён падняўся на трыбуну — людзі пачалі масава пакідаць залу, а найперш пачаў імгненна радзець прэзідыум. Першы падняўся і пайшоў галоўны кіраўнік СП СССР Георгі Маркаў; ледзь не апярэдзіў яго, шустра падхапіўшыся, Расул Гамзатаў; на трэцяй хвіліне пайшоў загадчык аддзелу культуры ЦК КПСС Васіль Шавура — наш зямляк і стары знаёмы прамоўцы (нават ён не аказаў павагі); усьлед за Шавурам падаўся прэч Фелікс Кузьняцоў, за ім — Ташлі Курбаннепесаў... А з залы — цэлымі кучамі на выхад, на выхад, на выхад... Тыя ж, што засталіся і ў зале, і ў прэзідыуме, — зусім ня слухаюць, размаўляюць, дастаюць газеты... Я глядзеў на ўсё гэта з крыўдай і абурэньнем. Хацелася крыкнуць: «Спыніцеся! Пачакайце! Ён зараз скажа нешта вельмі цікавае, важнае! Ну нельга ж так! Слухалі з увагай і павагай рускага Ф. Кузьняцова, украінскага Паўла Заграбельнага, узьбека Сарвара Азімава, казаха Алжаса Сулейменава, слухалі армяніна Вардгеса Петрасяна, малдаваніна Паўла Боцу, башкіра Асхата Мірзагітава, аварца Расула Гамзатава, ну паслухайце і беларуса Максіма Танка, людзі добрыя! Паслухайце!..» Але «людзі добрыя» ўжо не былі тымі, што некалі, пры Сталіне і Берыі, людзі пачалі паважаць сябе і патрабаваць павагі да сябе. І калі ты нас не паважаеш, нясеш з трыбуны высокаідэйную тарабаршчыну, гагакаеш агульшчыну і пустату — то і мы адказваем табе ўзаемнасьцю. «Добрыя людзі», аказваецца, ужо здаўна ведалі, што калі выходзіць на трыбуну кіраўнік беларускай пісьменьніцкай арганізацыі — слухаць ня будзе чаго, адны рэляцыі ды заклінаньні. Яны зразумелі гэта і звыкліся яшчэ з часоў непераўзыдзенага аптыміста Петруся Усьцінавіча.

Было крыўдна і да болю сорамна. Бо і сапраўды — вялікі паэт чытаў прымітыўны, шаблонны тэкст. Да таго ж адчувалася, што ня сам пісаў, бо ня там ставіў акцэнты ў сказе, зьбіваўся і блытаўся. Як гэта шкодна, калі пісьменьнік ня сам піша прамову, а калі ён механічна агучвае чужое — ды чыё чужое! Ніякае фарсіраваньне голасу не дапаможа, — прынамсі ў пісьменьніцкай аўдыторыі. У старым нататніку знайшоў запісы, зробленыя на тым памятным пленуме, і сярод іх такі: «Родненькі Яўген Іванавіч! Што ты робіш? Ты ж вялікі паэт! Што ж ты балантэсіш з трыбуны? Тое, што напісаў Гамолка? Што ж пра нас падумаюць?..»

Што пра нас падумаюць — гэта быў страх трохі перабольшаны, бо выходзілі на форумах браць слова і іншыя беларусы, і не з палітычна выверанай траскатнёй, а з жывым, разумным і талковым словам. Так што страты ў іміджы беларуса хутчэй былі персанальныя. Між іншым, часта задумваўся: чаму М. Т. зусім не надаваў значэньня, якога зьместу, якой глыбіні яго даклады і прамовы, і наогул, чаму дазваляў сабе чытаць з трыбуны чужое. Прыходзіў да высновы, што ён не хацеў на іх траціць дарагі час, бо глядзеў на ўсе гэтыя форумы як на мітусьню. І ці ня ёсьць гэта яго вялікая мудрасьць? — напрошвалася думка-пытаньне. Але пагадзіцца з такою «мудрасьцю» ня мог. У іншых гістарычных умовах, ці іначай сказаць — калі б мы ня ведалі сваю беларускую долю, можна было б і ня траціць дарагі час на ўласнаручнае і ўласнасэрднае напісаньне форумных прамоваў. Але мы — сьведкі таго, што робіцца ў Беларусі і з Беларусьсю. Дык што? Ня будзем скарыстоўваць такія высокія трыбуны, каб сказаць сьвету хоць троху праўды пра нашае становішча і перш за ўсё — пра становішча нашай мовы? Будзем тварыць мастацкія шэдэўры, бачачы, што хутка — калі рашуча не перайначыць сітуацыю — іх ня будзе каму чытаць? Дык дзе ж тая мудрасьць? І колькі будзем «мудрыць»? А на справе — колькі будзем кіравацца агіднай маральлю бяздумных абыдлелых спажыўцоў — «на наш век хопіць»? Не, гэтую халуйска-угодніцкую пазіцыю трэба адкінуць раз і назаўсёды як небясьпечную для Беларусі і беларушчыны! І зразумець гэта павінны мы ўсе — уся сумленная беларуская інтэлігенцыя, перш за ўсё — гуманітарная.

На пленуме, пра які гаворка, для мяне, можа ў соты раз, пацьвердзілася адна подлая (іначай не назаву) рыса усесаюзнай руска-маскоўскай літаратурнай крытыкі — абмінаць і не заўважаць беларускую літаратуру, беларускіх паэтаў і пісьменьнікаў. Асабліва ў артыкулах аб сучаснай савецкай паэзіі. Пералічваюцца 20-25 імёнаў, — рускія, украінцы, прыбалты, грузіны армяне і інш. — беларуса ніводнага. Няма — вартых такога гонару. Так і гэты раз — у дакладзе Ю. Сураўцава. Назваў лепшыя паэмы апошніх гадоў — беларускай ніводнай. Назваў лепшыя п’есы — беларускай ніводнай. Назваў лепшых публіцыстаў — у Беларусі такіх няма. Назваў шмат дзіцячых пісьменьнікаў — у Беларусі такіх няма. Эсэістаў няма таксама. Тэндэнцыя зусім небяскрыўдная. Няма імёнаў — няма літаратуры, вартай увагі. Няма літаратуры, няма тэатру, няма музыкі — значыць, няма нацыянальнай культуры, няма і самой нацыі. Ці вінаватыя ў гэтым мы самі? Яшчэ як!

«Слухайце, што вы, беларусы, за людзі? — пыталі ў мяне не аднойчы пісьменьнікі з Расіі і іншых рэспублік. — Хто ні прыязджае ў госьці да нас — грузін, армянін, літовец, эстонец — хваліць, аж да неба ўздымае, сваіх — як вялікіх і геніяльных. Прыязджае беларус — усіх сваіх бэсьціць і топча ў гразь, ні пра аднаго ніводнага добрага слова!..»

Горкая праўда, але — праўда. Гэтае самаедства — рыса народу, якому бракуе пачуцьця нацыянальнай годнасьці; народу, на характары якога сказалася доўгае (колькі соцень гадоў) жыцьцё ў няволі, у прыгнечаным жабрацкім становішчы. Калісьці, у магутным і незалежным Вялікім Княстве Літоўскім, нашыя прашчуры, беларусы-ліцьвіны, так не паводзіліся. Ня толькі дваране — багатая, заможная шляхта, але і сяляне, жабракоў сярод якіх не было.

Увесь 1984 год падзеі ішлі праз душу і сэрца «церазпалосіцай» — радасьць чаргавалася з жалобай, урачыстасьць — з засмучэньнем. У траўні кіраваў адным з паэтычных семінараў на Усесаюзнай нарадзе маладых пісьменьнікаў у Маскве. Радасьць была няпоўнай: на нараду не прыехаў рэкамендаваны прэзідыумам СП Беларусі У. Арлоў. І. Антановіч загадаў выкрасьліць гэтага маладога празаіка са сьпіску. Мае перамовы з Антановічам нічога не далі. «Няма чаго яму там рабіць, абыдзецца і без яго». Дазнаўшыся аб «асадзі назад», Арлоў прыехаў у Менск і зайшоў да мяне ў офіс. Я запрасіў яго пахадзіць каля парку (у кабінеце — «жучкі») і растлумачыў яму, што адбылося, хто яго не пускае. А за што?.. Сам я тады ня ведаў, даведаюся пазьней — праз шмат гадоў.

У чэрвені быў на Усесаюзным Пушкінскім сьвяце паэзіі на Пскоўшчыне. Кіраўнік аргкамітэту амбітны і ўпарты Ягор Ісаеў запатрабаваў ад нашага ЦК, каб прыехаў ці Танк ці Гілевіч; Я. І. адмовіўся, і А. Кузьмін загадаў, ужо напярэдадні, хапаць білет на Пскоў і ляцець мне. Ва ўзнагароду мне дастаўся гонар сказаць слова каля магілы паэта ў Сьвятагорскім манастыры.

Сярод гасьцей сьвята была выдатная паэтка і патрыётка Малдовы Леаніда Лары, з якою меў доўгую шчырую гутарку аб усім, што моцна хвалюе сумленную нацыянальную інтэлігенцыю ў рэспубліках, і яна сказала: «Не чакала, што высокі літаратурны чыноўнік з Беларусі мае такія “дысідэнцкія” погляды і перакананьні. Брава, Беларусь! А не баіцеся?» — «Каб баяўся — не гаварыў бы так адкрыта з вамі. Я хачу, каб і вы не баяліся абмяркоўваць гэтыя пытаньні са сваімі калегамі ў Малдове». — «Я і не баюся, але ж я не начальніца, я толькі паэтка». Гадоў праз сем-восем пачуў, што Л. Лары ў сваёй незалежнай краіне стала вядомай і аўтарытэтнай грамадскай дзяячкай.

А ў канцы ліпеня Беларусь і беларускую літаратуру спасьцігла вялікае гора — памёр Уладзімір Караткевіч. Спынілася неспакойнае, вечна турботнае і няўрымсьлівае сэрца вялікага працаўніка і бясстрашнага рыцара беларушчыны. Мне было даручана адкрываць і весьці жалобны мітынг. Было журботна і скрушна. Як заўчасна сьмерць аблюбавала ў нашым пакаленьні ці ня самага самабытнага і няўрымснага шукальніка праўды і красы, шукальніка вольнай і шчасьлівай Беларусі. У апошнія гады нашыя з ім узаеміны сталі больш блізкімі — ён іншы раз заходзіў да мяне, дарыў свае кнігі (юбілейны двухтомнік, «Чорны замак Альшанскі»), і, да маёй радасьці, быў зусім цьвярозы. Успамінаю словы Ніны Іванаўны, неаднойчы ёй, у розных варыянтах, паўтораныя: «Вось хто мог бы быць тваім самым блізкім сябрам і паплечнікам — у змаганьні за Беларусь і за родную мову. Але нядобрыя, злыя людзі ўсё зрабілі, каб гэтаму перашкодзіць, каб ня даць вам здружыцца па-брацку». Што праўда — тое праўда: пастараліся «добрыя людзі», пашчыравалі. Бог ім суддзя! У дзень 50-годдзя Уладзіміра Сямёнавіча, перад пачаткам урачыстага вечару, яго дзядзька па маці Ігар Васілевіч, у прысутнасьці радні, мне сказаў: «Прачытаў у сёньняшняй «Советской Белоруссии» ваш артыкул пра Валодзю: гэта самае лепшае з таго, што я прачытаў аб ім». Я моцна-моцна паціснуў Ігару Васілевічу руку: пачуць гэта мне было вельмі ўцешна.

***

Па вяртаньні з летняга адпачынку я быў агаломшаны незвычайнай навіной: выдадзеная год назад мая кніга публіцыстыкі «Покліч жыцця і часу» трапіла ў сьпіс выданьняў, кваліфікаваных у ідэалагічным аддзеле ЦК як непатрэбшчына, макулатура, на якую марна патрачаны папера і грошы. Усяго мог чакаць ад ЦК, але толькі ня гэтага. Ведаў сам, што кніга ня роўная, ёсьць рэчы, якія было б лепш не ўключаць, затое ж ёсьць і такія артыкулы, якімі я ганарыўся і ганаруся. У цяжкім настроі не прыдумаў нічога разумнейшага, як напісаць сакратару ЦК па ідэалогіі А. І. Кузьміну ліст — з пратэстам супраць такой атэстацыі майго зборніка. Да ліста прыклаў вытрымкі з артыкулаў, — у якасьці тэзісаў, каб спрасьціць галоўнаму ідэолагу азнаямленьне з маёй злашчаснай кнігай. У такі спосаб рашыў бараніць сваё імя, свой пісьменьніцкі аўтарытэт. Падаю кавалак з гэнага ліста А. Кузьміну.

«Мне стала вядома, што мая кніга публіцыстычных артыкулаў і выступленьняў «Покліч жыцця і часу» (в-ва «Беларусь», 1983) трапіла ў сьпіс выданьняў, які быў прадстаўлены першаму сакратару ЦК КПБ т. Слюнькову М. М. як сьпіс непатрэбшчыны, макулатуры — таго, што ня варта было выдаваць. Якое ўражаньне гэта на мяне зрабіла — гаварыць ня буду. Якраз такое, на якое і разьлічвалі аўтары самой «задумы». <...> За шэсьць гадоў (1976-1982, храналагічныя рамкі кнігі) я выступіў публічна каля двухсот разоў (у друку, на пленумах, канферэнцыях, нарадах, за «круглым сталом» і г. д.). З гэтых двухсот грамадскіх выяваў у кнігу ўключана толькі 39 — адна пятая частка. Як жа можна вінаваціць, што я «падмёў усё і ўсё сапхаў у кнігу»? Я выбраў толькі тое, што можа быць цікава шырокаму колу чытачоў, што не зьяўляецца вузкалітаратурнай праблемай, а праблемай агульнаграмадскага — ідэйнага, маральнага і эстэтычнага — значэньня.

Амаль усе гэтыя 39 артыкулаў і выступленьняў прайшлі папярэднюю апрабацыю або ў сур’ёзным друку (не ніжэй рэспубліканскага), або на сусьветных, усесаюзных і рэспубліканскіх форумах. А іменна, артыкулы, да таго як трапіць у кнігу, публікаваліся: у «Правде», «Комсомольской правде», «Литературной газете», «Театре», «Советской Белоруссии», «Зьвяздзе», «Полымі», «Немане», «ЛіМе», «Настаўніцкай газеце» і іншых выданьнях. Выступленьні былі зробленыя: на сусьветным кангрэсе ў Сафіі, на ўсесаюзнай ідэалагічнай канферэнцыі ў Баку, на ўсесаюзных літаратурных урачыстасьцях (пра Шаўчэнку, Тычыну і інш.), на ўрачыстасьцях рэспубліканскіх (пра Купалу, Коласа, Багдановіча, Крапіву і інш.), на рэспубліканскай ідэалагічнай нарадзе, на пленумах і прэзідыуме СП БССР, а таксама — адно выступленьне на партактыве і адно на пісьменьніцкім партсходзе. Як я зразумеў, вось гэтае апошняе і дало повад ухапіцца і прабіць у рэйку: трывога! <...> Некаторыя пазналі сябе ў гэтым маім выступленьні, адчулі, што гэта — пра іх і супраць іх самаўпраўства, пыхлівасьці, эгацэнтрызму. Пазналі і, не сумняваюся, сталі ініцыятарамі «справы».

Падаючы заяву на выданьне гэтага зборніка, аўтар напісаў: «Прашу ўвесь ганарар за кнігу перадаць у Савецкі Фонд Міру». Не пасьля выхаду кнігі — не пад нейчым націскам ці па прымусу абставінаў, — а разам з заяўкай на выданьне. І ганарар быў пераведзены: на выратаваньне ад галоднай сьмерці дзяцей Эфіопіі (я для сябе лічу, што менавіта на гэта). Але што можа значыць такі факт для тых, хто, аграбаючы ганарары ў шмат-шмат разоў большыя, не аддаў у Фонд Міру ні граша або ахвяраваў — са стогнам — лічаныя капейкі? Для іх гэты факт — адно раздражненьне! Яны і гэта ставяць мне ў віну — маўляў, вылучыцца хоча. Як быццам ім забаронена «вылучыцца» гэткім жа шляхам! Маглі б і «перакрыць» гэты мой узнос у Фонд Міру! Маглі б?.. У тым уся і справа, што ня могуць. Іголку гані пад ногаць — не дадуць!.. Між іншым, у Фонд Міру я здаў ганарар за дзьве кнігі — за адну яшчэ раней, у 1982 годзе.

Я далёкі ад думкі, што ўсе артыкулы і выступленьні ў кнізе — роўнай якасьці, напэўна, ёсьць у іх і недахопы, і выдаткі, — але хіба яны такія, такога характару і маштабу, што даюць права закрэсьліваць кнігу? <...> Вось і думаеш: чаго тады варты ўсе заклікі да пісьменьнікаў, каб яны часьцей выступалі як публіцысты? Чаго варты ўсе размовы, што працу пісьменьніка ў жанрах публіцыстычных трэба ўсямерна вітаць і падтрымліваць?»

Вядома, гэта была вялікая наіўнасьць — знайсьці разуменьне і падтрымку ў тых, для каго ідэйная накіраванасьць маёй публіцыстыкі была прынцыпова непрыймальнай. Як бы я часта ні спасылаўся ў ёй на пастулаты «ленінскай нацыянальнай палітыкі» — ім было бачна: а хіліць то не туды, а кліча то не туды! Імем Леніна толькі прыкрываецца, а на справе — закаранелы нацыяналіст, які катэгарычна не прымае нашу партыйную дактрыну зьліцьця моваў і нацыяў у СССР, ідзе супраць абвешчанай намі на ўвесь сьвет навуковай ісьціны, што на планеце ўзьнікла «новая гістарычная супольнасьць — савецкі народ».

Так, гэта была вялікая наіўнасьць мая — знайсьці агульную мову з перакананымі ліквідатарамі беларускага этнасу і беларушчыны.

***

У канцы верасьня быў сьведкам і ўдзельнікам шумнага грандыёзнага сьпектаклю (цяпер бы сказалі — палітычнае шоу), наладжанага для «інжынераў чалавечых душ» у Крамлі. Сьвяткаваўся паўвекавы юбілей Саюзу савецкіх пісьменьнікаў. О, які гэта быў, хай мне прабачыцца, «сабантуй»! Бяз долі іроніі ўспрымаць усё тое, што тварылася, было немагчыма. Якая неверагодная закасьнеласьць — і дум, і душ, і парадкаў, і цырыманіялаў, ці, дакладней сказаць — абрадаў! Як быццам нічога ў гэтым сьвеце за апошнія трыццаць гадоў не памянялася. Бурнымі, працяглымі апладысьментамі, стоячы, дэлегаты і госьці сустракалі вялікіх правадыроў дзяржавы на чале з К. У. Чарненкам. Выдатны пісьменьнік Ю. Бондараў (абы-каго не падстаўляюць) выходзіць на трыбуну і робіць прапанову «выбраць ганаровы прэзідыум пленума ў складзе Палітбюро ЦК КПСС на чале з К. У. Чарненкам. (Упершыню бачыў гэты рытуал яшчэ ў 1949 годзе, на 2-м зьезьдзе пісьменьнікаў Беларусі). Чытае складна і, я сказаў бы, інтэлігентна напісаную прамову ўсё той жа К. У. Чарненка, абвяшчае Указ аб узнагароджаньні ўсяго СП СССР ордэнам Дружбы народаў і прымацоўвае ўзнагароду да сьцягу Саюза пісьменьнікаў. Затым выгукалі свае прамовы пісьменьнікі і госьці (ад Беларусі — М. Танк, ад усіх зарубежных — мой балгарскі сябра Л. Леўчаў і А. Ла-Гума). На завяршэньне ўдзельнікі пленума з вялізарным уздымам прынялі прывітаньне Цэнтральнаму Камітэту Камуністычнай партыі Савецкага Саюза, прэзідыуму Вярхоўнага Савета СССР, Савету Міністраў СССР.

Адкрываючы пленум, Г. Маркаў у сваім слове — ад імя ўсёй інтэлігенцыі краіны — сардэчна павіншаваў тав. К. У. Чарненку з найвысокай узнагародай Радзімы — ордэнам Леніна і трэцім залатым медалём Героя Сацыялістычнай Працы. Указ аб гэтым зьявіўся акурат напярэдадні. Помню, у кулуарах хлопцы іранічна шапталіся: цікава, ці дагоніць ён Брэжнева — ці дацягне да чацьвёртай Зоркі Героя?

Але каб іронікі з літцэху краіны менш шапталіся, правадыры рашылі дагадзіць і пісьменьнікам. З нагоды юбілею ажно 300 сяброў СП былі ўзнагароджаны ордэнамі СССР. Сярод тых, што адхапілі «Леніна»,— В. Бялоў, В. Распуцін, Д. Гранін, В. Каверын, Р. Раждзественскі, Я. Далматоўскі, А. Носаў, В. Петрасян... Беларусам «Ленін» не дастаўся. Напэўна, значыўся б у гэтым сьпісе В. Быкаў, але ён атрымаў і «Леніна» і Зорку Героя тры месяцы таму — да свайго 60-годдзя. Ордэнам Кастрычніцкай Рэвалюцыі былі адзначаны Б. Алейнік, В. Кароціч, К. Куліеў, С. Капуцікян, Г. Эмін, Я. Вінакураў і іншыя. З беларусаў — П. Панчанка. Ордэнам Працоўнага Чырвонага Сьцяга былі ўзнагароджаны А. Ганчар, І. Драч, Л. Друцэ, Р. Казакова, Ул. Багамолаў (між іншым, з нейкіх прынцыповых меркаваньняў ня быў сябрам СП) К. Ваншэнкін, М. Алігер, Ю. Воранаў, У. Сакалоў, О. Сулейменаў, Г. Троепольскі, У. Цыбін і іншыя. Усяго каля паўсотні. З беларусаў — Я. Семяжон і Н.Гілевіч. «Дружбу народаў» сыпанулі больш за сотню, сярод адзначаных —Ч. Айтматаў, М. Аляксееў, І. Андронікаў, Б. Ахмадуліна,Х. Берулава, Г. Віеру, М. Дудзін, М. Карым, Д. Кугульцінаў, А. Малдоніс, Э. Межалайціс, Б. Акуджава, В. Пікуль, В. Шэфнер, І. Шклярэўскі і іншыя. З беларусаў — К. Крапіва, Р. Барадулін і І. Чыгрынаў. Ня менш сыпанулі і «Знакаў пашаны». Сярод ушанаваных — І. Дзядкоў, Т. Каламіец, Р. Лубкіўскі, В. Ліханосаў, У. Маканін, Б. Мажаеў, Н. Джусойты, У. Сангі і іншыя. З беларусаў — В. Казько, С. Законьнікаў і С. Алексіевіч. Можна бясконца перабіраць гэтыя сьпісы — і не дадумацца, чаму гэты сябра СП у адным, а той у другім, а гэны ў трэцім, а не наадварот,— калі паводле заслугаў творчых, мастацка-літаратурных павінна быць якраз наадварот. Было зразумела: працягваецца пачатае больш за паўвека назад разбэшчваньне творчай інтэлігенцыі, гэтым разам — пісьменьнікаў. Разбэшчваюць па адным, і групамі, і — як вось цяпер — масава, цэлымі сотнямі. Разбэшчваюць адкрытым подкупам — ці гэта ордэн, ці прэмія, ці дэпутацтва, ці членства ў ЦК (АК, ГК), ці дэлегацтва ў ААН, ці сінекурная пасада, ці паездка за мяжу, ці падтрымка выданьня і перавыданьня тваёй кнігі... Толькі — будзь лаяльны, паслухмяны, верны ў творчасьці нашым ідэйным патрабаваньням, прынцыпам партыйнасьці — перш за ўсё... А ня будзеш гэтакім — дык і нічога з пералічанага ня мецьмеш, ніякіх узнагародаў і заахвочваньняў, ніякай ласкі...

Не аднойчы здаралася бачыць, як пакутна перажываюць абыйдзеныя «панскай ласкай» творцы, і наадварот — як шчасьліва чуюцца, што іх начальства ацаніла і ўзнагародзіла. Нават склікаюць гасьціну і замочваюць тую ўзнагароду. Калі высокая — то нават выказваюць публічна, праз газету, падзяку тым, што ашчасьлівілі. Мушу сказаць, што асабіста я не замочваў два свае ордэны нават у цесным сямейным коле і ні разу за ўсё жыцьцё не прыкалоў іх на лацкане пінжака, нават дома — па атрыманьні. Было дзесь, у глыбіні душы адчуваньне, што сорамна надаваць гэтаму аж такое значэньне, што зусім ня ў гэтым павінна быць твая пісьменьніцкая радасьць. Помню, у дзень майго 50-годдзя зазьвінеў раніцай тэлефон і незнаёмы мужчынскі голас сказаў: «Зараз з вамі будзе гаварыць Ціхан Якаўлевіч». Здагадаўся, вядома, што Ц. Я. Кісялёў, першы сакратар ЦК КПБ. Няўжо будзе віншаваць з юбілеем? І пачуў: «Віншую вас з высокай урадавай узнагародай — ордэнам Дружбы народаў. Зычу новых посьпехаў і ў творчасьці, і ў грамадскай працы». Я ня ведаў пра такую практыку віншаваньня першай асобай рэспублікі і быў неспадзявана ўражаны. Нават быў трохі разгубіўся. Пасьля зразумеў: у партыйна-савецкай сістэме акт узнагароды пісьменьніка — рэч вельмі сур’ёзная і недаацэньваць яго нельга. Віншаваньне, якое я прыняў па тэлефоне, было ня проста віншаваньне, а трохі больш. Мне давалі зразумець: мы цябе ўзнагародзілі, адзначылі, уганаравалі — дык помні аб гэтым і ведай, што наша партыйна-дзяржаўная ўвага абавязвае...

14-га сакавіка 1985 году адбыўся планавы пленум праўленьня СП БССР на тэму: «Сучаснасьць і літаратура: герой, ідэйнасьць, майстэрства». Ён запомніўся мне тым, што абазначыў пэўнае разыходжаньне між А. Адамовічам і В. Каваленкам з аднаго боку, і П. Далідовічам, Я. Лецкам і іншымі іх сябрамі — з другога, у поглядах на сучасную прозу саракагадовых і на маральна-этычны асьпект жыцьця ў літаратуры. Для мяне было ясна і несумнеўна, што ў нашай прозы, за нязначным выняткам, вельмі невысокі інтэлектуальны ўзровень, ёй нестае сацыяльнай філасофіі, прасякнутасьці энергетыкай агульначалавечай маралі, не стае пошуку і сьцьвярджэньня высокіх грамадскіх ідэалаў. І ў гэтым я адназначна пагаджаўся з Адамовічам. Але яго апаненты адчувалі і бачылі ў пазіцыі свайго настаўніка небясьпечную недаацэнку «каранёў і вытокаў», «генетычнай» прывязкі да ўласнага нацыянальнага грунту, нацыянальнага быту, беларускага менталітэту і духоўнасьці, — усяго таго, што ўрэшце рэшт вызначае нацыянальнае аблічча беларускай літаратуры. Вядома ж, на першым месцы ва ўсім гэтым — мова. Думаю, што і многія абаронцы беларушчыны мелі прэтэнзіі да Адамовіча — з-за мовы. Даводзілася чуць неаднойчы: і родам з беларускай глыбінкі, і жыве ў Беларусі, а раманы і аповесьці піша па-расейску. Да малаздольных і шэрых рускамоўных беларусаў у літаратуры прэтэнзіяў не было, — хай хоць па-кітайску, а тут буйная і яркая постаць, і таму — крыўдна... Асабіста я разумеў, што гэта рэальнасьць, з якою, хоць і са шкадаваньнем, трэба лічыцца, асоба такога маштабу робіць выбар сама.

Прыкладна ў гэты час, на прадвесьні, выйшаў з друку мой вершаваны раман «Родныя дзеці». Пачаты ён быў даўно, яшчэ ў першай палавіне 70-х, але асноўная праца прыпала на апошнія тры гады і выматала ўсе мае духі і сілы дашчэнту. З улікам усіх іншых шматгадовых нагрузак на сэрца, на нервы, на мозг. Пачуўся зусім кепска. Змора апанавала неадольная. Змора і апатыя. Нават выхад раману не ўскалыхнуў і не акрыліў. Да пачатку чэрвеня, аднак, «ярэмца» цягнуў, а тады рашыўся: годзе! Так, па-дурному, і загнуцца можна!.. Патэлефанаваў І. Антановічу, што падаю ў адстаўку — па стане здароўя. Ён не паверыў у прычыну, падумаў пра іншае, і параіў выкінуць гэту задуму з галавы: «не рыпацца»... Тады я напісаў яму ліст. Вось тое маё пасланьне:

«Паважаны Іван Іванавіч!

Паколькі з нашай размовы па тэлефоне я адчуў, што Вы адразу ж пачалі, прабачце, «шукаць ня там, дзе ляжыць», хачу ў дадатак да сказанага вусна сёе-тое патлумачыць пісьмова.

Сітуацыя на сёньня такая: стан свайго здароўя я давёў да мяжы, за якою, адчуваю, можа быць толькі катастрофа. Рэсурсы вычарпаны. Сілы і нервы выдаткаваны даастатку. Даўняя, з дзяцінства, хвароба сэрца і цэлы букет іншых прынабытых хвароб таксама «сказалі сваё слова». Галоўная прычына адна: няспыннае, штодзённае, неразумнае, вядома, і, калі хочаце, безадказнае самазабойства. Тым, што было дадзена прыродай, я распарадзіўся ня толькі ня лепшым, а самым горшым чынам. Больш бяздарна, больш па-варварску распарадзіцца нельга. Распарадзіўся сам, крыўдзіцца няма на каго.

Зараз ужо можна пэўна сказаць, што праз усё жыцьцё я цягнуў пяць поўных працоўных нагрузак. А менавіта: як пісьменьнік (20 кніг паэзіі і кніга п’ес), як перакладчык (дзясяткі кніг паэзіі і прозы, адно з балгарскай — больш тысячы вершаў і паэм), як літаратуразнаўца і крытык (дзьве манаграфіі, тры зборнікі артыкулаў, некалькі сот артыкулаў, рэцэнзіяў, нататак у перыёдыцы), як фалькларыст (пяць манаграфіяў, пяць тамоў фальклору з дзясяткамі навуковых артыкулаў), як педагог-выкладчык ВНУ (больш 20 гадоў — поўная нагрузка лекцыйная, выхаваўчая і іншая). Апрача таго, як-то кажуць, «актыўнае грамадскае жыцьцё»: удзел у грамадскай дзейнасьці Саюза пісьменьнікаў, сотні сустрэч з чытачамі, выступленьні на ўсемагчымых форумах і сходах, работа ў самых розных Саветах навуковых, камісіях і г. д. (Гэта ўжо — у сілу свайго характару.) Прашу прабачэньня за гэту «статыстыку», якая прагучала б лепш, калі б яе падаў нехта іншы, але без яе зразумець, у чым справа, дзе дзелася маё здароўе, — немагчыма. Прыйшоў час пажынаць плён.

А які ж быў клопат пра здароўе? А такі: ніводнага дня ў дакладным сэнсе слова не адпачываў, ні разу не лячыўся ў санаторыі (хаця патрэба ў гэтым была самая пільная). Чуў, што недзе ёсьць нейкая Аксакаўшчына, што ёсьць беларускія санаторыі для «заслужаных хворых» у Крыме, на Каўказе, у Прыбалтыцы, — і ўяўленьня пра іх ня маю, ні разу нага мая там не ступала. Удакладняю: у гэтым нікога не вінавачу, пуцёвак я не прасіў, шкадаваў часу на лячэньне, эканоміў яго для творчай працы. Дачы ня маю, садова-агароднага ўчастка ня маю, бацькоўскай ці якой іншай хаты ў вёсцы ня маю, машыны, каб выехаць за горад, ня маю, праз усё жыцьцё кожную суботу і нядзелю сяджу невылазна ў рабочым кабінеце і дыхаю кніжным пылам, радуючыся, што няма тэлефонных званкоў і можна сёе-тое зрабіць.

Вось, бадай, і ўся інфармацыя. Ну, а тое, што праца ў Саюзе пісьменьнікаў не магла мне дадаць здароўя, — гэта Вы ведаеце самі. Маё ўспрыманьне ўсякіх актаў несправядлівасьці, гнюсных інсінуацыяў, паклёпаў і нагавораў, подлых закулісных махінацыяў абыходзіцца мне дорага. Што праўда, тое праўда. З майстрамі гэтых справаў я абсалютна неканкурэнтназдольны. Поўны пас! Маё прызваньне, мой лёс — жыць і працаваць на зусім іншай маральнай аснове.

Сваёй просьбай, паўтараю сказанае ўчора, праблемы я ні для Саюзу, ні для ЦК КПБ не ствараю. Упэўнены ў гэтым. Прыйдзе хтось маладзейшы-здаравейшы і пацягне воз далей. Тым больш, што коціцца ён, гэты воз, у цэлым, па-мойму, няблага. Я ж паспрабую, калі на гэта яшчэ будзе час, заняцца сваімі творчымі задумамі. Іх у мяне столькі, што хапіла б не на адно жыцьцё — нават пры маёй працавітасьці (сёньня лепш сказаць: колішняй працавітасьці).

Вельмі хачу спадзявацца, што сказанае пераканае і Вас, і ўсіх таварышаў, якія будуць вырашаць гэта пытаньне.

З павагай Ніл Гілевіч

6.6.1985 г.

Праз дзень пазваніў Першы — М. М. Слюнькоў: «Ніл Сымонавіч, ды вы што? Давайце яшчэ папрацуем! Калі праблемы са здароўем — выбірайце любы санаторый і язджайце, пуцёўка забясьпечана. А папрацаваць — трэба, трэба! Абавязкова!» Ну, і нешта яшчэ — пахвальнае і аптымістычнае. Во як? А я думаў самы «верх» мяне з радасьцю адпусьціць. Аказваецца — трэба папрацаваць. І абавязкова.

Дома раіцца не было патрэбы: Ніна Іванаўна была супраць майго рашэньня пакінуць працу ў СП, прасіла проста ня браць замнога «на пуп», не душыцца праз меру і больш адпачываць, хоць бы ў тых Каралішчавічах. Санаторый выбраў самы блізкі: «Сосны» на Нарачы. Далёкімі (крымскімі, каўказскімі, балтыйскімі) пакарыстацца так ніколі і не давялося. І дзякаваць Богу.

***

Тым часам у «створаным воляй народаў» непарушным Саюзе пачало адбывацца штосьці незвычайнае. Пачалі ажыцьцяўляцца рашэньні першага Гарбачоўскага пленума ЦК КПСС, які абвясьціў курс на «перабудову», перш за ўсё — на дэмакратызацыю ўсёй палітычнай сістэмы. «Больш дэмакратыі — больш сацыялізму» — лозунг Гарбачова, які мне асабіста імпанаваў надзвычай. Бо я быў за сацыялізм — як ужо казаў раней: за «сацыялізм з чалавечым абліччам» — і, вядома ж, за дэмакратызацыю, за ўсталяваньне дэмакратычных нормаў у грамадскім жыцьці краіны. Вельмі хутка, каб не сказаць імгненна, адчулася, што наступае, і наступіць, вялікае рэфармаваньне саміх асноў грамадска-палітычнага ладу, у тым ліку і ў сферы міжнацыянальных адносін. Аб гэтым давала знаць перш за ўсё усесаюзная маскоўская прэса (не беларуская ж, вядома!). Заварушылася інтэлігенцыя, якая ўжо даўно зачакалася пары істотнага абнаўленьня духоўных пошукаў, магчымасьці ўзьняць інтэлектуальнае жыцьцё грамадства на новы ўзровень. Узьніклі надзеі на адраджэньне нацыянальных моў і культур, на вызваленьне з засільля догмаў гуманітарных навук, а найперш — гісторыяграфіі, дзе мы, беларусы, несьлі асабліва цяжкія страты. Шмат чаго добрага, вабнага, канструктыўнага нараджалася ў думках і помыслах па меры асваеньня матэрыялаў Пленума, па меры ўсё больш глыбокага ўдыханьня вяснова-сьвяжыстага ветру пераменаў.

Расіяне віталі набліжэньне дэмакратызацыі ў самым шырокім значэньні гэтага панятку: свабода слова, друку (адмена цэнзуры), свабода прадпрыймальніцкай дзейнасьці, правы асобы, гарантыя абароны гэтых правоў, шматпартыйная палітычная сістэма, свабодныя, дэмакратычныя выбары і інш. Мы, беларусы, таксама ўсё гэта віталі, бо таксама пра гэта марылі, але было ў нашых марах і адно несупадзеньне з расейцамі. Гледзячы наперад, самым жаданым і жыватворным вынікам блізкіх пераменаў мы бачылі ўздым нацыянальнай самасьвядомасьці беларускага народу, бачылі пачатак новай эры беларускага нацыянальна-дзяржаўнага і культурна-духоўнага адраджэньня. Разам з многімі іншымі непагаслымі суайчыньнікамі я ўспрыняў перабудову як шанц нацыянальнага выжываньня, як паратунак ад поўнай русіфікацыі і асіміляцыі беларускага этнасу, ад канчатковага нашага растварэньня ў рускай культурна-моўнай стыхіі. Бо цягам апошніх дзесяцігоддзяў беларускай душы ў Беларусі рабілася ўсё больш душна і ўдушна. Шпаркім тэмпам набліжалася нацыянальная катастрофа, прадухіліць якую маглі толькі рэвалюцыйныя падзеі ўсесаюзнага маштабу, у адной рэспубліцы, сваімі сіламі, зрабіць гэта было немагчыма. Можа стацца, што перабудова ўрэшце рэшт дасьць магчымасьць нашаму нацыянальнаму духу, нашаму роднаму беларускаму слову вырвацца з «турмы-астрогу» на волю, на прастор — гэтай думкай-надзеяй загаралася ў першую чаргу і поўнілася ўся мая істота. Літаральна з кожным днём я адчуваў, як нарастае ў грамадстве, найперш — сярод інтэлігенцыі, ажыўленьне, узбуджаньне, узрушаньне. Ды якое ўзрушаньне! Тое, што ўздымаецца з глыбіняў самага запаветнага, з крыніцаў нацыянальнай духоўнасьці, з жывой і незаглушанай гістарычнай памяці. Нельга было ня бачыць, як паўсюдна забілі, забулькалі крыніцы і крынічкі свабоднага творчага духу. Калі такое было раней? За маёй памяцьцю — ніколі. Хіба ў далёкія 20-я было пачалося нешта падобнае? У такой незвычайнай, густа насычанай прадчуваньнямі радасных пераменаў, грамадскай атмасферы рыхтаваўся і праходзіў чарговы IX зьезд пісьменьнікаў Беларусі (23—24 красавіка 1986 г.) Другі «мой» зьезд, на які я ўскладаў не малыя надзеі — у тым сэнсе, што размова на ім адбудзецца звышсур’ёзная і падпарадкаваная адной вялікай мэце — настроіць і мабілізаваць усю армію літаратараў на актыўную дзейнасьць пад лозунгамі Перабудовы. Трэба арганізаваць работу зьезду так, каб як мага больш прамоўцаў засьведчылі разуменьне галоўнай на сёньня задачы — прадстаўлены праграмай Перабудовы шанц скарыстаць на абуджэньне нацыянальнай самасьвядомасьці ў народзе, на пашырэньне і ўкараненьне ў душах беларусаў ідэі адраджэньня роднай мовы, гістарычнай памяці, мастацкай і духойнай культуры. Ад дакладу, які зачытае на зьезьдзе старшыня СП, нічога цікавага, ясная рэч, чакаць ня трэба, бо яго зноў напішуць вядомыя апаратныя «пісцы» («сядзяць пісцы, як гною кучкі, скрыпяць іх пёры, ходзяць ручкі»). Па тэксту, які згарбузуюць літкансультанты, пройдуцца жанравыя сакратары СП — каб сям-там выразьней абазначыць «праблемы», а найперш — каб каго не ўпусьціць у пераліку, каб ахапіць увагай літаральна ўсіх, бо такія ўпушчэньні могуць дорага абысьціся: пакрыўджаныя няўвагай абавязкова прагаласуюць на выбарах праўленьня супроць кіраўнікоў Саюза. Мой клопат, пры такой сітуацыі, — пастарацца, каб на зьезьдзе выступілі таленавітыя, аўтарытэтныя майстры пяра, а ня людзі ў літаратуры выпадковыя, і не запісныя ідэйна-верныя крыкуны-пустасловы. Давялося сяго-таго з сур’ёзных мужоў паэзіі, прозы, драматургіі, крытыкі папрасіць выступіць, загадзя падрыхтавацца да зьезду. Ну, а некаторыя з такіх мужоў, не сумняваўся я, і самі своечасова пададуць заяўкі на выступленьне. Так і сталася.

Не сумняваўся, што неабходную запеўку, ці камертон для размовы, дасьць сваім словам Васіль Быкаў, які будзе адкрываць зьезд. Так, дайшла чарга на гэты высокі гонар і да яго. Натуральна: Народны пісьменьнік Беларусі, Герой сацыялістычнай працы, лаўрэат Дзяржаўных прэміяў СССР і БССР... А ў ЦК КПБ ўжо ведалі, што практычна вырашана ў Крамлі пытаньне і аб прысуджэньні Быкаву Ленінскай прэміі — за аповесьць «Знак бяды». Пастанова ЦК КПСС і СМ СССР аб гэтым была апублікавана перад самым зьездам, так што адкрываў наш форум, у дадатак да ўсяго вышэй пералічанага, і лаўрэат Ленінскай прэміі. Вядома ж, пра задачы беларускай літаратуры і місію пісьменьніка на сучасным этапе В. Быкаў гаварыў так, як мог і павінен быў гаварыць В. Быкаў — сур’ёзна, заклапочана, удумна. Але — за ўсё на гэтым сьвеце трэба плаціць, і за высокую ласку таксама, — як бы ты ні хацеў стаяць убаку і па-над мітусьнёй вернападданых, паслухмяных, сэрвільных. Уяўляю, як было пасьля «прыемна» Быкаву чытаць-перачытваць вось гэты пасаж свайго зьездаўскага слова:

«Так, сёньня мы зьяўляемся сьведкамі небывала разьвітой эканомікі нашай рэспублікі, багатай сельскай гаспадаркі, зьяўляемся ўдзельнікамі бурнага разьвіцьця нацыянальнай культуры. Мы маем поўнае права ганарыцца дасягнутым, але дух часу, велічныя задачы пераўтварэньня, якія стаялі перад краінай, нарэшце гістарычныя рашэньні XXVII зьезда КПСС абавязваюць нас найбольш гаварыць пра нашыя недахопы, якіх у нас таксама нямала».

І зьместам, і духам, і стылем — нешта зусім ня быкаўскае, зусім яму чужое.

Помню сваё першае ўражаньне і горкае засмучэньне. «Ну а гэта навошта? Ну «разьвітая эканоміка», ну «багатая сельская гаспадарка», вельмі багатая... А дзе ж — «бурнае разьвіцьцё нацыянальнай культуры»? Там, дзе дадушваюцца апошнія беларускія школы? Дзе аснова асноваў культуры — мова народу, мова карэннай нацыі, загнана ў рэзервацыю, знаходзіцца ў становішчы падчаркі папялушкі? Пра якое бурнае разьвіцьцё беларускай культуры можна заікацца? Напэўна, Быкаў разважаў, што разумныя паклоньнікі яго творчасьці, а тым больш сябры, зразумеюць, чаму ён у выдатным слове пусьціў гэтага «пеўня». Зразумеюць, вядома. І зразумелі. І аднак жа — дзе бурнае разьвіцьцё беларускай культуры?

Вось і выходзіць...

Даклад старшыні СП на зьезьдзе называўся: «Беларуская савецкая літаратура, яе дасягненьні і задачы ў сьвятле рашэньняў XXVII зьезда КПСС». З таго часу прайшло ўсяго паўтара дзясятка гадоў, а як далёка адышлі мы ў сваёй сьвядомасьці ад убоства і прымітыву гэтай жалезнай партыйнай метадалогіі, якой недарэчнасьцю ў размове аб літаратуры і мастацтве здаецца сёньня гэты неадменны штамп «у сьвятле рашэньняў»! Колькі дзесяцігоддзяў прывучалі да яго нашае вуха, а жыцьцё адвучыла так хутка! Менавіта па прычыне недарэчнасьці, ненатуральнасьці, абсурднасьці.

У доўгай (хвілінаў на дваццаць) прамове першага сакратара ЦК КПБ М. Слюнькова было, бадай, усё, чым заняты, якімі клопатамі жывуць партыя і народ, а значыць і павінны жыць пісьменьнікі, але — ні слова, ні нават намёку не было на такія архіважныя жыцьцёвыя праблемы, як становішча беларускай школы, як лёс беларускай мовы, як асьвятленьне і вывучэньне гісторыі Беларусі. Затое зусім не фармальнымі, не параднымі, а зьмястоўнымі і досыць вострымі — у духу задач перабудовы — былі выступленьні многіх пісьменьнікаў (А. Адамовіча, Дз. Бугаёва, Г. Бураўкіна, А. Грачанікава, У. Дамашэвіча, А. Дударава, В. Каваленкі, А. Карпюка, А. Клышкі, Я. Лецкі, А. Мальдзіса, М. Матукоўскага, А. Петрашкевіча і інш.). Зьбіраўся выступіць з сур’ёзнай прамовай і я, але, як і на мінулым зьезьдзе, І. Антановіч ад імя ЦК забараніў. «Вам, — сказаў ён, — выступаць ня трэба. Вашы думкі як сакратара праўленьня павінны быць у справаздачным дакладзе старшыні СП». — «Але там маіх думак няма — я ў напісаньні даклада ўдзелу не прымаў. Таму і хачу выказацца». — «Гэта будзе некарэктна — вам як першаму сакратару ісьці ў разрэз з дакладам. Не рабіце гэтага. Я вам не рэкамендую».

Ну, што ж! Можа, і сапраўды не зусім карэктна — браць мне слова, якое так адрозьніваецца ад дакладу. Выкажу свае думкі ў артыкулах.

***

А праз два дні пасьля зьезду здарылася і ў найгоршых снах нясьнёная трагедыя: у выніку аварыі на Чарнобыльскай атамнай электрастанцыі амаль трэць Беларусі аказалася засыпанай радыёактыўнымі рэчывамі. Трэць — гэта на пачатку, на першым этапе, а вучоныя фізікі ведалі, што з цягам часу — з дажджамі, з пылам, з ветрам, з транспартам — сьмертаносныя выпады радыяцыі перакінуцца і на сумежныя тэрыторыі. На няшчасьце сваё, у пытаньнях радыяцыі наш народ быў зусім недасьведчаны, начальства — таксама, і яно не дапамагло мільёнам простых людзей зразумець жахлівы маштаб таго, што здарылася. Памятаю, у самым пачатку траўня мы з Максімам Танкам былі на прыёме ў М. Слюнькова — са сваімі рабочымі пытаньнямі, і калі выйшлі з кабінету, убачылі ў пярэдняй вядомага фізіка-ядзершчыка В. Б. Несьцярэнку, — у чарзе да Першага. Я пасьпеў спытаць: «Вы, відаць, наконт Чарнобылю?..» — «Так, на нас абрынулася страшнае бедства. Прыйшоў, каб уталкаваць гэта кіраўніцтву рэспублікі, час ідзе, а нічога ня робіцца...» На вуліцы кажу Яўгену Іванавічу: «А што ж ён не назначыў прыняць паперадзе нас Несьцярэнку? Аж неяк няёмка». — «Ну, так! Мы са сваімі козамі на торг пасьпелі б».

У пачатку чэрвеня некалькі дзён — у складзе афіцыйнай дэлегацыі БССР — прабыў у Эстоніі. Там атрымаў з дому вестку, што Урад Балгарыі прысудзіў мне міжнародную Літаратурную прэмію імя Хр. Боцева. Быў, прызнаюся, нямала ўсьцешаны, бо прэмія — вельмі прэстыжная, прысуджаецца раз у пяць гадоў «за рэвалюцыйную паэзію і публіцыстыку». Сярод яе першых лаўрэатаў — Ніколас Гільен, Рафаэль Альберці, Ласла Надзь, П’ер Сегерс, Расул Гамзатаў. Гэтым разам гонар выпаў Дзьмітру Паўлычку і мне. У Эстонію я прыехаў праз 25 гадоў пасьля першага наведаньня ў 1961 годзе. Шмат чаго зьмянілася ў гэтай ціхай зялёнай краіне, пабагацелі і папрыгажэлі рыбацкія пасёлкі, папаўставалі новыя карпусы фабрык, інстытутаў і школ, тэатраў, але не зьмянілася галоўнае — усенародная ахова роднай мовы і культуры. У адным з раённых цэнтраў кароткая афіцыйная сустрэча адбылася ў бібліятэцы. Пакуль іншыя дэлегаты слухалі аповяд пра дасягненьні раёну, я пайшоў у вялікую залу, застаўленую доўгімі кніжнымі паліцамі. Нясьпешна праходзіў між іх, глядзеў-прыглядаўся і — што такое? — усе кнігі спрэс на эстонскай мове! Расчытваў знаёмыя імёны — замежныя, рускія, савецкія... Бібліятэкарка заўважыла, што госьць як бы нечага шукае, і я запытаўся: «А дзе ж кнігі на рускай мове?» І яна паказала на адным з рыфтоў самую ніжнюю, ля падлогі, паліцу. «Гэта і ўсё?» — «Усё... Знаеце, наш раён сельскі, амаль усе жыхары — эстонцы, і кнігі чытаюць на роднай мове, на рускай ніхто не бярэ. Дык мы і не камплектуем, няма патрэбы. Усе лепшыя кнігі сьвету ў нас перакладзены на эстонскую мову...»

«Вось што такое Эстонія!» — казаў сабе ў думках, выходзячы з бібліятэкі. — Маленькая, на мільён народу, рэспубліка. Усе кнігі сьвету выдадзены на эстонскай...» Ішоў, ківаў сабе галавой, як гэта мы, беларусы, звычайна ў такіх выпадках робім, і было сорамна... За што? За сваю беларускую долю, за свой народ, за сваю інтэлігенцыю, за сваё начальства... А назаўтра адвячоркам давялося зьведаць яшчэ і пачуцьцё няёмкасьці, і якойсь вінаватасьці, ці, зноў жа, сораму, але ўжо іншага кшталту. Сталася гэта на востраве Муху, у вёсцы Когува, каля хаты-музея Юхана Смуула. Пасьля таго. як мы агледзелі роднае котлішча бадай ці ня самага савецкага з усіх эстонскіх пісьменьнікаў, гаспадары (партыйныя функцыянеры) прапанавалі нам невялікую мастацка-забаўляльную праграму, а менавіта: паслухаць эстонскія народныя песьні і затым... патанцаваць са сьпявачкамі, тутэйшымі вясковымі дзяўчатамі. Народныя песьні для мяне — як гэта кажуць: хлебам не кармі, а дай! — і я ўважліва слухаў сьпявачак. І ўважліва праз увесь час глядзеў на іх: каб хоць адна хоць на адным твары ўсьмешка! Строгія, нават суворыя, замкнутыя ў сабе пагляды. Дочкі эстонскіх рыбакоў! Калі, паводле праграмы, музыка зайграў нешта танцавальнае, дзябёлыя беларускія дзядзькі (ніводнага маладзей за пяцьдзясят) пачалі запрашаць і выводзіць на «круг», г. зн. на парослы травой падворак, суворых сьпявачак. Звыклыя да банкетных танцулек, дзядзькі бадзёрыліся, маладзіліся і штосьці, відочна кампліментнае, усьмешліва гаварылі партнёршам. А ў адказ — каб хоць адна хоць на адным твары ўсьмешка. Хоць бы намёк на ўсьмешку! Як бы і ня чулі тых кампліментаў, і не рэагавалі на іх, і не адказвалі. Не танцавалі — ад душы і сэрца, а — павіннасьць адбывалі, па прымусу. Папрасіла начальства, патлумачыла, што так трэба, — ну мы і прыйшлі, і выконваем просьбу, а ўвогуле — а ўвогуле... мы вам ня рады, вы — чужыя для нас, вы прыйшлі гвалтам у Эстонію, каб адабраць у нас наша, і адбіраеце, ужо сорак пяць гадоў адбіраеце, дык чаго ж усьміхацца...

«Надта ж маўклівыя вашы дзяўчаты!» — сказаў свайму калегу з ЦК КП Эстоніі кіраўнік нашай дэлегацыі. — Рэч у тым, што яны кепска валодаюць рускай мовай, і таму саромеюцца гаварыць. Ну, а ўвогуле — нашы жанчыны негаваркія. Асабліва вясковыя...»

«Вось гэта і ёсьць Эстонія! Маленькая, на мільён народу, рэспубліка. Плошчай і колькасьцю насельніцтва маленькая, а духам, а чалавечай годнасьцю — вялікая! А вернасьцю роднай мове і роднай песьні — вялікая! А пашанай да сваіх нацыянальных звычаяў і традыцый — вялікая!.. А хто ж мы? А дзе ж нашая годнасьць, нашая вернасьць, нашая пашана? Вось ужо колькі дзён езьдзім, а па-беларуску дзябёлыя дзядзькі між сабой не гавораць, толькі са мною, — згодна прынятага правіла: да пісьменьнікаў трэба зьвяртацца па-беларуску. Каб зрабіць ім прыемнае. Ім. Бо нам гэта ня трэба...»

Куды, у якую краіну, у якую рэспубліку ні закіне мяне выпадак — думкі мае, пачуцьці мае ўсюды адны і тыя ж. Адны і тыя ж... Тыя, нязводныя, што атручваюць і атручваюць сэрца, — аж дзіўна, колькі яно, гэта сэрца, можа трываць... Быў у Балгарыі, у Польшчы, у Славеніі, у Чэхіі і Славакіі, быў у Таджыкістане, у Азербайджане, у Грузіі, у Армені, быў у Эстоніі, у Летуве, у Латвіі; і цяпер вось ізноў у Эстоніі... І ізноў, і ізноў — на душы гарката і скруха. «Кінь вечны плач свой аб старонцы!» — прасіў-заклікаў Багдановіч. Вядома, плачам бядзе не дапаможаш. Але ж і як стрымаць гэты плач? А можа ж плач аднойчы перарасьце ў гнеў, які выбухне?

25-га чэрвеня я атрымаў слова на 8-м усесаюзным зьезьдзе пісьменьнікаў, які праходзіў у маскоўскім Крамлі. І, апрача іншага, у сваёй прамове сказаў: «У нас, у Беларусі, усё больш выходзіць кніг, напісаных кепскай мовай — беднай, канцылярскай, поснай, нацыянальна ненатуральнай, калькаванай.

<...> Паколькі добрая літаратура на кепскай, беднай мове немагчымая, гэта — аксіёма, то натуральнае пытаньне: у чым жа справа, дзе прычына гэтай трывожнай зьявы? Бо калі прычыну не ліквідаваць — ня будзе далей разьвівацца літаратура. А прычына — галоўная прычына — вядомая: моцнае звужэньне сферы ўжываньня роднай мовы ў рэспубліцы, у масах насельніцтва і асабліва — у школах, ужо ня толькі ў гарадскіх, але і ў вясковых. Пісьменьнік жыве не ў бязлюднай прасторы, ён жыве ў асяроддзі пэўнай мовы, якая непазьбежна ўплывае на мову яго твораў, мову, якою ён піша...

Па маім пераконаньні, настаў час, калі разгляд гэтага пытаньня на самым высокім узроўні далей адкладаць нельга».

У кулуарах, на перапынку і пасьля сябры мне сказалі: «Такога пра нашу мову ў Крамлі яшчэ не гаварыў ніхто, ніводзін прадстаўнік Беларусі — ні член ЦК КПСС, ні пісьменьнік...» Я гэта ведаў, што — ніхто і ніколі, што такая праўда аб становішчы беларускай мовы ў Беларусі прагучала тут — перад высокімі дзяржаўнікамі і творчай інтэлігенцыяй усяго Саюзу, — упершыню. І я быў удзячны тым, хто даў мне слова. Вядома ж, яны і думаць ня думалі, што літаратурны чыноўнік гэтак адкрыта і прынцыпова выкажацца па такім непажаданным пытаньні, — непажаданым для гэткага высокага форума...

Прамова мая была ў тыя ж дні надрукавана ў тыднёвіку «ЛіМ», і, хачу думаць, з увагі на тое, што яна прагучала ў Крамлі, як бы паслужыла штуршком для публічнага прарыву ў гэту тэму многіх і многіх патрыётаў беларускага слова. У верасьні «ЛіМ» апублікаваў выдатны артыкул настаўніка (пахвалюся: майго былога студэнта) Франца Сіўко «Прашу вызваліць» і такі ж выдатны да яго каментар Кастуся Тарасава «Закон і вакол закона». І колькі адразу ж пасыпалася водгукаў — сьмелых, гарачых, нецярплівых, прасякнутых заклапочанасьцю, крыўдай і болем, абурэньнем. Ды што ж гэта такое ў нас, у Беларусі, робіцца з роднаю мовай? Гэта ж зьдзек і насьмешка! Гэта немагчыма і нельга трываць! — Такі быў лейтматыў і агульны пафас водгукаў, зьмешчаных у двух нумарах «ЛіМа» ў канцы кастрычніка. Выказаліся дзясяткі людзей (многія лісты — калектыўныя) самых розных прафесій: навукоўцы П. Садоўскі, З. Санько, Т. Граковіч, журналісты С. Дубавец, Л. Вашко, Т. Сапач, настаўнікі В. Войцік, Ю. Сухорская, Я. Мурашка, Ж. Саленік (і дзясяткі яшчэ), мастакі Р. Сітніца, В. Сьвентахоўская, А. Фінскі, А. Беразеньнікаў (і дзясяткі яшчэ), студэнты С. Сыс, А. Сом, С. Мігалевіч (і дзясяткі яшчэ), рабочыя А. Сярожкін, М. Вераціла і іншыя і іншыя.

Гэта быў пачатак бліскучага дзесяцігадовага (1986-1996) этапу ў гісторыі змаганьня пісьменьніцкай газеты за беларускую мову і культуру, за нацыянальна-дзяржаўнае адраджэньне Беларусі. Хачу верыць, што аднойчы нашчадкі яшчэ ацэняць гэтае дзесяцігоддзе ў жыцьці «ЛіМа» і аддадуць належнае яго тагачасным рэдактарам — Анатолю Вярцінскаму (1986-1990) і Міколу Гілю (1990-1996). О, калі б хто знайшоўся і перавыдаў сёньня лімаўскую публіцыстыку той пары! Якое б гэта было чытаньне для тых, хто тады па малалецтву публіцыстыку не чытаў, і якое было б зьдзіўленьне, што такое ў беларускай газеце друкавалася, — такое праўдзівае. сумленнае, мужнае, разумнае, палымянае — і ўсё ў абарону роднага слова, у абарону Беларусі.

Але было ў друку і іншае — зусім іншыя публікацыі пра гэта — пра наша набалелае. Адна з іх здалася мне проста страшнай і нізрынула мяне ў прорву горкага расчараваньня, бо належала аднаму з тых сьвядомых беларускіх навукоўцаў-гуманітарыяў, пра якіх я думаў: мы — паплечнікі, мы ў адным шэрагу, і за роднае слова мы будзем змагацца разам — да перамогі. Змагацца ж за беларускую мову сёньня — гэта перш за ўсё гаварыць праўду пра яе становішча. «Роўная сярод роўных» — назваў сваю публікацыю ў «Звяздзе» акадэмік М. Б. (адказы на пытаньні супрацоўніцы газеты). Не хацелася верыць вачам сваім: «Тыя, хто кажа аб так званай русіфікацыі, якая быццам праводзіцца ў СССР у галіне культуры і ў тым ліку аб русіфікацыі беларускай мовы, — людзі мала дасьведчаныя ў гэтай галіне <...> або знарок пускаюць у прапагандысцкі абарот гэта фальшывае сьцьвярджэньне». Вось як, аказваецца! Недасьведчаныя прапагандысты фальшу і хлусьні. Ня мае ў нас руская мова «якіх-небудзь прывілеяў і пераваг, а тым больш ня мае мэтай выцясьненьне нацыянальных моў». Брава, дасьведчаны акадэмік, брава! «Больш за 40 народаў <...> набылі пісьменнасьць у савецкі час і маюць сёньня разьвітую літаратурную мову». Гэта ён пра чукчаў, нанайцаў, ніўхаў... Як быццам нічога ня ведае. Ня ведае, што ўсё гэта — «ліпа», паказуха, іх літаратурная мова, што яны гінуць і зьнікаюць, пагулялі — у прапагандысцкіх мэтах — і годзе, і кранты! Іх ужо практычна няма. «Моўнае жыцьцё народаў нашай краіны будуецца на пасьлядоўна дэмакратычных асновах». (Брава!) «Кожны савецкі грамадзянін можа вучыцца ці даваць адукацыю дзецям на той мове, якой ён аддае перавагу» (Брава яшчэ раз!). «Школьны статут, вельмі дэмакратычны па сваёй сутнасьці, дае магчымасьць, скажам, небеларусам вызваліць сваіх дзяцей ад вывучэньня беларускай мовы». (Сто разоў брава!) Але сто разоў у тыя дні я пытаў беларускага акадэміка: «А як яны, вызваленыя, будуць жыць і працаваць у Беларусі, сярод беларускага народу? Да якой жа мяжы ачмурэньня ці сьвядомага цынізму вы дайшлі, акадэмік? Ну добра: ну прадаў душу, ну радуйся, ну еш хлеб, зароблены такім коштам. Але — чаму так подла, так цынічна? Ці тут ужо закон, ступіў на шлях запраданства — усё! Выйсьця няма! Хіба што ў пятлю палезьці? Дык жа жыць хочацца».

Восеньню я паехаў у якасьці дэлегата ў Сафію на Сусьветны Кангрэс пісьменьнікаў «Мір — надзея планеты». Я спадзяваўся, што мне як прадстаўніку найбольш пацярпелай ад Чарнобыля краіны дадуць слова на пленарным пасяджэньні, дзе я змагу расказаць пра жахлівую трагедыю Беларусі, пра новую эру ў гісторыі беларускай літаратуры — пасьлячарнобыльскую. Але ўсё ўжо было распланавана і расьпісана паміж дзяржавамі, а Беларусь — не дзяржава, а часьціна дзяржавы, якая называецца СССР, а ад СССР прамоўцы ўжо даўно вызначаны. Ад СССР на пленарным выступаў і нават вёў пасяджэньне масквіч І. Шклярэўскі. «Так што вам, выбачайце, адведзена выступленьне на адной з дзесяці секцыяў». Давялося зьмірыцца і сказаць сваё горкае слова перад жменькай дэлегатаў на секцыі. А што ты, таварышок, хацеў? Хіба ўпершыню пераконваешся, што дзяржава СССР — гэта Масква, ну яшчэ трошкі Ленінград, ім і трыбуна, іхняе слова і гучыць. Так было, так ёсьць і так будзе, аж пакуль... аж пакуль не наступяць карэнныя перамены ў нацыянальнай палітыцы Крамля. Пра большае — пра поўную незалежнасьць ад Крамля — я тады яшчэ падумваў нерашуча, яшчэ лічыў, што гэтых самых пераменаў можна дабіцца і ва ўмовах шматнацыянальнага дзяржаўна-палітычнага адзінства. Сорамна, што так кепска ведаў расейскую бюракратыю, расейскіх генералаў, расейскіх папоў і дапускаў, што яны самі, па добрай волі, з павагай да правоў чалавека і народа, аддадуць аднойчы заваяванае, захопленае, прысвоенае. Сорамна, вядома; але да вызваленьня ад гэтай аблуды заставалася ўжо зусім нядоўга. Перабудова набірала тэмп і дзейнічаў уласьцівы для такіх пераломных эпох закон паскарэньня.

***

На маю вялікую радасьць, усё больш і больш публікацыяў аб лёсе нацыяў і нацыянальнасьцяў, нацыянальных моў і культураў у СССР пачало паяўляцца на старонках усеагульнага друку, перш за ўсё — у галоўных афіцыйных газетах («Правда», «Известия», «Советская культура», «Литературная газета» і інш.)

Заўважаў, што аўтары гэтых публікацыяў у асноўным — прадстаўнікі творчай інтэлігенцыі з рэспублік і аўтаномных абласьцей. Ну, вядома, у іх артыкулах, хоць і пісаліся па заказу рэдакцыяў, — на першым месцы боль, неўразуменьне («Чаму так? Як магло стацца?») і просьба-патрабаваньне — выпраўляць становішча («Трэба нешта рабіць!»). Вядома, усё гэта выказвалася ў межах дазволенага. Бяруць слова і «разважлівыя», «памяркоўныя» сьпецыялісты па нацыянальным пытаньні з Масквы (навукоўцы, журналісты, партыйныя ідэолагі). Прызнаюць, што, канешне, шмат зроблена ўпушчэньняў і недаглядаў, асабліва, што датычыць мовы, але, але, але!.. Галоўнае — дбаць пра наш агульны дом, помніць пра выключную станоўчую ролю рускай мовы ў культурным жыцьці ўсіх этнасаў на тэрыторыі Саюза, не выстаўляць празьмерных прэтэнзій — што датычыць школ і ўвогуле адукацыі на мове карэннага насельніцтва, бо гэта шкодна скажацца на інтэлектуальным разьвіцьці асобы і г. д., і г. д., і г. д.

Па маіх спадзяваньнях, што з разгорненьнем перабудовы будзе паляпшацца становішча беларускай мовы ў Беларусі, раптам быў нанесены гламаздоўскі ўдар з самага верху — з трыбуны Пленуму ЦК КПБ (сакавік 1987 г.). Новы першы сакратар ЦК Я. Я. Сакалоў у сваім «перабудоўчым» дакладзе заявіў: «У апошнія гады ў выніку свабоднага волевыяўленьня працоўных рэспублікі намецілася некаторае звужэньне прымяненьня беларускай мовы». Як кіпнем ашпарыла, калі прачытаў гэта ў газеце. «У выніку свабоднага волевыяўленьня працоўных»?.. Які цынізм! Удумацца толькі! Адабралі ў народа ўсе магчымасьці грамадскага карыстаньня мовай, адсеклі-абрэзалі ўсе персьпектывы яе разьвіцьця — і абвяшчаюць вінаватым яго ж самога! Але чытаю даклад далей: «Ніхто нікому не ўказвае, на якой мове зьвяртацца да таварышаў, выступаць з трыбуны. Ніхто нікому не ўказвае, на якой мове пісаць вершы і раманы». Зноў жа — які цынізм! Які адкрыты, нахабны зьдзек над праўдай! Ужо ня першы дзясятак гадоў чую гэтую подлую, жульніцкую, сьпекулятыўную гульню пад сьцягам дэмакратыі. «Хто вам забараняе? Пішыце!»

Дзякуем, шаноўныя! Пішам! Але — для каго? Хто будзе чытаць, калі заўтра зачыніцца апошняя беларуская школа? Ня толькі школа, але і апошні беларускі клас? Колькі яшчэ, панове-таварышы, будзеце рабіць выгляд, што вы гэтага не разумееце? Ці што гэтага не разумеюць мільёны беларусаў? Чытаю даклад далей: «У рэспубліцы створаны ўсе ўмовы для разьвіцьця беларускай мовы, беларускай нацыянальнай культуры ў цэлым». Ну гэта ўжо, выбачайце, толькі ў сабакі вачэй пазычыўшы, можна сьцьвярджаць такое! Усе ўмовы створаны! Усе! Разьвівайце на беларускай мове вышэйшую адукацыю — да вашых паслуг усе універсітэты і інстытуты рэспублікі, карыстайцеся ёю вусна і пісьмова ва ўсіх дзяржаўных установах — усе чыноўнікі толькі гэтага ад вас і чакаюць, і г. д., і г. д. Разьвівайце, карыстайцеся! Усе ўмовы створаны! Помню, як чытаў гэты пасаж даклада. Адчуў: трэба перавесьці дыханьне і крыху супакоіцца, бо ад гневу сэрца можа спыніцца. Або разарвацца на часткі. Такія дозы хлусьні і цынізму для маленькага чалавечага сэрца — звышнебясьпечныя, ня менш страшныя, чым яд.

Рашыў дакладчык, для большай пераканаўчасьці, і лічбамі пакарыстацца. «За апошнія 10 гадоў на беларускай мове выпушчана 1761 назва мастацкай літаратуры». Рашыў уразіць шырокую (на 80% зрусіфікаваную) публіку і прысарамаціць незадаволеных «нацыяналістаў»: маўляў, што вам яшчэ трэба? Хіба гэта мала. Мала, шаноўныя! Настолькі мала, што ні пра якую аптымістычную персьпектыву разьвіцьця нашага краснага пісьменства гаварыць не выпадае. Падзелім названую лічбу на 10 — атрымліваецца: у год выходзіць на беларускай мове ўсяго 176 кніг мастацкай літаратуры (у т. л. для дзяцей і мастацкія пераклады). А ў суседняй, утрая меншай Летуве — 1000 кніг на летувіскай мове ў год; а ў братняй славянскай Балгарыі, роўнай па насельніцтву Беларусі, — 5000 кніг на балгарскай мове ў год.

Вось такія лічбы і такая высокатрыбунная «праўда». У разгар Перабудовы. Ужо столькі сказана генсекам М. Гарбачовым аб неабходнасьці больш удзяляць увагі нацыянальнаму пытаньню, а тут — ані шум баравы! Як і ня чулі і ня ведаюць нічога.

Дарэчы, ужо адбылася, перад самым Новым годам, страшная — з крывавымі сутычкамі і пагромамі — падзея ў Алма-Аце, з’ініцыяваная маладымі казахскімі патрыётамі, перш за ўсё студэнтамі (пагромшчыкі, як гэта бывае заўсёды, да іх далучыліся, і правакатары, несумненна, таксама). Пісьменьнік Ануар Алімжанаў ацаніў гэты бунт як «спробу ўчыніць пажар у нашым агульным доме» і абазваў яго маладых удзельнікаў «палітычна няграматнымі юнцамі» («ЛГ», 1.1.1987). Вядома, ні пажары, ні бунты не патрэбныя, лепш абысьціся без сацыяльных ператрусаў, лепш да выбуху не даводзіць, а рашаць набалелыя пытаньні спакойна, дзелавіта, мудра. Але ж — рашаць, а не замоўчваць, не заплюшчваць вочы на іх, не рабіць выгляду, што іх няма! Алмаацінскія «юнцы» выйшлі на маніфестацыю аднак жа не з анархічнымі і не з антысавецкімі лозунгамі, а з зусім законнымі, канстытуцыйнымі патрабаваньнямі — даць магчымасьць дзецям Казахстана вучыцца ў сваёй рэспубліцы на роднай казахскай мове! Годзе русіфікацыі і асіміляцыі, годзе! Што ж у гэтых патрабаваньнях несправядлівага, а тым больш — злачыннага? Нічога! А вось жа і не падумалі неадкладна выправіць становішча, даць казахскім дзецям школу (і тэхнікум, і універсітэт) на іх роднай мове, і наогул спыніць у рэспубліцы русіфікацыю — неразумную, гвалтоўную, пагібельную для самога ж Крамля і для «Саюза непарушных». Наадварот, усё, што ўбачылі і зразумелі «власть предержащие», — гэта «неабаснаваныя прэтэнзіі» і «нацыянальны эгаізм». У адной з перыферыйных газетаў Казахстана вядомы паэт напісаў: «Ганарыцца роднай мовай, клапаціцца аб яе чысьціні, спрыяць яе разьвіцьцю — адзін з галоўных абавязкаў кожнага казаха, кожнай казахскай сям’і, кожнага, хто лічыць сябе казахам, усяго насельніцтва. Сіла народа — сіла мовы. Мы павінны зрабіць родную мову адной з самых аратарскіх, самых пісьменных і самых багатых моў. Гэта — наш абавязак сёньня, а таксама наступных пакаленьняў». Залатыя словы і надта-надта ў пару сказаныя! Хто з патрыётаў роднага беларускага слова не падпісаўся б пад імі? Усе да аднаго. А які ж вердыкт газеты «Правда» (11.2.87)? «У гэтых словах... праглядваецца нацыянальны эгаізм». Другая газета — «Вячэрняя Алма-Ата» — паведаміла радасны факт. «Усё навучаньне і выхаваньне ў гэтым дзіцячым садку будзе весьціся на казахскай мове — так захацелі самі дзеці і іх бацькі. (...) І так, у сталіцы рэспублікі Алма-Аце адкрыўся яшчэ адзін казахскі дзіцячы сад». Божа, з якой іроніяй абрынулася «Правда» на гэта паведамленьне! Ну як жа: двух-, пяцігадовыя дзеці самі выбралі, на якой мове будзе працаваць садок! Хіба ня сьмешна! Да якога абсурду даходзіць! Адкрылі казахскі садок! «Вось ужо сапраўды гістарычная падзея!» — высакамерна зьдзекуецца «Правда». А падзея, выходзіць, і насамрэч гістарычная. Помню, як прыкладна тады ж быў адчынены ў Менску першы беларускі дзіцячы садок (заг. Г. С. Прыма). І мы, зусім не жартуючы, таксама гаварылі: гістарычная падзея! Бо так яно і ёсьць. Бо і адзін нацыянальны дзіцячы сад можа аказацца вяхой на гістарычным пераломе.

***

Цынічная хлусьня Я. Сакалова пра становішча беларускай мовы ў Беларусі, выказаная ім на пленуме ЦК КПБ, дапамагла мне належным чынам мабілізавацца на напісаньне свайго дакладу, які я акурат тады пачаў рыхтаваць да пленуму СП Беларусі. Няйначай як дадала мне неабходнай у гэтым разе злосьці, душэўнай энергіі, прымусіла завастрыць акцэнты на некаторых выключна важных пытаньнях, перш за ўсё такіх, як лёс беларускай мовы і гісторыя Беларусі.

Але сталася так (лёс пайшоў насустрач), што абуджаная ў душы справядлівая злосьць спатрэбілася мне раней і на больш высокай трыбуне. Неспадзявана прыйшло запрашэньне ў Маскву — на пленум праўленьня Саюза пісьменьнікаў СССР, з прапановай выступіць («Абавязкова! Ваша прозьвішча ўжо ў сьпіску!») Ну, што ж, выдатна! Некаторымі думкамі свайго даклада падзялюся з цьветам усёй савецкай літаратуры (вядома, з «цьветам» — у праўленьне абы каго не выбіралі!). І з ідэолагамі ЦК КПСС, якія несумненна на пленуме будуць. Падсыплю і фактаў. І просьбы некаторыя выкажу.

Пленум адбыўся 27 красавіка. У «ЛГ» слова маё было пададзена фактычна ў пераказе, а цалкам апублікавана ў «ЛіМе». Падам некалькі пасажаў, за прагучаньне якіх у Маскве я тады, прызнаюся, быў вельмі ўдзячны тым, хто даў мне слова.

«Бессчетное число раз я задавался вопросом: может ли быть подлинным интернационалистом и вообще полноценным гражданином национальный нигилист, неуважающий язык и культуру своего народа? Я обращался к мыслям многих умнейших, образованнейших людей мира, но приведу слова лишь одного из них — одного из самых культурных русских писателей советской эпохи К. Г. Паустовского: «По отношению каждого человека к своему языку можно совершенно точно судить не только о его культурном уровне, но и о его гражданской ценности. Истинная любовь к своей стране немыслима без любви к своему языку. Человек, равнодушный к родному языку — дикарь. (Аплодисменты). Он вредоносен по самой своей сути. Потому что его безразличие к языку объясняется полнейшим безразличием к прошлому, настоящему и будущему своего народа» (Аплодисменты).

Месяц назад мы в Союзе писателей БССР подводили итоги «книжкиной недели», и там почти все выступившие гости высказались по поводу одного весьма огорчившего их открытия. Они узнали, что ни в столице Белоруссии Минске, ни в одном областном центре, ни в одном городе и даже городском поселке республики нет ни одной белорусской школы. Есть английские, французские, испанские — а белорусских нет. Гости высказали глубокое сожаление и великое недоумение: «Кому и зачем это нужно? Кому и зачем нужно, чтобы из жизни уходил древний, литературно прекрасно разработанный, по мнению специалистов — один из благозвучнейших славянских языков?» (Аплодисменты).

«Есть непреложная истина: без языка нет и не может быть литературы. Художественный уровень произведения прямо зависит от языкового мастерства писателя, от богатства и живости его лексики, натуральности звучания фразы. Где и как может белорусский писатель обогащать и совершенствовать свой рабочий язык? Ведь национальный язык развивается в естественных условиях — в быту, в семье, в производственных отношениях людей... Ну, а если этих естественных условий для его развития нет? Какова же перспектива большой национальной литературы да и всей белорусской культуры в целом, поскольку язык — первоэлемент культуры? Как вы, надеюсь, понимаете, для нас сегодня это — вопрос вопросов, мы глубоко озабочены сложившейся в Белоруссии языковой ситуацией.

В 1988 году в Белоруссии выйдет из печати одна-единственная первая книжица поэзии. Одна — на всю 10-миллионную Беларусь! А могли бы издать свои стихи десять молодых — как минимум! И из этих десяти — смотришь — два-три выросли бы в настоящих поэтов! Но нет места этим десяти молодым, начинающим. Нет! Чтобы дать им место — надо потеснить десять известных, или даже именитых. Но разве такое бывает? Да и разве это решение вопроса? Почему молодого надо издавать за счет именитого, книга которого тоже новая, и ее ждут читатели? Чтобы найти выход из трудного положения, еще 25 лет назад родилась у нас идея — издавать библиотечку журнала «Маладосць»: двенадцать маленьких первых книжечек поэзии, прозы, драматургии в год. Казалось бы: как просто и как дешево! Увы! Не было за 25 лет ни одного съезда или пленума писателей республики, где бы не говорилось о необходимости этого издания, где бы не принималось постановление — просить соответствующие инстанции... 25 лет! — а библиотечки все нет как нет! По сей день — такой «грандиозный» вопрос не решен! Кто-то где-то противится — объясняют нам. Согласитесь, что это более, чем странно. И как тут не вопросить еще раз: кто же вы, почтенные товарищи, и почему вы так не желаете, чтобы в белорусскую литературу быстрее входили молодые таланты?

Или вот еще — другой факт. Лет десять назад сократили листаж наших журналов — изданий Союза писателей Беларуси. С бумагой было трудно в стране. Это отрицательно сказалось на качестве печати и художественном оформлении журналов, что в свою очередь привело к падению их тиражей: мелкие шрифты читать тяжело, неприятно. Решилась в стране проблема с бумагой, но никак не решается проблема с возвращением прежнего объема нашим журналам. А ведь нам давно нужен новый журнал! Союз писателей республики за последних 35 лет вырос в три раза, а толстых литературных журналов на белорусском языке за эти 35 лет у нас не прибавилось.»

Так удалося мне агаліць нашу страшную беларускую праўду — агаліць перад усёй літаратурнай і культурнай грамадскасьцю краіны, само сабой — перад палітычным кіраўніцтвам дзяржавы. Помню: самаадчуваньне было — нібы споўніў наканаваны лёсам свой галоўны доўг. А ўжо цяпер хоць на эшафот цягніце! Дарэчы, праз 17 гадоў у кнізе геніяльнага кампазітара Георгія Сьвірыдава «Музыка как судьба» я прачытаў такі яго дзёньнікавы запіс: «Пленум Союза писателей СССР.» («Литературная газета» 6 мая 1987 года). Ценные выступления. 1) Нил Гилевич — о национальной несознательности, отсутствии интереса к истории, культуре. О невнимании к родному языку, искоренении его из школьных программ — дикость какая то!» Хоць і праз 17 гадоў, але ўспрыняў ацэнку Георгія Васільевіча як узнагароду, тым больш уцешную, што яе выказаў вялікі чалавек рускай культуры.

У час пленума, вядома ж, пасьля выступленьня, я наважыўся папрасіць аўдыенцыю ў намесьніка загадчыка аддзелу культуры ЦК КПСС Альберта Бяляева, з якім былі знаёмы яшчэ з паездкі ў Баку восеньню 1980-га. Згода была дадзена адразу ж, і назаўтра надвечар я ўжо быў у партыйным доме на Старой плошчы. Гутарка цягнулася ня менш паўтары гадзіны (двойчы падавалася гарачая гарбата з пячэньнем). Я быў падрыхтаваны да размовы, бо ішоў з зусім канкрэтнымі заданьнямі і просьбамі — з тымі, пра якія гаварыў у сваім выступленьні. Па-першае, спакойна, дэталёва праінфармаваў уплывовага партыйнага апаратчыка аб г. зв. «беларускім нацыяналізьме» і змаганьні з ім у рэспубліцы. Паўтарыў ужо агулам вядомае яму — аб стане беларускай мовы і беларускай школы, падкрэсьліўшы, што нічога добрага з такой нацыянальнай палітыкі не прарасьце. Слухаў уважліва, сёе-тое аспрэчваў, але рэдка. Па-другое, выказаў яму абурэньне, што кіраўніцтва рэспублікі не ідзе насустрач літаратурнай моладзі, а менавіта — ня хоча выдаваць «Бібліятэку часопіса «Маладосць», што гэта скоўвае станаўленьне маладых паэтаў і пісьменьнікаў і што гэтаму няма ніякага апраўданьня. Ён запісаў гэту маю скаргу і сказаў: «Паспрабуем умяшацца». (Да ведама: з новага, 1988 году, «Бібліятэка «Маладосці» пачала выходзіць). Па-трэцяе, папрасіў яго паставіць пытаньне перад сакратарыятам ЦК аб тым, каб беларускім літаратурным часопісам «Полымя» і «Маладосць» вярнуць ранейшы лістаж (аб’ём), які быў значна ўрэзаны гадоў дзесяць назад. «Пісьменьнікам няма дзе друкавацца, СП вырас больш чым на сто чалавек, самы раз бы адкрыць новы часопіс, а тут і гэтыя абкарнаны — «Полымя» на 3 аркушы, «Маладосць» на 2. Урад Рэспублікі нам тлумачыць, што нічога ня можа зрабіць, бо аб’ёмы часопісаў скарочаны па рашэньні ЦК КПСС». Гаспадар прасторнага кабінету, закончыўшы нейкую паметку ў сшытку, націснуў на кнопку апарата і ў маёй прысутнасьці стаў выясьняць акалічнасьці ў справе скарачэньня лістажу часопісаў. «Добра, буду чакаць», — сказаў суразмоўцу. Хвілінаў праз пяць, ня больш ён падняў трубку і — я пачуў нешта неверагоднае: «Дык, гэта Беларусі не датычыла? Яны самі скарацілі, па ўласнай ініцыятыве? Цікава! Ну, дзякую». Паклаў трубку і паглядзеў на мяне: «Усё зразумелі? У рашэньні Сакратарыяту ЦК КПСС пералічаны канкрэтна тыя рэспубліканскія часопісы, аб’ём якіх неабходна паменшыць. У пераліку няма ні «Полымя», ні «Маладосьці» — беларускіх часопісаў рашэньне ЦК не датычыла. Увогуле яно датычыла пераважна не літаратурна-мастацкіх часопісаў. Вось такі прафесіяналізм у працы вашых беларускіх бюракратаў: прачыталі агульны загаловак рашэньня ЦК — і ўсё. І разанулі.» Я горка ўсьміхнуўся і сказаў: «Альберт Андрэевіч — па-мойму, наадварот — яны зрабілі вельмі прафесійна». Бяляеў зрабіў выгляд, што ў маёй рэпліцы ён нічога не ўлавіў. (Да ведама: лістаж «Полымя» і «Маладосці» беларускія партакраты не вярнулі, ого, не для таго скарачалі, каб вяртаць!) Праўда, са студзеня 1988-га году ў Менску пачаў выходзіць тонкі грамадска-літаратурны часопіс «Крыніца», але кампенсаваць страты гэта не магло, тым больш, што ён быў двухмоўны: беларуска-рускі.

***

У тым жа крытычным настроі, з якім выступіў на пленуме ў Маскве, пісаў я і свой вялікі (на дзьве з гакам гадзіны) даклад для беларускага пленуму СП (адбыўся неўзабаве — 5 чэрвеня).

Нарэшце мне была дадзена магчымасьць выйсьці, кажучы вайсковай мовай, і на «аператыўны прастор». Рэч у тым, што на двух апошніх зьездах пісьменьнікаў (1981 і 1986) мне партбюракраты з ЦК выступіць забаранілі. І правільна, з іх пазіцыяў, з іх разуменьня, «хто ёсьць хто», — зрабілі. Выпускаць на трыбуну зьезда «неуправляемого» небясьпечна. Ну, што ж, паспрабуем сёе-тое сказаць у дакладзе на пленуме; народу будзе крыху менш, чым на зьезьдзе, але багата: пісьменьнікі прыйдуць амаль усе, будуць і госьці. Партначальнікі, відаць, купіліся на тэму пленума: «Сацыяльна-маральныя праблемы ў жыцьці і літаратуры». Не палітычная (мова, культурара, гісторыя) а — «сацыяльна-маральная». Значыць, пытаньні мовы і гісторыі на першы план выйсьці не павінны. Пралічыліся апекуны-ідэолагі: менавіта гэтыя пытаньні сталі галоўнымі, вузлавымі арганізоўчымі нервамі дакладу. Становішчу і наогул лёсу нашай мовы ў дакладзе прысьвечана шмат старонак, некалькі пасажаў з іх дазволю сабе тут падаць — для засьведчаньня, якія задачы на тым пачатковым этапе беларускага нацыянальнага адраджэньня мною ставіліся.

«Першае: ёсьць няпісаны маральны закон, паводле якога, як натуральна для чалавека дыхаць, піць і есьці па нараджэньні — гэтак жа павінна быць натуральна, каб дзіця, нарадзіўшыся на гэтай зямлі, пачынала гаварыць на мове гэтай зямлі. Гэта — у інтарэсах самога дзіцяці, у інтарэсах яго маральнага і наогул духоўнага разьвіцьця, дзеля станаўленьня яго чалавечай асобы. І гэта зусім ня значыць, што пазьней дзіця не авалодае іншымі мовамі. Другое: зямля і мова, у сэнсе — уся навакольная прырода і мова, зямля і душа народу, мова і душа народу, мова і гісторыя народу, гісторыя яго культуры, — усё гэта існуе ў цэласнасьці і непарыўнасьці, гэта нельга разрываць, таму што іначай — крах патрыятычнай сьвядомасьці, крах маралі, крах культуры, а замест усяго гэтага — бездухоўнасьць, цынізм, пошласьць, спажывецкая псіхалогія, корць разбурэньня, дыктат нізкіх жывёльных інстынктаў. Трэцяе: мова, якая ня ўдзельнічае ў арганізацыі працы, у арганізацыі грамадскага жыцьця, больш таго — нават у арганізацыі сямейнага быту, — траціць жыцьцёвую сілу, драхлее, кансервуецца, пераходзіць у разрад музейнай экзотыкі. Іншымі словамі — спыняецца ў разьвіцьці. Што ж яе чакае? У элементарных падручніках па дыялектыцы напісана: тое, што не разьвіваецца — памірае».

«Такі рэальны стан рэчаў і такім яго трэба цьвяроза ўспрымаць — з тым, каб не сядзець склаўшы рукі, а шукаць выйсьце са становішча, рабіць канкрэтныя захады да выпраўленьня сітуацыі. І першае, з чаго мы павінны пачаць, гэта — рашуча адкінуць той песімізм у паглядах на будучыню нашай мовы, які, на маё бясконцае зьдзіўленьне і засмучэньне, публічна выказваюць некаторыя нашы ж калегі — самі пісьменьнікі. Я зьвяртаюся да іх з просьбай: дарагія таварышы і сябры, усё што хочаце — толькі не песімізм! З песімізмам мы, як-то кажуць, і з месца не скранёмся. Сацыяльны песімізм увогуле штука паршывая — і не для нас. Нам патрэбна вера, і толькі вера. Тым больш у такі час, калі грамадства знаходзіцца на гістарычным пераломе. І гэта ня танны казённы аптымізм. Гэта — адзінае, на што мы маем маральнае права. На песімізм такога права ў нас няма. За нашымі плячамі — тысяча гадоў разьвіцьця нашай пісьменнасьці, літаратурнай мовы, самой літаратуры і ўсёй духоўнай культуры народа. Гэта прызнана ўсім сьветам. Як жа мы, беларускія літаратары, павінны пачувацца, ведаючы, што за намі — тысячагадовы шлях пакутаў і барацьбы многіх пакаленьняў, ведаючы, якая велізарная духоўная спадчына нам дасталася? Ня толькі — з якою гордасьцю мы павінны думаць пра гэта, а перш за ўсё — з якою адказнасьцю! Тысячу гадоў зьбіраўся, накопліваўся, нарастаў духоўны скарб народу — і цяпер нехта мае права паставіць на ім крыж? Нікому з нас, сёньня жывучых, такога права ня дадзена — нікому! Ня намі пачалося — і ня намі кончыцца. Наш абавязак — прадоўжыць і перадаць наступнікам, нашчадкам. І менавіта перад лёсам нашчадкаў амаральна думаць: на мой век, маўляў, хопіць, а там — хоць трава не расьці».

Крыху нечаканай, мабыць, была для ўдзельнікаў пленуму мая рэзкая крытычная ацэнка стану гістарычнай навукі ў Беларусі. Яе нявызваленасьць ад пэўных догмаў савецкай (па сутнасьці — імпер-шавінісцкай) гістарыяграфіі ўжо даўно ўспрымалася мною як недарэчны атавізм, асабліва нясьцерпны цяпер — на вятрах перабудовы. «Галоўная наша бяда ў тым — гаварылася ў дакладзе, — што беларускія вучоныя-гісторыкі ў большасьці сваёй усё яшчэ сядзяць пад каўпаком абэцэдаршчыны і баяцца высунуць з-пад гэтага каўпака галаву. Спадзявацца на іх падмогу нам, пісьменьнікам, на вялікі жаль, пакуль што не прыходзіцца. Трэба самім церабіць сьцежкі да гістарычных фактаў і адкрываць іх народу». І далей: «У Беларусі нядобрыя сілы стараліся нашу гістарычную памяць усыпіць. Вядома, песенькай: люлі-люлі, баю-бай. Ну, а калі песенька не памагала і ў «нянькі» канчалася цярпеньне, тады і злосным вокрыкам: «Сьпі, а то дам! Сьпі, кажу табе!..» Але гістарычная памяць народу — не дзіцятка, яна спаць ня можа і не павінна. І яе трэба не ўсыпляць, а будзіць. Без гістарычнай самасьвядомасьці цяжка вырашаць усе іншыя жыцьцёва важныя для нацыі і нацыянальныя культуры пытаньні».

Як і трэба было чакаць, аўтар даклада трапіў у няміласьць акадэмічных гісторыкаў. Двое з іх (В. Мялешка і З. Капыскі) выступілі на старонках «Советской Белоруссии» з водпаведдзю. Дужа пакрыўдзіліся за «каўпак абэцэдаршчыны»: маўляў, такой іх залежнасьці ад поглядаў і пазіцыі Л. Абэцэдарскага няма, яны твораць і рухаюць гістарычную навуку самастойна. Гэта была, канешне, абарона гонару мундзіра. Дзе ж яно самастойна, калі пад дыктоўку гісторыкаў расейскіх. Літаральна праз чатыры-пяць гадоў сітуацыя ў Інстытуце гісторыі АН БССР істотна памянялася — навукоўцы, ужо грамадзяне незалежнай Беларусі, ступілі на шлях аб’ектыўнага асьвятленьня гістарычнага лёсу беларускага народу. А праз 9-10 гадоў сітуацыя зноў пачне мяняцца — і — на зьдзіўленьне ўсяго сьвету — у процілеглым кірунку — г. зн. да таго, ад чаго толькі што вызваліліся.

Ніколі раней я, здаецца, так не задумваўся над пытаньнем гістарычнай самасьвядомасьці народу, як цяпер у разгар гэтак званай перабудовы. Зразумела, чаму. Надышоў час, калі ўсе мы, верныя сыны і дочкі Бацькаўшчыны, хто мацней, хто слабей, адчулі ў сэрцах покліч да абуджэньня, да ўзрушэньня і дзейнасьці — да ўзыходжаньня на шлях нацыянальнага адраджэньня. Гэта сталася само па сабе, з натуральнай непазьбежнасьцю. Клопат пра лёс роднай мовы, беларускай культуры і пра гістарычную памяць народу — усё зьвязалася ў адно і ўсьвядомілася як непарыўна цэлае — як агульны вялікі клопат пра лёс нацыі. Гістарычная самасьвядомасьць — гэта разуменьне непарыўнасьці гістарычнага шляху народу, гісторыі яго культуры, яго духоўнасьці, яго літаратуры таксама. А нашу гісторыю разрывалі і рвалі, як хацелі, а то і зусім закрэсьлівалі. Купала і Колас да 1917-га і — пасьля 1917-га. Беларусь да паглынаньня Расейскай імперыяй (1773-1795) і — пасьля паглынаньня. Гібельнае дзяленьне, разрыў па жывому таго, што ёсьць непарыўным!

Яшчэ ў канцы XVIII — пачатку XIX стагоддзя нашы дзяды-прадзеды і ў Менску, і ў Вільні, і ў Беластоку ведалі і помнілі: у нас ёсьць і Міндоўг, і Вітаўт, і Канстанцін Астрожскі, і Леў Сапега — і яны ўсіх нас і ўсе нашы землі аб’ядноўваюць у адно, у адзіны народ ліцьвінаў-беларусаў. Мы, унукі-праўнукі сваіх дзядоў-прадзедаў, ужо гэтага ня ведалі, канчалі школу і універсітэт, а гэтых вялікіх імёнаў і ня чулі, іх адабралі ў нас, іх замянілі ў падручніках імёнамі заваёўнікаў, якім і прымусілі пакланяцца, як сьвятым. Яшчэ маё пакаленьне ў гады дзяцінства ведала, што вось гэтыя кавалкі Беларусі адрэзаныя, але іх патрэбна вярнуць, бо яны нашыя. З цягам часу гэта веданьне, гэта ўсьведамленьне трацілася, і мы пачалі звыкацца, а ўрэшце і звыкліся, што абкарналі нас назаўсёды, і што тое нашае — ужо ніколі нашым ня будзе. Ды што казаць пра адрэзанае, калі ў людзей наогул траціцца інстынкт прыналежнасьці да сваёй роднай зямлі, да ўсяго таго, што перадавалася з пакаленьня ў пакаленьне як спадчына. Значыць, гістарычную сьвядомасьць народу трэба жывіць і ўмацоўваць, бяз гэтага не ўкультывуем пачуцьця нацыянальнай годнасьці. Калі гістарычная памяць народу слабее, усыхае і выветрываецца — гэта трагедыя, гэта сьмерць нацыі. Чалавек траціць памяць перад сьмерцю. Памяць і мову. Дык што — прымем гэта як наканаванае, як лёс?..

З пісьменьніцкім пленумам 1987-га году зьвязаны пачатак цэлай паласы публічнай траўлі Ніла Гілевіча з боку некаторых ваяўнічых «дэмакратаў», да паслугаў якіх былі ня толькі асобныя рэспубліканскія выданьні, але і ўсесаюзныя («ЛГ», у прыватнасьці). Адсутнасьць у характары дыпламатычных здольнасьцяў, уменьня схітраваць, недагаварыць, прамаўчаць, асабліва ў пытаньнях, што датычаць лёсу мовы і нацыі, спрычынілася таму, што я раптам нажыў вельмі небясьпечных ворагаў з зайдзроснымі магчымасьцямі помсты. Помсты — за нішто, толькі за тое, што не пагадзіўся з імі і ў ветлівай форме запярэчыў. У прыватнасьці, не пагадзіўся з літаратарам С. Букчыным, што ўмовы, у якіх апынулася наша родная мова, склаліся натуральна, і што сама сёньняшняя моўная сітуацыя ў Беларусі — натуральная; а ў непрэстыжнасьці беларускай мовы вінаваты беларускія пісьменьнікі, бо кепска пішуць («ЛГ» за 3.VI.87). Мяне гэты цынізм абурыў, і ў дакладзе я, натуральна, даў водпаведзь: «У народзе ў такім выпадку кажуць: і б’юць і плакаць не даюць. Тым, хто разьлічвае на наіўных і хоча зацямніць справу, адкажу зусім ясна: прэстыжнасьць беларускай мовы будзе вернута тады, калі ёй будзе вернута законнае дзяржаўнае становішча ў рэспубліцы. Вось да гэтага, думаю, дадаць няма чаго. І яшчэ — у сувязі з праблемай маралі і маральнасьці. Калі сёньняшні боль беларускай інтэлігенцыі за сваё роднае слова некаму не баліць, калі некага зусім не хвалюе, што ў нашых гарадах англійскія школы ёсьць, а беларускіх няма, дык элементарная маральнасьць павінна падказаць гэтаму некаму — ня сыпце соль на чужыя раны, ня можаце ў бядзе дапамагчы — дык хоць памаўчыце».

О, як мне дорага каштавала гэтае несумненна слушнае, справядлівае пярэчаньне! Колькі (і з якіх трыбун!) гваздалі мяне ў наступных гадах як нацыяналіста і, мякка кажучы, ксенафоба! Шмат зразумеў я з гэтага прыватнага эпізоду, нават вельмі шмат. Аказваецца, калі нехта вярзе відочнае глупства ды яшчэ і плюе табе ў твар — ты павінен цярпець, абцірацца і маўчаць. Бо гэны «нехта» — несумненны і ваяўнічы дэмакрат, змагар за агульналюдскія ідэалы, а ты — нацыяналіст, змагар за дзяржаўнае панаваньне беларускага слова, ты патрабуеш, каб і мы, дэмакраты, валодалі і карысталіся тваёй прымітыўнай, недасканалай мовай. Ну не, гэтага мы не дапусьцім! Тут мы — разам з Крэмлём! Адною сьцяной чырвонакаменнай!...

Аўтары рэпартажу пра наш пленум адмыслова вылучылі і падкрэсьлілі «ксенафобскую» пазіцыю дакладчыка, першага сакратара СП Беларусі: забараняе небеларусам выступаць па пытаньнях беларускай мовы і літаратуры, гісторыі і культуры, маўляў: гэта «ня ваша» — дык і ня лезьце, бяз вас разьбяромся. Вось такім махровым нацыяналістам, ворагам інтэрнацыяналізму аказаўся Ніл Гілевіч! На ўвесь СССР абвясьцілі! Ды нават і на ўвесь сьвет: «Литературная газета» ідзе амаль ва ўсе краіны планеты. Усюды будуць ведаць (каму гэта цікава), што ў Беларусі ёсьць і дзейнічае... гэта самае... дык майце на ўвазе. Разумеючы, што начэплены ярлык садраць з сябе я не змагу, — для гэтага трэба трыбуна, роўная «ЛГ», — усё ж напісаў на імя членаў рэдкалегіі «ЛГ» ліст, у якім катэгарычна адрынуў выстаўленае мне абвінавачваньне. Вядома, было б звышнаіўнасьцю чакаць, што ліст будзе апублікаваны, я і не чакаў гэтага, але няхай хоць ведаюць кіраўнікі і супрацоўнікі «ЛГ», што я не праглынуў моўчкі іх «жабу», што я лічу сябе абражаным, але не растаптаным, і што хоць некалі гэты ліст будзе прачытаны і праўда ўсплыве. У лісьце, між іншага, гаварылася:

«Мае пярэчаньне расцэнена Вамі, паважаныя члены рэдкалегіі «ЛГ», як спроба... зрэшты працытую Ваш адказ: «Яму, не беларусу, вы ў сваім дакладзе на пленуме проста адмовілі ў праве ўдзельнічаць у гэтай размове...» Вось як?! Пазбаўляю яго права — таму што ён не беларус? Гэта Вам так хочацца — каб так было? Ці — каб я не пасьмеў запярэчыць крытыку, паколькі ён не беларус? Але чаму ж я не «пазбавіў» гэтага права С. Міхалкова, С. Залыгіна, А. Малдоніса, С. Куняева, Б. Алейніка, Ю. Мушкеціка і іншых, што гаварылі пра беларускую мову на пленуме СП СССР? Таму, што яны гаварылі з разуменьнем, са спачуваньнем, з жаданьнем дапамагчы. У гэтым уся справа.

Для мяне зусім ня мае значэньня, хто па нацыянальнасьці той, што пра маю родную мову гаворыць хлусьню і глупства. Прашу паверыць, што больш за ўсё падобнага на тое, што сказаў у «ЛГ» не беларус, я чуў і чую ад беларусаў па паходжаньні. Але, канешне ж, не беларусу варта быць у размовах аб нацыянальнай беларускай культуры і мове асабліва асьцярожным і далікатным — каб ня сыпаць соль на раны. Аб гэтым я і сказаў у дакладзе, аб гэтым жа гаворыцца ў пісьме сакратарыята СП БССР.

Я — інтэрнацыяналіст, паважаныя члены рэдкалегіі «Литературной газеты». З маладых гадоў і назаўсёды. І ніякая сіла мяне з гэтага не саб’е. Што датычыць маёй грамадзянскай і палітычнай пазіцыі, — то заяўляю з усёй рашучасьцю: мая пазіцыя — інтэрнацыяналісцкая.

Іншая рэч, што для многіх людзей, у тым ліку і для многіх адказных таварышаў, інтэрнацыяналіст — гэта або тып без пачуцьця роду-племені або проста варты жалю халуй, у якога нічога не засталося ад нацыянальнай годнасьці. Асабіста я ўсё жыцьцё стаўлюся да такіх з пагардай.» (3 жніўня 1987 году).

Крыху пазьней не спадабалася сяму-таму і мая «абарона» беларускіх пісьменьнікаў, празаікаў сярэдняга пакаленьня, якім прышылі ярлык «хутаранства». На маё разуменьне, пытаньне гэта было (ды і цяпер ёсьць) больш складанае, чым яго трактавалі літаратурныя публіцысты. Вельмі дружна і пафасна загаварылі яны пра гэту нібыта найбольшую бяду сучаснай беларускай літаратуры. Хутаране! Вартыя жалю правінцыялы, якія хочуць грэцца каля свайго «нацыянальнага цяпельца» (па іх лексіцы — «агеньчыка»). А трэба выходзіць у шырокі сьвет, па скрыжаваньне ўсіх сямі вятроў, арыентавацца на глабальныя маштабы. Чалавецтву пагражае ўсеагульная сусьветная катастрофа, жыцьцё на планеце можа зьнікнуць, а вы — чапляецеся за свой беларускі «хутар», за сваю мову, за сваю нацыянальную гісторыю!..

Вось такія папрокі-закіды «хутаранам». Канешне, трэба ў вялікі сьвет выходзіць, хто ж ня хоча і не разумее гэтага. Але, выбачайце, з чым выходзіць? Па чым нас, беларусаў, у тым сьвеце пазнаюць? Хіба не па нашым уласным абліччы, не па нашым гістарычным лёсе?.. І думалася мне (і аб гэтым — у маіх тагачасных артыкулах): што вы хітруеце, калегі? Калі ўсім нам трэба чакаць сусьветнай катастрофы (даруй, Усявышні!), то чаму вы ня зьвернецеся да ўсіх народаў планеты: «Людзі! Адрачыцеся ад сваіх моў і культур! Ад сваіх «нацыянальных цяпельцаў»! У імя выратаваньня!..» Дык жа — не, не зьвяртаецеся. Толькі ад беларусаў патрабуеце гэтага. Чаму? А чаму не зьвярнуцца з гэтым да палякаў, венграў, чэхаў, славенцаў, фінаў, што сядзяць ля сваіх «цяпельцаў», пішуць пра свае «хутары»?

Тым часам пытаньне лёсу нацыянальных моў і культур пачынае займаць усё больш шырокае месца на старонках усесаюзнай прэсы. Пільна чытаю і зьвяртаю ўвагу перш за ўсё на вядомыя і выдатныя імёны савецкай літаратуры і мастацтва, у чыіх артыкулах, часам хоць між радкоў, знаходжу разуменьне і падтрымку. Эвенк Алітэт Нямтушкін («Литературная Россия», 10.IV.87), армянка Сільва Капуцікян («Правда», 7.V.87), нанаец Грыгорый Ходжэр («Литературная Россия», 11.IX.87), латыш Яніс Петэрс («Правда», 16.IX.87, «ЛГ», 18.XI.87), летувіс Марцэліус Марцінайціс («ЛГ», 23. IX.87), эстонец Юло Туулік («ЛГ», 17.2.88), і інш . Некаторыя з іх — мае добрыя знаёмыя. Божа, як я іх разумею! І ў тым, што насьмеліліся сказаць, і ў тым, пра што не сказалі, і нават у тым, дзе відочна пакрывілі душой (Петэрс: «Бо мы не што іншае, як дабравольны саюз пятнаццаці дзяржаў — сацыялістычных рэспублік». А можа, гэта ў артыкул Янеза «праўдзісты» ўставілі? У апошні момант — калі ўжо і ўмяшацца позна?) Дарэчы, Ю. Туулік (з ім мяне пазнаёміў у Маскве В. Быкаў) у сваім артыкуле спаслаўся на Украіну і Беларусь, падкрэсьліўшы, што працэс узаемаадносінаў моў трох усходне-славянскіх народаў «стаў прымаць негатыўныя тэндэнцыі, якія праявіліся ў забыцьці моў украінскага, беларускага народаў». Так маленькая Эстонія, ці ня першая сярод сясьцёр-рэспублік, публічна заступілася за вялікую Беларусь. Нацяжка заўважыць, што ўсе пералічаныя імёны гэта — «нацыяналы», гэта іхні зразумелы нам, беларусам, боль, іхні клопат. А што — пісьменьнікі рускія, нават скажам так — ісконна рускія? Што яны пішуць? Як яны глядзяць на праблему?

Выказаўся, і зусім пэўна, адзін С. Міхалкоў («ЛГ», 6.V. 87). Пэўна і неспадзявана для мяне досыць прагрэсіўна. «Калі мы хочам захаваць нацыянальныя літаратуры, мы павінны тэрмінова прыняць самыя рашучыя меры па вывучэньню ў школах дзьвюх моў — рускай і роднай. Пачынаючы з першых класаў. Першай мовай павінна быць свая, родная...» Дарэчы, выказаўся ён так пад сьвежым уражаньнем ад паездкі ў Беларусь (на Дні дзіцячай кнігі) і ад размовы ў СП Беларусі. Прагрэс яго — адносны, бо не пастаўлена пытаньне: а якія гэта «самыя рашучыя меры» трэба прыняць? Павялічыць колькасьць гадзінаў у школах на вывучэньне мовы карэннага насельніцтва? І што — гэта дасьць жаданы вынік: адбудзецца пералом? І ўсе ВНУ пачнуць працаваць у Беларусі на беларускай мове? Вельмі важна, вядома, каб першай мовай у пачатковай школе была родная. Але... а што далей? У пачатковай — родная, а з універсітэту выходзіць ужо нацыянальны нігіліст з пагардай да сваёй роднай мовы і з разуменьнем, што яна — нідзе ня будзе яму патрэбная.

Тым ня менш, Міхалкоў выказаўся. Хоць гэтак. Іншыя — не сказалі. Нічога і ніяк. Замест іх на старонках газетаў замількалі ідэолагі, палітолагі, сацыёлагі, педагогі, журналісты. Куды яны ўсе хіляць — зразумела. Усе іх развагі зводзяцца да аднаго: трэба, вядома, пайсьці на пэўныя ўступкі, што датычыць нацыянальных моў і культур, але ў прынцыпе агульны статус-кво — не мяняць. Ні ў якім разе!

Паказальны ў гэтым сэнсе прыклад — публікацыя ў газеце «Советская Латвия» за 7 жніўня 1987 году (нумар мне прыслалі з Рыгі сябры) над назвай «Глубже овладевать языками». Гэта рэпартаж з пасяджэньня ідэалагічнай камісіі ЦК КП Латвіі. Квінтэсенцыя пазіцыі — у загалоўку: латышы павінны глыбей авалодваць рускай мовай, а рускія і іншыя не латышы ў Латвіі — латышскай. Значыць, курс зусім пэўны і ясны — на «мэтанакіраванае разьвіцьцё двухмоўя». Трэба паралельна і на роўных — падтрымліваць вывучэньне абедзьвюх моў: і рускай, і латышскай. Агідна і сьмешна было чытаць гэту палітычную эквілібрыстыку там, дзе трэба гаварыць праўду і толькі праўду. Чаму ж за 40 з гакам гадоў толькі адзінкі з 2-х мільёнаў аселых у Латвіі перасяленцаў авалодалі латышскай мовай? Чаму? Хіба іх раней не заклікалі вось гэтак жа «глыбей вывучаць абедзьве мовы»? Ды заклікалі, канешне. Але — выдатна ведалі: калі латышскую мову не зрабіць адзінай дзяржаўнай у рэспубліцы — ніякія іншыя загады-меры спыніць русіфікацыю ў Латвіі не дапамогуць. Як і ў Беларусі.

Прыкладна з сярэдзіны 1987-га мяне пачалі моцна радаваць некаторыя беларускія газеты: найперш «Літаратура і мастацтва», канешне, таксама афіцыйная «Звязда», а нават і «Настаўніцкая», і «Чырвоная змена».

Патокам пайшлі публікацыі — артыкулы, нататкі, допісы — пра становішча беларускай мовы ў Беларусі. З адкрытымі заклікамі бараніць яе, ратаваць ад гвалтоўнай русіфікацыі. Нічога падобная раней у нашым беларускім друку і ўявіць было немагчыма. Аўтарамі гэтых публікацый былі людзі самых розных прафесіяў, часам зусім не філолагі і ўвогуле не гуманітарыі, што мяне асабліва цешыла. Значыць, у нетрах народных масаў пачуцьцё патрыятызму не адмёрла, здольнасьць пастаяць за сябе, за сваю нацыянальную годнасьць засталася, жыве. Вельмі важна было тое, што ў многіх допісах падаваліся зусім канкрэтныя факты, як напрыклад: «У самой Вілейцы жывуць вясковыя перасяленцы. Амаль усе жыхары размаўляюць на беларускай мове, а вось школы ў нас на роднай мове няма. Калісьці была адна, але яе перавялі на рускую мову навучаньня, не спытаўшы згоды бацькоў». («Звязда», 15.XI.1987, аўтар допісу — будаўнік В. Ляошка). Вядома ж, апору і падтрымку пры гэтым шукалі ў выказваньнях высокіх для савецкага грамадства аўтарытэтаў, у тым ліку і ў самога У. І. Леніна, «У нас ёсьць, напрыклад, у Камісарыяце асьветы ці вакол яго камуністы, якія гавораць: адзіная школа, таму ня сьмейце вучыць на іншай мове, акрамя рускай! Па-мойму, такі камуніст — гэта вялікадзяржаўны шавініст. Ён сядзіць у многіх з нас і з ім трэба змагацца» (там жа, паводле артыкулу А. Клышкі). Што і казаць: не падабаліся такія спасылачкі на Леніна сучасным вялікадзяржаўным шавіністам, ой не падабаліся! Яны гатовы былі і гэткага Леніна забараніць — загнаць у так званы «сьпецфонд», каб ня шкодзіў ажыцьцяўляць у СССР... ягоную ж інтэрнацыяналісцкую палітыку.

У наступныя 1988-1989 гады падобных публікацыяў у абарону беларускай мовы зьмяшчалася на старонках рэспубліканскай прэсы яшчэ больш. У «ЛіМе», напрыклад, яны былі літаральна ў кожным нумары ды часам і па некалькі адразу (назавём у дужачках, як у партыйных дакладах, імёны адказных: рэдактар — А. Вярцінскі, намесьнік рэдактара — М. Гіль, сакратар рэдакцыі — А. Ганчароў, загадчык аддзелу публіцыстыкі — М. Замскі, карэспандэнт — П. Васілеўскі). О, тыя публікацыі! Як яны дапамаглі падрыхтаваць грамадскасьць і дзяржаўнікаў да вялікіх акцыяў 1990-1991 гадоў!..

1-2 сакавіка 1988 году адбыўся пленум праўленьня Саюза пісьменьнікаў СССР — адзін з самых памятных у маім жыцьці. З дакладам «Удасканаленьне нацыянальных адносін, перабудова і задачы савецкай літаратуры» выступіў першы сакратар праўленьня Ул. Карпаў (між іншым, Герой Савецкага Саюза, і ня ліпавы; бясстрашны франтавы разьведчык). У спрэчках выступіла больш за сорак чалавек. Ня ведаю, хто складаў сьпіс і парадкаваў чаргу прамоўцаў, але — паздароў таго ці тых божа!.. — я атрымаў слова, можна сказаць, у самым пачатку — чацьвёртым, пасьля РСФСР, Масквы і Украіны. Гэта было вельмі важна — бо я ведаў, з якой прамовай выйду на трыбуну. Тэма пленуму была што называецца «мая». А яшчэ ведаў, паводле ўсіх папярэдніх пісьменьніцкіх форумаў, што разьлічваць на асаблівую сьмеласьць кагосьці ў абмеркаваньні гэтага пытаньня не прыходзіцца: надта шмат страху загнаў у душы жупел «нацыяналізму». Таму завастрыць размову — уваходзіла ў маю задачу. І, здаецца, мне гэта ўдалося. Ва ўсякім разе прамоваў шчырых і небаязьлівых было шмат, многія непасрэдна спасылаліся на маё выступленьне і горача падтрымалі як яго агульны крытычны пафас, так і канкрэтную прапанову для выніковага дакумента пленуму.

Якія думкі, факты, тэзы я хацеў найперш агучыць з трыбуны усесаюзнага пісьменьніцкага форуму? Цытую: «Тым, хто хітруе і хлусіць, трэба сказаць: дарэмна стараецеся, сьляпых ужо няма і няўцямных ужо няма таксама — усё ўсім бачна і ўсё зразумела. Марная справа — хітраваць, замоўчваць, недагаворваць і гэтую непрыгожую гульню выдаваць за шчырае імкненьне ўдасканальваць нашы міжнацыянальныя адносіны.

У сферы, пра якую мы сёньня гаворым, трэба рашуча спыніць самападман, паказуху і пусканьне туману, адкінуць звычку агульнымі валавымі паказчыкамі змазваць канкрэтную і даволі нярадасную карціну. Растлумачу гэта прыкладамі.

Робім у адной школе Менску адзін першы клас — з пяці паралельных — беларускамоўным і на ўвесь голас заяўляем: ёсьць беларуская школа ў сталіцы БССР! І калі трэба — прывядзём у гэты адзіны клас на экскурсію дэлегацыю, асабліва замежную. Альбо: аб’яўляем, што ў Беларусі амаль палова школаў — беларускія; як быццам ня так ужо і кепска, але колькі дзяцей вучыцца ў гэтых беларускіх школах — мы не гаворым, а іх у пяць разоў меней, чым у рускіх школах, бо гэта маленькія пачатковыя і васьмігадовыя вясковыя школкі. Альбо: пахваляемся шматмільённымі тыражамі выдадзеных у рэспубліцы кніг, а колькі з гэтых мільёнаў на беларускай мове? Мізэрны працэнт. Сказаць сорамна. Таму і замоўчваем.

Вось так і хлусім, і падманваем — і сябе, і іншых. І да якога ж часу? Як доўга будзе гэта яшчэ працягвацца? Спынім мы нарэшце гэтую хлусьню і крывадушша, ці, як спытаў герой апавяданьня С. Залыгіна «Чэхаў у нашы дні»: «...ці чарнобылям ня будзе канца да самага Канца?»

«Пакуль мы не прызнаем, што адымаць у дзяцей з раньняга ўзросту магчымасьць жыць у стыхіі роднай мовы — гэта амаральна, гэта ідзе супраць вышэйшага распарадку самой прыроды, супраць законнага і натуральнага права чалавека, — пакуль мы гэтага не зразумеем і не прызнаем, гармоніі ў наладжваньні ўзаемаадносінаў нацыянальнага і інтэрнацыянальнага мы не дасягнем. Бо гармонія — гэта не уніфікацыя, ня страта народам свайго аблічча. А такое абезаблічваньне ідзе, працягваецца, і вельмі інтэнсіўнымі тэмпамі, і калі гэты працэс не спыніць, то аднойчы мы, не пазнаўшы сябе, усклікнем: «Дык ці народ мы?» Дзясяткі гадоў хаджу і езджу па роднай Беларусі і, дзе ні ўзіраюся ў сацыяльна-культурны побыт, у духоўнае аблічча горада ці вёскі, — амаль усюды і заўсёды мяне гняце адчуваньне, што жыцьцё губляе сваю прыродную душу, прыродныя колеры і гукі, душэўную цеплыню і сьвятло, быццам і не жыцьцё ўжо, а нейкае суцэльнае выкананьне службовых абавязкаў».

«За апошнія дзесяцігоддзі мы звыкліся, што калі з трыбуны гаворыцца пра дружбу народаў, то гэта будуць агульныя, абкатаныя, зьбітыя словы і фразы. Таму што прамоўцы ішлі не ад жыцьця, не ад рэальнай рэчаіснасьці, а ад лозунгаў, а гэта значыць таксама ад фразы. Фраза нараджала фразу. А на самой справе тым часам паступова ішло зьніжэньне культуры міжнацыянальных адносінаў, якая залежыць ад узроўню маральнай культуры грамадства.

Як часта можна назіраць, што вельмі адукаваны таварыш вяшчае з трыбуны прыгожыя лозунгі пра дружбу і брацтва народаў, а ледзь падаўся за кулісы — здымае з сябе маску інтэрнацыяналіста і пачынае са смакам расказваць анекдатычныя пошласьці ў адрас братняга народу або народнасьці, не баючыся адказу за зьнявагу нацыянальнай годнасьці і тым больш не чырванеючы ад сораму. Больш за ўсё зьдзіўляе натуральнасьць вось такога пераходу ад высокіх словаў з трыбуны, ад цытаты з А. Пушкіна: «Друзья, прекрасен наш союз...» — да досьціпаў на ўзроўні сальнага салдафонскага анекдоту. Ах, салдафонская дасьціпнасьць — люстэрка душы грамадскай! Як і калі наступіла тваё панаваньне?..»

«Зьвярніце ўвагу, якой скорагаворкай, адным абзацам, у дакладах і прамовах з высокіх трыбунаў гаворыцца пра нацыянальную культуру і мову. А гэта ж адно з самых галоўных палітычных пытаньняў у шматнацыянальнай краіне. Усёзнаючыя і непахісныя таварышы раз і назаўсёды засвоілі адзін тэзіс: культуры ў нас збліжаюцца, а мовы зьліваюцца і ў хуткім часе ўсё будзе прыведзена да адной роўніцы. Гэтым «збліжальнікам» і «зьлівальнікам» амаль немагчыма растлумачыць беспадстаўнасьць, ненавуковасьць і абсурднасьць іх тэзісу. Немагчыма хоць бы таму, што многім з іх у такім выпадку давядзецца ў сталым узросьце вывучыць сваю родную мову, ад якой яны даўно адракліся і забылі, бо ў іх уяўленьні найбольш культурны чалавек той, хто далей за ўсіх ад роднай мовы аддаліўся. І яны ніяк не рэагуюць на голас, на крык, на лямант сумленнай і ўдумнай інтэлігенцыі аб тым, што захаваньне і разьвіцьцё нацыянальных моў і культур — на карысьць і на радасьць усяму чалавецтву. І яны прыкладаюць намаганьні, каб і далей па ўсёй краіне ішла уніфікацыя культурнага жыцьця, каб рознакаляровае мноства культур зьвесьці да адной масавай культуры, а больш дакладна — да аднаго ўсесаюзнага бескультур’я».

Чыноўнікам у прэзідыуме слухаць маю прамову было недасмаку, гэта зразумела, але яны ня ведалі, чым я сваё выступленьне закончу — якою канкрэтнай прапановай. А менавіта ў ёй месьціўся выбуховы зарад, гатовы ўзарваць падрыхтаваны імі выніковы дакумент. Вось апошні абзац майго тэксту: «У пастанову гэтага пленуму СП СССР прапаную ўнесьці такі параграф: пленум зьвяртаецца ў Вярхоўны Савет СССР з просьбай прыняць закон аб тым, што ў кожнай рэспубліцы дзяржаўнай мовай зьяўляецца мова народу, які даў назву рэспубліцы». Прапанова была падтрымана гучнымі і доўгімі воплескамі залы — вядома ж братоў-«нацменаў». Заданьнем партчыноўнікаў было — не дапусьціць параграф аб мовах у такой рэдакцыі. Ні ў якім разе! І калі пасьля ўсіх прамоваў быў зачытаны праект пастановы — нічога падобнага на маю прапанову ўдзельнікі пленуму ў ім не пачулі. Я тут жа ўзяў слова (седзячы ў прэзідыуме, зрабіць гэта было ня цяжка) і настойліва папрасіў увесьці ў пастанову прапанаваны мной параграф.

Першым мяне падтрымаў украінскі калега Ю. Мушкецік, усьлед — некаторыя іншыя «нацыяналы». У цэнтры прэзідыуму нахмурана зашапталіся, зашамацелі лісткамі з праектам пастановы, памочнікі забегалі туды-сюды. Разгарэліся спрэчкі. Актыўна выходзілі на трыбуну абаронцы абвешчанага праекту. Выпусьцілі цяжкую — самую цяжкую! — артылерыю. Двойчы да мяне ў прэзідыуме падыходзіў Чынгіз Айтматаў з іншымі варыянтамі параграфу аб статусе нацыянальных моў у рэспубліках. Я зразумеў: адно — вельмі высокі аўтарытэт, другое — нацыянал, ня рускі, значыць, больш шанцаў на паразуменьне. Першы раз ён паказаў мне варыянт, у якім гаварылася, што трэба больш увагі ўдзяляць мове карэннай нацыі ў кожнай рэспубліцы. «Чынгіз Таррэкулавіч, гэта агульныя, даўно зьбітыя словы, навошта ж іх паўтараць?..» Праз колькі хвілінаў ён падышоў зноў — з новым варыянтам: значэньне і роль мовы карэннага народу ў рэспубліках павінна вызначацца адпаведным законам. «Гэта ж тое самае, — сказаў, — што прапануеце вы». — «Не, Чынгіз Таррэкулавіч, ня тое самае: выхалашчана галоўнае. Мова карэннай нацыі павінна быць у кожнай саюзнай рэспубліцы дзяржаўнай». Спрэчкі зацягнуліся да вечару, бачна было, што з прэзідыуму бегаюць званіць у ЦК: як быць? «Нацыяналы» ня ўступяць! І мабыць, там нарэшце хапіла розуму пагадзіцца з параграфам аб мовах у рэдакцыі ўпартага беларуса. Гэта было для мяне найвялікшае — за ўсе апошнія гады — сьвята. Упершыню адчуў радасьць перамогі ў імя справядлівасьці і сапраўднае пачуцьцё гонару. І чорт з ім, што «Литературная газета» панявечыла тэкст майго выступленьня і маю прапанову подла перарабіла на свой лад. Пастанова была прынятая (і пайшла, як водзіцца, у ЦК) з параграфам у маёй рэдакцыі.

***

Тыдні праз тры новы сакратар па ідэалогіі ЦК КПБ В. Пячэньнікаў правёў нараду адказных работнікаў Міністэрства асьветы БССР і Саюзу пісьменьнікаў. Як я зразумеў, гэта было рэагаваньне (дакладней — пачатак рэагаваньня) у беларускім бастыёне «антынацыяналізму» на тыя зрухі, якія абазначыліся ў нацыянальнай палітыцы Крамля і найперш — у моўнай палітыцы. Было несумненна, што з Масквы паступіла пэўнае распараджэньне, — накшталт: «пераціснулі шрубкі», адпускайце хоць трохі назад. Ад Мінасьветы паведамленьне зрабіла міністр Л. Сухнат, ад СП — першы сакратар праўленьня. Мэтай нарады — гэта стала зусім ясна адразу ж — было заспакоіць пісьменьнікаў: маўляў, наступаюць добрыя перамены. З 1989 году беларуская мова пачне вывучацца ў рускіх школах з 2-га класу,— так запраграмавана. Чаму толькі з 89-га, а ня з гэтага, 88-га? Павялічваецца колькасьць школаў з «паглыбленым вывучэньнем беларускай мовы і літаратуры». Трэба ж прыдумаць такі казуістычны выверт: «паглыбленае вывучэньне»! Замест элементарна яснага «нармальнае вывучэньне па нармальнай школьнай праграме». На нарадзе прагучалі лічбы, якія для мяне не былі новымі, але ўразілі страшэнна як раней ня чутыя. У 1969 годзе ў Менску 90% вучняў рускіх школ не вывучалі беларускую мову (былі вызваленыя ад гэтай «катаргі»). А паколькі ўсе школы былі рускія — значыць, увогуле 90% малых менчукоў вырасталі бяз веданьня беларускай мовы. Тое ж і ў іншых гарадах. Дзе яны, вырасшы, працавалі: у навуцы, у культуры, на вытворчасьці? І як яны ў сваю чаргу выхоўвалі нашчадкаў — якімі патрыётамі беларушчыны? Куды кацілася наша нацыянальная культура, нашая самасьвядомасьць? Больш правільна: куды кацілі нас і нашу Бацькаўшчыну правадыры?

На хвалі змагарскага настрою паддаўся ўгаворам карэспандэнта «Сельской жизни» і напісаў для гэтай адной з самых масавых усесаюзных газетаў востры артыкул «Родное слово». Быў амаль упэўнены, што калі і «пойдзе», дык моцна парэзаны-пакалечаны, у лепшым выпадку — абстрыжаны і прыгладжаны так, што замест «вожыка» пабачу «парасятка» (колькі ўжо за жыцьцё я перажыў такога!). На маё вялікае зьдзіўленьне артыкул паявіўся ў газеце (30. IV.) аніяк не зачэплены рэдактарскім алоўкам, і гэта яшчэ раз пераканала мяне, што перабудова ў сферы міжнацыянальных адносінаў, у тым ліку — у сферы мовы, становіцца рэальнасьцю. Невядома, як далёка пойдзе, ці не спахопяцца і не дадуць задні ход, але надзеі дужэюць і нарастаюць, на душы весялее.

У гэтым жа настроі падрыхтаваў і даклад для чарговага пленуму праўленьня СП БССР (адбыўся 20 траўня 1988-га). Нават і назваў даклад «Перабудова і задачы пісьменьніцкай арганізацыі Беларусі» (у друку было — «Пад знакам перабудовы»). Спыніўся на многіх, на мой погляд, вельмі важных надзённых праблемах жыцьцядзейнасьці творчага саюзу, а найперш — канешне ж зноў і зноў на тым, што мы, пісьменьнікі, павінны рабіць, каб павярнуць грамадскасьць рэспублікі на выратаваньне ад франтальнай русіфікацыі роднага слова, каб абудзіць і акрыліць у народзе дух этнічнага процістаяньня асіміляцыі, дух нацыянальнай самаабароны.

«У нас яшчэ моцна трымаецца ўсталяванае за дзесяцігоддзі ТОЕ, што тармозіць посьпехі перабудовы ў літаратуры і шырэй — ва ўсёй нацыянальнай культуры і што неабходна рашуча пераадолець. Гаворка ідзе перш за ўсё пра глухую, сытую абыякавасьць, якая даўно агарнула душы некаторых дзеячаў у сферы мастацкай творчасьці, — абыякавасьць да лёсу роднай мовы, культуры, імёнаў і помнікаў нацыянальнай гісторыі, да лёсу роднай прыроды і зямлі, на якой мы жывём, а гэта значыць урэшце — да лёсу нацыі, лёсу самога нашага народу. Хіба не абыякавасьць дазваляла ім спакойна глядзець, напрыклад, на тое, як траціць сваё народнае нацыянальнае аблічча ўвесь наш побыт, гарадскі і нават вясковы ўклад жыцьця, як дэнацыяналізуюцца адна за адной беларускія школы, дзіцячыя садкі, педагагічныя і іншыя сярэднія і вышэйшыя навучальныя ўстановы, як пераводзяцца на рускую мову часопісы і газеты, як рэзка зьніжаюцца тыражы беларускамоўных кніг і перыядычных выданьняў, як задыхаюцца і нямеюць нацыянальныя тэатры?.. Могуць мне запярэчыць: ад іх, гэтых дзеячаў культуры, маўляў, мала што залежала. Як сказаць! Можа, ня так і мала. Ва ўсякім разе адкуль ведаць, колькі і чаго залежала, калі і спробы не было зроблена падаць голас пратэсту, узрушыцца, устрывожыцца і зьвярнуцца са сваёй трывогай да грамадскасьці. А не было спробы таму, што... можа, прызнаемся нарэшце? Што хацелася захаваць дасягнутае вальготнае становішча і больш таго — падняцца па іерархічнай лесьвіцы яшчэ вышэй? Што згодніцкае маўчаньне высока цанілася, а гаварыць праўду — небясьпечна?

Хто-хто, а пісьменьнік павінен разумець, што за зьдзелку з сумленьнем з яго абавязкова аднойчы спытаюць. Рана ці позна. Спытаюць новыя пакаленьні, якія ня прымуць згодніцкай маралі баязьліўцаў-маўчальнікаў. Зрэшты, такія пытаньні задаюцца ўжо. Нядаўна, у час гутаркі з маладымі літаратарамі, у адрас старэйшых прагучала: «Мы вам не давяраем! Гэта пры вас і з вашай згоды нашая школа і нашая мова апынуліся ў такім стане!..» Што і казаць: папрок — непрыемны, балючы, абвінавачваньне — цяжкае. Але трэба мець мужнасьць яго прыняць. Не хапіла мужнасьці ў свой час гаварыць праўду і абараняць справядлівасьць, дык хай яна знойдзецца хоць цяпер, каб з годнасьцю выслухаць дакоры.

(...) Трэба дасягнуць становішча, каб партыйна-савецкія чыноўнікі і беларуская інтэлігенцыя перасталі гаварыць між сабой на розных — у прамым сэнсе слова — мовах. Пакуль ня прыйдзем да гэтага, вырашаць кардынальныя праблемы разьвіцьця нацыянальнай культуры будзе цяжка. І беларуская літаратура будзе ў сваёй жа рэспубліцы ў становішчы дзіўным, ненатуральным. У такім становішчы, як нацыянальная зямляцтва за мяжой, культурная дзейнасьць якога патанае ў моры іншамоўнай культуры». («ЛіМ» за 27.V. 88.)

Я кідаў з трыбуны гэтую горкую, балючую праўду («і кідаў сэрца на шындзёлы» — Ул. Хадыка) — і ня ведаў, што ў зале тым часам варыцца нешта зусім іншае, а менавіта: ідзе змова, як захапіць у СП уладу — скінуць дзейных сакратароў праўленьня і ўзяць лейцы ў свае рукі. Ідэя высьпела ў коле пераважна саракагадовых. Яны ж, у асноўным, і палезьлі на трыбуну (Т. Бондар, М. Тычына, У. Някляеў і інш.). Ні пра якія сур’ёзныя пытаньні, пастаўленыя ў дакладзе, «змоўшчыкі» не гаварылі, іхнім клопатам было — як мага мацней счарніць і збэсьціць першага сакратара і давесьці ў зале крытычную атмасферу да непазьбежнасьці «арганізацыйных высноваў» — да перавароту. Я хутка зразумеў іх мэту і разьлік і слухаў іх інсінуацыі з вялікаю гаркотай у душы, часам — з агідай, часам — з іранічнай усьмешкай. Найгарчэй было пачуць сёе-тое вельмі неспадзяванае ад аднаго з блізкіх сяброў: «На вялікі жаль, ні ў Ніла Сымонавіча, ні ў Івана Гаўрылавіча, ні ў іншых не дабавілася за гады працы ў Саюзе ні сьветлыні, ні шчырасьці, ні прынцыповасьці...» Тут ужо мне забалела ня жартам. Хацелася крыкам закрычаць: «Ці помніш ты, што гаворыш, брат! Ну ты ж то ведаеш, у каго з сакратароў СП якая шчырасьць і прынцыповасьць, і хто з іх чым перш за ўсё заклапочаны!..» Не закрычаў, вядома, адно запісаў на лістку нататніка — спантанна, агаломшаны такім нечаканым ударам у сьпіну: «Якая праклятая доля! Жыць, жыць і дажыцца!..»

Скарыстаўшы права на заключнае слова, я самакрытычна прызнаў сур’ёзныя таварыскія заўвагі аб недахопах у працы (а такія заўвагі былі), ну, а аўтарам інсінуацыяў даў водпаведзь. Цытую сваё слова па стэнаграме:

«Наконт некаторых выступленьняў, скіраваных супроць мяне асабіста. Апраўдвацца ня буду, не лічу патрэбным. Хай абразьлівыя словы пра мяне як пісьменьніка і чалавека застануцца на сумленьні Бондар і Тычыны. Тычына сказаў, што ён і яго сябры расчараваліся. Я разумею: сёй-той, відаць, разьлічваў, што я буду служыць пэўным асобам ці групам. Ня думаю, што гэтак можна сказаць пра мяне, што гэта можна даказаць фактамі. Спазьніліся мае апаненты і крытыкі ў сваіх разьліках. Даўным-даўно, калі мне было ўсяго гадоў 15, я зразумеў, што ёсьць зямля, на якой я нарадзіўся, ёсьць народ, якому я належу, і што яго лёс зьяўляецца маім лёсам, і што служыць я буду толькі свайму народу! І ніякая хітрая дэмагогія не саб’е мяне з гэтага шляху. Забіць — можна, але зьбіць — ніколі! З гэтага шляху я не сыду, а буду да канца жыцьця служыць нашай літаратуры і народу. І хай Тычына і Бондар запомняць гэта.

Сёмуха сказаў, што я выступаю супраць маладых. На чым пабудавана гэтае абвінавачваньне? Ні на чым. Галаслоўнае. Больш дваццаці пяці гадоў я працаваў у БДУ, вучыў моладзь, аддаваў ёй веды, сілы, выхоўваў. І зараз няма ў мяне іншага да маладых стаўленьня, як падтрымліваць іх, дапамагаць ім. Паспрачаўся з маладымі наконт адной пазіцыі ў друку? Ну і што? Яны лічаць так, а я — іначай. Няўжо звычайная нязгода, крытычнае ўшчуваньне такія страшныя для маладых? І як могуць маладыя сьцьвярджаць сябе, працаваць, расьці, калі ў іх будзе хваравітая рэакцыя на звычайную крытыку? Работа пісьменьніка вельмі цяжкая. Дык няўжо крытыка можа выбіць іх з каляіны? Не павінна! Толькі ня трэба слухаць тых, хто хоча на гэтым сьпекуляваць. Я не ішоў супраць маладых і ніколі не пайду. Таварыш Сёмуха сказаў, што ў СП быццам бы непрыязныя адносіны да «Тутэйшых». Але я быў за тое, каб гэта таварыства маладых было пры нас, пры Саюзе. Ну, а тое, што ў нас сёньня выходзіць дадатак да часопіса «Маладосць», хіба не заслуга сакратара? Даводзілася і крычаць, і сэрцам даказваць, што ён патрэбен, да таго часу, пакуль мне не сказалі: лічыце, што пытаньне вырашана.

Калі верыць словам Т. Бондар, дык уся бяда, прычына ўсіх недахопаў заключаецца ў сакратарах Саюзу, найперш — у першым сакратары. І нешта не зразумець: то Саюз зусім не патрэбен, як сказаў Някляеў, то годзе замяніць першага сакратара, як сказала Бондар, — і ўсё будзе добра! Дзе ж логіка? Канцы з канцамі не сыходзяцца ў маіх крытыкаў. А логіка ім і не патрэбна. У іх ёсьць мэта, якой яны хочуць дасягнуць. І я іх гэту мэту бачу вельмі выразна. Сёньня гэта праясьнілася яшчэ лепш.

Хачу дадаць вось што. На работу ў Саюз я не прасіўся. Наадварот. У мяне была добрая работа, зарплата амаль удвая большая. Мяне тройчы запрашалі на размову — я адбіваўся, пакуль не дайшло да П. М. Машэрава. І тады я мусіў згадзіцца на гэту пасаду.

Тым, хто лічыць усьлед за Тычынам, што ў мяне «доўгая рука», хачу сказаць, што за сем гадоў, як я на гэтай пасадзе, я ня выдаў ніводнай кнігі ні ў адной рэспубліцы. У Маскве — толькі невялікі зборнік артыкулаў і летась кнігу вершаў, якая чакала свайго выданьня з 1976 г. Колькі на маім месцы мог бы выдаць сябе за межамі Беларусі другі, хай мае крытыкі ўявяць самі. Адзінаццаць кніг — манаграфіі, зборнікі артыкулаў, фальклору — я выдаў за сваё жыцьцё безганарарна. Можа, хто выдаў хоць палавіну гэтай колькасьці безганарарна? Буду рад пазнаёміцца, братам родным назаву. Ганарар за дзьве кнігі цалкам пералічыў у Фонд міру. У капіталістычны сьвет за ўсё жыцьцё наогул зьезьдзіў адзін раз — на 10 дзён у Францыю — і то не па лініі Саюзу пісьменьнікаў. Гэта — наконт маёй «доўгай рукі». Так бы мовіць інфармацыя для роздуму.

Вельмі хацелася б, каб усе мы думалі пра лёс нацыі, свайго народу, сваёй культуры. Час — прыйшоў.

Дзякую за ўвагу».

Вядома, мяне падмывала «бразнуць дзьвярыма» — Наце! Бярыце! — і пайсьці прэч з гэтай залы, з гэтага будынку, ад гэтай хлусьні і паклёпаў, ад крывадушша сяброў, ад хцівасьці зайздросьнікаў, ад сьлепаты і глухаты раўнадушных... Але я вытрываў і стрымаўся. Па-першае, гэта азначала б, што я, хоць і агрызнуўся, але віну ўсё-такі прызнаў. Па-другое, заклік «путчыстаў» зала не падтрымала, наадварот, ніякавата сьцішылася. Асабліва пасьля такога аўтарытэту, як У. А. Калесьнік, які ня проста прысарамаціў «незадаволеных» працай першага сакратара, але пераканаўча і па вялікім рахунку паказаў беспадстаўнасьць іх выпаду, іх прэтэнзіяў.

Можа быць, назаўтра, калі не памыляюся, запрасіў мяне ў ЦК загадчык сектару літаратуры А. Бутэвіч і даў пачытаць адзін дакуменьцік — ліст у ЦК з патрабаваньнем зьняць Н. Г. з пасады першага сакратара СП. Па аналогіі з дакументамі партыйнай барацьбы, я назваў яго «Лістом сямнаццаці». Так, падпісантаў было 17, начале з Т. Бондар. Яна ж і зьбірала подпісы. Як гэта рабілася — расказаў мне, прышоўшы праз колькі дзён з пакаяньнем, драматург А. Дзялендзік. «Заходжу ў «Беларусь», а Бондар, нават не павітаўшыся як сьлед, пытае: «Толя, ты — сапраўдны мужчына? — Дагэтуль не сумняваўся. — Тады падпішы гэты ліст.» Я глянуў, што подпісаў ужо больш дзясятка, у тым ліку нават адзін Лаўрэат, і, не чытаючы тэксту, паставіў подпіс. Вельмі шкадую, што паддаўся на правакацыю, і прашу дараваць.»

Некаторымі імёнамі з ліку «сямнаццаці» я быў моцна ўражаны: ну ніяк не чакаў убачыць іх у сьпіску! Не таму, што лічыў іх сваімі сябрамі, а таму, што меў іх за людзей прынцыповых і надзейных у справе абароны беларушчыны, а значыць — мог разьлічваць на іх падтрымку, асабліва цяпер, у разгар перабудовы. Зрэшты, ведаючы менталітэт беларускага інтэлігента, мог бы і не зьдзіўляцца. Яшчэ ня раз у блізкім часе горка пераканаюся, што наш брат паперадзе ўсякіх высокіх прынцыпаў можа лёгка паставіць свой прыватны інтарэс ці сваю амбіцыю. Ды які, іншым разам, брат!

Перажытае на пленуме і «Ліст сямнаццаці» спалучыліся з яшчэ адным ударам: давялося праглынуць і «жабу» з ласкі ЦК КПБ. У друку было абвешчана аб тым, што склікаецца XIX Усесаюзная партыйная канферэнцыя з такім парадкам дня, які ставіць яе не ніжэй, а можа, і вышэй за партыйны зьезд. Будуць абмяркоўвацца кардынальныя пытаньні перабудовы і прымацца адпаведныя рэзалюцыі, у тым ліку і аб міжнацыянальных адносінах у СССР. У партарганізацыях краіны ідзе тэрміновае абраньне дэлегатаў на гэты незвычайны форум. І. Антановіч запрашае М.Танка і мяне ў ЦК. Чаго — я ня ведаю. Пытаю ў Я. І. «Відаць, у сувязі з партканферэнцыяй...» — няпэўна адказаў «шэф». Ну вядома, «у сувязі»!

«Падымаецца статус творчай інтэлігенцыі, — урачыста абвясьціў Антановіч, — і таму з беларускай квоты дэлегатаў на XIX партканферэнцыю Саюзу пісьменьнікаў выдзелены аж два месцы. Неадкладна зьбярыце партыйны сход і выберыце — тайным галасаваньнем — дэлегатаў.» — Тут Антановіч зрабіў паўзу, і я пасьпеў падумаць: «Калі на партарганізацыю СП два месцы — дык ёсьць рэальны шанц трапіць у лік дэлегатаў: маю кандыдатуру пісьменьнікі напэўна падтрымаюць». Ня стану хлусіць: захваляваўся і адчуў, як неспакойна затахкала сэрца. Пабыць на такім форуме ў такі пераломны момант гісторыі — прыняў бы ня толькі за гонар, але і за высокую ўзнагароду. Тым часам паўза Івана Іванавіча кончылася. «ЦК КПБ рэкамендуе вашаму партсходу, — прадоўжыў ня зводзячы з мяне вачэй Антановіч, — выбраць дэлегатамі Яўгена Іванавіча і Івана Чыгрынава.» Ледзь не сарвалася з языка наіўнае пытаньне: «А за якія заслугі Чыгрынава? Самы вялікі перабудоўшчык у нас?» На душы стала паскудна. «Вы зразумелі, Ніл Сямёнавіч?» — «Зразумеў, але... галасаваньне — тайнае, гарантыяў няма». — «Для гэтага мы і паклікалі вас сюды, каб вы — і да сходу, і на сходзе — папрацавалі з камуністамі і забясьпечылі абраньне названых кандыдатур.» Гляджу на Танка. Упёрся вачыма ў стальніцу, унурыўся і маўчыць — ні слова. І ў мяне — як мову адняло. «Дык гэта я павінен яшчэ і арганізаваць на выбарах перамогу Чыгрынаву? Ну, не, шаноўныя! Гэта ўжо чорт ведае што! Чаго ня будзе — таго ня будзе! Хай выбіраецца, хай праходзіць, але — пазьдзекавацца з мяне я не дазволю».

З будынку выходзіў моўчкі, коўтаючы і ніяк ня могучы пракаўтнуць «жабу». Ісьці разам з «шэфам» у Саюз рашуча расхацелася, схлусіў, што трэба заглянуць дадому (дом побач). «Хоць бы дзеля прыліку назваў маё імя, з пачуцьця павагі хоць бы... Гэта ж бы нічога не каштавала. Ах, Яўген Іванавіч! Дарагі і шаноўны Яўген Іванавіч!..»

У сваіх прагнозах я не памыліўся. На сходзе была вылучаная і ўнесеная ў сьпіс для тайнага галасаваньня і мая кандыдатура. Па бальшыні галасоў дэлегатамі на XIX партканферэнцыю былі абраны: Н. Гілевіч (43 — «за») і М. Танк (42 — «за»). Рэкамендаваны І. Чыгрынаў з трэскам праваліўся. Ну, а паехаў на Канферэнцыю адзін М. Танк. Н. Гілевіча, хоць і заняў першае месца на выбарах, ЦК КПБ «зарэзаў». Уздумалі пісьменьнікі па-свойму зрабіць, дэмакратычна! У перабудову паверылі. Ах, ідэалісты саплівыя!..

Дарэчы, на Канферэнцыю ўскладалі вялікія надзеі многія лепшыя людзі беларускай нацыянальнай эліты. Спашлюся толькі на адзін прыклад. 3.VI.1988-га «ЛіМ» друкуе артыкул кампазітара А. Рашчынскага «Другой перабудовы ў нас ня будзе». Помню, я быў проста ў захапленьні, калі чытаў гэта разумнае, сьмелае, палымянае слова. «Ня можа адзін народ адначасова разьвіваць дзьве мовы, дзьве культуры — гэта супярэчыць самой прыродзе. Але што прырода для авантурыстаў! Мовы роўныя толькі кожная на сваёй зямлі. Лозунг «разьвітога двухмоўя» спатрэбіўся бюракрату. Яму ўвогуле патрэбна толькі адна мова — мова загаду. Я прапаную надаць беларускай мове статус дзяржаўнай у Беларусі, увесьці яе ў справаводства». І на заканчэньне — яго наказ беларускім дэлегатам Канферэнцыі: «Паважаныя таварышы! Помніце, што другой перабудовы ў нас ня будзе. Гэта апошні наш шанц. Ад вашых слоў і ўчынкаў на канферэнцыі будзе залежыць наша з вамі далейшае жыцьцё».

Спадзяваньне мілага Алеся Рашчынскага было, вядома, наіўнасьцю: ніводзін беларус, здольны сказаць патрэбнае слова, туды не паехаў. Паехалі толькі здольныя «гагакаць» ва ўнісон з «гагакаламі» Крамля. Але мяне надзвычай цешыла, што ў нас ёсьць такія людзі мастацтва, такія інтэлігенты з вялікай літары. У наступныя гады Алесь Уладзіміравіч Рашчынскі яшчэ скажа сваё важкае слова неаднойчы, і асабліва — ужо на пачатку новага стагоддзя.

***

І ўсё ж нешта добрае-добрае, сьветлае-сьветлае адбываецца ў сферы нашай нацыянальнай адукацыі, асьветы, культуры. І ўсё ж сёе-тое патроху-паціху праклёўваецца, прабіваецца, прарастае на ўжо задзірванелай ніве беларускага слова.

Аказваецца, не адзінкі, не дзясяткі, ня сотні, а тысячы, сотні тысячаў беларусаў трымалі і цеплілі ў душы надзею, вугельчык, іскрынку і — чакалі пары, моманту, сігналу. І дачакаліся! І пайшло разварушэньне! Па ўсёй Беларусі! Ды якое напорнае, інтэнсіўнае разварушэньне!.. Вядома, яно не было б такім бяз высілкаў людзей-асобаў— энтузіястаў, важакоў, ці, кажучы звыклай мовай газетаў, — актывістаў. Дакладней — без «апантаных». Апантаныя павінны быць у такіх гістарычных сітуацыях — абавязкова! Апантаныя вялікай ідэяй, поўныя невычэрпнай духоўнай энергіі. Гэта вакол іх — больш ці менш яркіх, выбітных — гуртуюцца іншыя, звычайныя, сьціплыя, але перакананыя і самаахвярныя працаўнікі, заступнікі і абаронцы роднага слова.

Думаю пра аднаго з «апантаных» — непахіснага і няўрымсьлівага Алеся Белакоза з Гудзевічаў — ужо ветэрана беларускай школы, педагога з вялікай літары, да якога прыязджаюць набірацца вопыту, а галоўнае — сілы духу, маладыя. Якое зыркае патрыятычнае вогнішча распаліў ён на школьнай сядзібе, стварыўшы і унікальны літаратурны музей і аж некалькі этнаграфічных (лёну, лекавых зёлак і інш.). Думаю пра маладую менскую настаўніцу Вольгу Кузьміч, выхаванцы якой любасна выбіраюць сваёй прафесіяй беларускую філалогію, — думаю з тым большай уцешнасьцю, што помню яе студэнткай нашага факультэту, што пераемнасьць любові і веры, адданасьці і абавязку — ёсьць, вось яна — навідавоку. А колькі такіх настаўніц і настаўнікаў, выкладчыкаў роднай мовы і літаратуры адчулі атмасферу Перабудовы і набылі, так бы мовіць, другое дыханьне — для больш плённай працы над душою і абліччам нашай нацыянальнай будучыні! Куды ні прыеду, у які горад ці раён — паўсюды сустракаю і пазнаю іх — пазнаю па натуральнай прыроднай шчырасьці адносін да сьвятая сьвятых — да роднай мовы. Гэта яны цяпер пішуць і пішуць у «ЛіМ», у «Настаўніцкую газету», у «Звязду» і іншыя выданьні пра больш чым трывожнае становішча беларускай мовы ў Беларусі. Канстатуюць — і патрабуюць!

Можа быць, і пад напорам іх галасоў у рэспубліцы пачаў выходзіць — са студзеня 1988-га году — новы часопіс «Беларуская мова і літаратура ў школе» (праз чатыры гады ён атрымае назву «Роднае слова»). З першага ж нумару ён заняў актыўную наступальную пазіцыю — і гэткім ёсьць аж па сёньняшні дзень. Выдатны часопіс — і з гледзішча прафесіянальнага, навукова-метадычнага, і ў плане агульнай патрыятычнай платформы. На вялікі жаль, ён і дагэтуль належным чынам не ацэнены. Ну, а мне — як ня ўспомніць зноў пра «асаблівую ўцешнасьць»: ад заснаваньня і да сёньня галоўным рэдактарам выданьня зьяўляецца мой былы студэнт Міхась Шавыркін. Заўсёды — ветлівы, дабрадушна-усьмешлівы, лірычна-вясёлы, і ў той жа час — які сур’ёзны, які патрабавальны, які клапатлівы рэдактар! Што называецца — на сваім месцы чалавек.

Дарэчы, мне выпаў гонар сказаць прывітальнае слоўца нованароджанаму, якое было зьмешчана ў першым жа нумары выданьня. Канешне ж, я паставіў акцэнт у сваіх зычэньнях на самым галоўным — на вернасьці традыцыям вялікіх беларускіх асьветнікаў і майстроў слова, волатаў нацыянальнага духу.

Не магу не сказаць і пра тую выключную ролю ў справе прапаганды і пашырэньня роднага слова ў грамадскім ужытку, якую адыгрывалі ў гэты час беларускае радыё і тэлебачаньне. Нарэшце электронныя СМІ ў Беларусі станавіліся сапраўды беларускімі. Неаднойчы, помню, пасьля чарговай перадачы «Роднае слова», мы з Нінай Іванаўнай выгукалі: «Малайчына, Бураўкін! Хвала і яго супрацоўнікам — Вользе Іпатавай, Уладзіміру Содалю і іншым!» Згадаў пра тэлечасопіс «Роднае слова», але гэтае слова, ягоны дух і ягонае сьвячэньне пачалі авалодваць і ўсімі іншымі тэлеперадачамі рэспублікі, і ўсімі каналамі радыё. А значыць — авалодваць троху-патроху і сьвядомасьцю мільёнаў грамадзянаў. Гэта была папраўдзе сьвятлістая паласа ў гісторыі беларускага радыё і тэлебачаньня; скажам мацней — у гісторыі беларускага нацыянальнага адраджэньня канца XX стагоддзя.

***

Даўно не чытаў гэтак уважліва партыйныя дакументы, як рэзалюцыю XIX партканферэнцыі «Аб міжнацыянальных стасунках», і даўно ня зьведваў такога горкага расчараваньня. Зноў тая ж самая прыгожая, гучная рыторыка і тая ж самая праімперская палітыка, закамуфляваная нібыта дэмакратычнымі і справядлівымі фармуліроўкамі. Чытаю (параграф 4): «Праяўляць больш клопату аб актыўным функцыянаваньні нацыянальных моў у розных сферах дзяржаўнага, грамадскага і культурнага жыцьця. Заахвочваць вывучэньне мовы народу, імем якога названа рэспубліка, грамадзянамі іншых нацыянальнасьцяў, якія пражываюць на яе тэрыторыі... Усё гэта не павінна проціпастаўляцца дэмакратычным прынцыпам свабоднага выбару мовы навучаньня». Вось і ўсё, чаго я дачакаўся ад канферэнцыі, у якой так хацеў паўдзельнічаць: «праяўляць больш клопату...» Ды сотні разоў чуў я гэтае настаўленьне, але ж клопат чамусьці не праяўляўся. «Заахвочваць вывучэньне мовы народу...» І якім жа чынам? Дарослым — плаціць, а дзецям — даваць цукеркі? Уяўляю: у Венгрыі заахвочваюць вывучэньне венгерскай мовы, а ў Польшчы — польскай, а ў Балгарыі — балгарскай... Абсурд! «Зрабіць абавязковым вывучэньне мовы народу!» — вось што трэба было напісаць у Рэзалюцыі, панове. Зрабіце мову адзінай дзяржаўнай — і ня трэба будзе ўся гэта слоўная эквілібрыстыка, усе гэтыя подлыя імпершавіністычныя хітрыкі. Бачыце: «Свабода выбару навучаньня!» У дзяржаўных школах, тэхнікумах і ВНУ — свабода выбару? Дык а як рыхтаваць кадры для ўсіх галін нацыянальнай гаспадаркі, каб яны працавалі на мове народа, «імем якога названа рэспубліка»?

Але што шукаць істотныя зьмены ў моўнай палітыцы, калі ў першым абзацы Рэзалюцыі сказана: «Стала рэальнасьцю новая гістарычная супольнасьць — савецкі народ». Ані ценю сумненьня, што гэта ўжо рэальнасьць. Ну, а калі адзін савецкі народ — то, напэўна, і адна мова. Можаце яшчэ трохі пагуляць і ў свае нацыянальныя гаворкі, і ў свае літаратуры, — можаце. Але, самі разумееце, у адной дзяржаве моўнага разнабою быць не павінна, ён замінае нармальнаму функцыянаваньню дзяржаўнага арганізму, ён шкодзіць справе яднаньня народаў у гэту самую гістарычную супольнасьць, і таму — мусіць быць пераадолены.

(Праз тры гады — усяго праз тры гады! — размовы пра «новую гістарычную супольнасьць» раптам страцяць сэнс і абарвуцца. На ўсёй велізарнай тэрыторыі былога СССР).

Нешта дзіўнае-незразумелае творыцца ў нашым літаратурна-грамадскім жыцьці: супраць «ЛіМа», які найбольш пасьлядоўна і мужна змагаецца за беларускую мову, і супраць яго найбольш пасьлядоўных у гэтых адносінах аўтараў, выступаюць ня толькі партыйна-савецкія рэтраграды, адкрытыя ворагі Перабудовы, але і некаторыя гучна самазаяўленыя дэмакраты, змагары за палітычныя свабоды, за грамадзянскія правы, за галоснасьць. Прычым, менавіта апошнія выступаюць неяк асабліва подла і сьмярдзюча, кусаюць асабліва злосна. Да гонару «ЛіМа», ён увесь час дае такім «кусакам» водпаведзь. Зьмяшчае і мае артыкулы гэтага ж накірунку, у якіх я спрабую выкрыць небясьпечныя для нацыянальнага адраджэньня выпады і правых і левых. У адным з іх, напрыклад, гаварылася: «Вось чаму да ўсіх, каму сапраўды дорага Перабудова, каму сьвятая справа адраджэньня нашай нацыянальнай культуры, а па сутнасьці — адраджэньня нацыі, да ўсіх, хто хоча, каб мы, беларусы, жылі і былі, я зьвяртаюся з заклікам: не ашукайцеся! Не паддайцеся дэмагогіі! Трэба помніць, што супраць перабудовы ў нацыянальным пытаньні ідуць дзьве сілы: першая — яўныя сталіністы, палітычныя рэакцыянеры; другая — псеўдаінтэрнацыяналісты, ілжэдэмакраты, фразёры-палітыканы, якія хочуць скарыстаць Перабудову ў сваіх эгаістычных мэтах. Зьвярніце ўвагу, як гэтыя нібыта палярныя сілы змыкаюцца і аб’ядноўваюцца між сабой на пагардзе і нянавісьці да беларускай нацыянальнай культуры, да нашай мовы, як яны гуртуюцца ў страху перад ростам нацыянальнай самасьвядомасьці беларусаў. Яны ўсё табе даруюць: пусьці з малатка фабрыку, вынішчы лес, загубі раку, прапі калгас, — усё даруюць гэтыя аб’яднаныя сілы, усё, але тваёй любові да роднай мовы, тваёй вернасьці ёй — не даруюць табе ніколі! Але клопату пра ўздым беларускай нацыянальнай самасьвядомасьці — ніколі!

Чым хутчэй усе сумленныя беларусы гэта зразумеюць — тым лепш. Часу адпушчана ня шмат. Гэта трэба зразумець сёньня, заўтра, бо пасьлязаўтра можа быць позна. Ня будзем наіўнымі. За наіўнасьць мы ўжо не аднойчы дорага заплацілі». («ЛіМ» за 17.6.1988).

Наогул, «ЛіМ» — хачу гэта падкрэсьліць яшчэ і яшчэ раз — з нумара ў нумар друкуе вострыя і моцныя артыкулы ў абарону беларускай мовы і ў падтрымку дэмакратычных пераменаў у грамадстве. Іншы раз я наўмысна езьдзіў у рэдакцыю тыднёвіка, каб паціснуць руку рэдактару, майму сябру са студэнцкіх гадоў А.Вярцінскаму і яго намесьніку М. Гілю. Якія ішлі тады ў «ЛіМе» выдатныя, магутныя матэрыялы! У. А. Калесьнік у артыкуле «Чалавек чалавеку, народ народу...» піша: «Беларускі бюракрат ад ідэалогіі, навукі і культуры часта сам па добрай волі чыніў «подзьвіг» манкурта, адмаўляючыся ад роднай мовы і духоўных каштоўнасьцяў народу...» І далей: «З пункту гледжаньня нацыянальных адносінаў у СССР гады застою фактычна былі гадамі маўклівага зацісканьня і руйнаваньня нацыянальных суверэнітэтаў рэспублік і краёў.» І яшчэ: «Беларусь стала ня проста чэмпіёнкай, але краінай цудаў па тэмпах бюракратычнай «інтэрнацыяналізацыі». Беларуская мова зьнікла з усіх публічных форумаў, была выціснута з гарадскіх школ, ВНУ». («ЛіМ», 18.XI. 88).

Артыкулам У. Калесьніка адкрылася рубрыка «Перабудова і міжнацыянальныя адносіны». Амаль усьлед Ан. Сідарэвіч публікуе грунтоўны, тэарэтычна глыбокі артыкул «Пачынаць з падмурка» («ЛіМ», 9.XII.88), з такімі датычнымі беларускага нацыянальнага адраджэньня пасажамі: «Перад беларусамі зноў стаіць задача адраджэньня. Адраджэньня тых традыцыяў, якія закладваліся працай нашых рупліўцаў у нашаніўскую пару і ў 20-я гады. Гісторыя дала нам яшчэ адзін шанц наладзіць паўнакроўнае нацыянальнае жыцьцё.» Наконт беларускай мовы ён піша: «У пасьляваеннай Беларусі ўсталёўвалася аднамоўе. Спачатку ў навучальных установах, а потым і ў прэсе. Двухмоўныя «Камуніст Беларусі», «Сельская гаспадарка Беларусі», «Калгасная праўда», «Фізкультурнік Беларусі», брэсцкая «Зара», «Гродзенская праўда» сталі выдавацца на адной мове — на рускай. Нацыянальнай культуры наносіўся ўдар. І гэта трэба прызнаць.» Так «ЛіМ» выносіў прысуд рэжыму, які яшчэ быў у сіле (1988!) і зусім не зьбіраўся здаваць сваіх «інтэрнацыяналісцкіх» пазіцыяў.

Далей пад гэтай лімаўскай рубрыкай матэрыялы зьмяшчаліся ў кожным — бяз вынятку — нумары тыднёвіка, і ўсе — ва ўнісон, у адзін голас «За Беларусь!»

Якую неацэнную службу саслужылі тады такія артыкулы (нататкі, інтэрв’ю) справе дэмакратызацыі грамадскага жыцьця, справе абуджэньня духу беларускасьці! І, мабыць жа, невыпадкова, што наклад «ЛіМа» падняўся ў тыя гады да найвышэйшай рыскі за ўсю гісторыю выданьня.

На працягу году-паўтара, па артыкулах і допісах у друку, па размовах пры сустрэчах пераканаўся, што ў масах беларускай інтэлігенцыі і ня толькі інтэлігенцыі гарачых патрыётаў роднага слова больш, чым мне дагэтуль здавалася. Проста яны зазвычай нідзе асабліва не падкрэсьлівалі гэта — найперш таму, што было страшна, а яшчэ — і па нашай дурной беларускай сьціпласьці. Гэта іншыя могуць заяўляць, і вельмі голасна, пра сваю любоў да роднага слова, а нам, беларусам, хваліцца і ганарыцца ну як бы няёмка, будзем любіць-кахаць сваю родненькую ціхенька, моўчкі. Трэба памагчы людзям пераадолець у душы гэты недарэчны сорам. Але як? Кожнаму ў адзіночку дасягнуць гэтага цяжэй, чым побач з іншымі, у грамадзе, у суполцы. Ісьціна даўно вядомая: разам, гуртам дабівацца праўды і справядлівасьці больш надзейна. Прыгадалася дзейнасьць ТБШ (Таварыства беларускай школы) у былой Заходняй Беларусі: як мужна сябры гэтага згуртаваньня ратавалі слова ад паланізацыі! Успомніў, колькі мне расказваў пра гэта кіраўнік ТБШ Рыгор Рамановіч Шырма. Дык ці не паспрабаваць згуртавацца ў падобнае таварыства і нам тут, цяпер, — калі час пайшоў насустрач, калі ўсё больш набірае сілу Перабудова?

Пакуль раздумваў над узьніклай ідэяй, прыкідваў — што і як, лёс пайшоў, як гэта кажуць, насустрач. У газеце «Літературна Украіна» (1988, № 29) прачытаў публікацыю, якая мяне страшэнна ўзрушыла: «Палажэньне аб Таварыстве шанавальнікаў украінскай мовы імя Т. Р. Шаўчэнкі». Брава! Дык на Украіне гэта ўжо робіцца! Ужо ствараецца такое Таварыства! Якая, помню, хваля зайздрасьці накаціла на мяне! Дык а мы? А мы — што? Будзем маўчаць і сапці ў дзьве дзіркі? Ну не! Будзем і мы ствараць Таварыства. Ініцыятыву вазьму на сябе — спадзявацца на нашых «Герояў працы» не прыходзіцца: сто гадоў будуць сядзець і не паварушацца. Зразумела, што гэту задуму трэба праводзіць праз ЦК — бяз згоды апошняга такую рэспубліканскую арганізацыю ня створыш, нечага і кратацца (на Украіне, вычытаў, было гэтаксама). Карыстаючыся палажэньнем аб Таварыстве імя Т. Р. Шаўчэнкі, прадумаў усе прынцыпы, на якіх будзе стварацца Таварыства беларускай мовы, усе аргументы і доказы, чаму яно нам вельмі патрэбна, і папрасіўся на прыём да сакратара ЦК КПБ па ідэалогіі В. Пячэньнікава. «Як-небудзь пасьля, пакуль ня маю магчымасьці», — адказаў Пячэньнікаў. Адказ гэты паўтарыўся і тыдні праз два і пасьля ізноў тыдні праз два. Пазьней зразумеў прычыну: новы сакратар, тэхнар па адукацыі, увогуле пабойваўся сустрэчаў з кіраўнікамі творчых саюзаў, а тым болей з тым, што зарэкамендаваў сябе «неуправляемым».

Чаканьне маё зацягнулася, а тым часам у грамадскім жыцьці Беларусі пайшлі падзеі надзвычайнай важнасьці, якія захапілі і ўцягнулі ў свой вадаворот і мяне.

***

Нарастаньне адраджэнцкіх настрояў у асяроддзі дэмакратычнай інтэлігенцыі дайшло да такой мяжы, за якою размовы пераходзяць у арганізаваныя формы дзейнасьці. Тады, вядома ж, з прыкладу суседзяў — летувісаў, латышоў, украінцаў, і ўзьнікла ідэя разгарнуць у рэспубліцы шырокі народны рух за нацыянальна-дзяржаўнае адраджэньне Беларусі. Ведаючы, што партыйныя ўлады ваяўніча настроены супроць і пастараюцца сарваць арганізацыйны момант вялікай грамадскай ініцыятывы, яе застрэльшчыкі (З. Пазьняк, М. Ткачоў, М. Дубянецкі, М. Купава і інш.) абачліва рашылі скарыстаць для выйгрышу справы ўстаноўчы сход гісторыка-асьветніцкага таварыства памяці ахвяраў сталінізму «Мартыралог Беларусі». На арганізацыю гэтага таварыства, заснавальнікамі якога былі Саюз пісьменьнікаў, Саюз мастакоў, Саюз кінематаграфістаў і газета «ЛіМ», улады, хоць і з кіслай фізіяноміяй, дазвол далі. Сход «Мартыралога» быў назначаны на 19 кастрычніка ў офісе Саюза кінематаграфістаў у Чырвоным касьцёле, які тады называўся Домам кіно. На гэтым — сёньня ўжо можна казаць пэўна — гістарычным сходзе і быў выбраны арганізацыйны камітэт Народнага фронту «Адраджэньне», увайсьці ў які, яшчэ напярэдадні, даў згоду і я.

Дні за два, а можа і за дзень да сходу, да мяне ў Саюз пісьменьнікаў, патэлефанаваўшы папярэдне, зайшла нешматлікая дэлегацыя на чале з М. Дубянецкім. Дубянецкага я ведаў па выдавецтву, дзе ён як дырэктар прыхільна ставіўся да просьбаў і прапаноў Саюзу пісьменьнікаў, што датычыла выданьня беларускай літаратуры. Нечаканы візіт моцна ўсхваляваў мяне, калі я пачуў, што іх прывяло. «Будзем абвяшчаць стварэньне Беларускага народнага Фронту за перабудову «Адраджэньне», просім вас (як аўтарытэтнага і г. д.) узначаліць арганізацыйны камітэт». Я, вядома, разумеў, што людзі прыйшлі па нейкай сур’ёзнай справе, але што з такой прапановай — ніяк не чакаў. Са шчырым шкадаваньнем, што мушу іх засмуціць, падзякаваў за высокі гонар і — ад прапановы адмовіўся. Занадта добра ведаў сябе — слабы бок свайго характару — каб даць згоду на выкананьне абавязку надзвычайнай грамадскай значнасьці, дзе будуць патрэбны (апрача таго, чаго і мне не бракуе) прыродны талент арганізатара і воля асобы харызматычнай. За жыцьцё пераканаўся, у тым ліку і на працы ў СП, што роля камандзёра-начальніка — не для мяне. Адна рэч кіраваць навуковым ці творчым калектывам і мець справу з інтэлігенцыяй, і зусім іншая рэч — арганізоўваць і браць пад сваю каманду «палкі і дывізіі апалчэнцаў» народнага руху. Разумеў, што было б з майго боку безадказнасьцю — у такі, можа быць, лёсавызначальны гістарычны момант праяўляць празьмерную саманадзейнасьць. Так я і патлумачыў сябрам-адзінаверцам сваё адмаўленьне, паабяцаў пры гэтым, што буду, колькі хопіць сіл, падтрымліваць рух і ахвотна даў згоду ўвайсьці ў аргкамітэт. Ня ведаю, ці былі пераканаўчымі мае довады, можа, і не для ўсіх. Бо гады праз чатыры, калі БНФ быў у апагеі славы, адзін з лідэраў Фронту мастак М. Купава паблажліва і са спачуваньнем аднойчы мне выпаліў: «Вы цяпер разумееце, якую вялікую памылку зрабілі, калі адмовіліся ўзначаліць аргкамітэт? Вы мелі магчымасьць стаць нацыянальным героем Беларусі. Не захацелі!» Так і сказаў: «нацыянальным героем». — «Не, — адказаў я сябру Міколу, — памылкі не было. Я ведаю сябе і ўсе жыцьцё стараўся рабіць тое, да чаго быў больш-менш здатны. І на іншае не прэтэндаваў...»

19-га, дзесь ужо ў канцы дня, да мяне ў кабінет падняўся, відочна чымсьці ўсхваляваны, Максім Танк. «Званілі з ЦК, патрабуюць, каб мы з вамі схадзілі ў Дом Кіно на сход «Мартыралогу», там змагары нібыта задумалі ўтварыць беларускі «саюдзіс» Давай, браток, сходзім, хоць, папраўдзе кажучы... Але ж што зробіш?..» — «Дык мяне хлопцы запрасілі, кажу, я паабяцаў ім прыйсьці.» — «Ага, дык тады разам пойдзем» — як бы трохі з палёгкай сказаў Яўген Іванавіч: відаць, баяўся, што давядзецца ісьці аднаму.

Сход сабраўся на другім паверсе, у зале, і народу было багата. Мы з Танкам селі на тым радзе лавак, што стаялі наўзбоч, перпендыкулярна да залы і блізка да сталоў прэзідыуму. З тых, што занялі месца ў прэзідыуме, запомніліся мне З. Пазьняк, М.Дубянецкі і В. Быкаў, іншых не прыгадаю. Пытаньне па «Мартыралогу» было разгледжана ў тэмпе і спакойна, без ускладненьня была выбрана кіраўнічая рада з З. Пазьняком начале. Сапраўдны шум-гам-гвалт пачаўся, калі вядучы сходу М.Дубянецкі абвясьціў: «Цяпер нам трэба выбраць аргкамітэт Народнага Фронту за перабудову «Адраджэньне». Абвешчаньне было сустрэта дружнымі воплескамі, воклічамі «Жыве Беларусь!», уся зала, як па камандзе, паднялася. У нашым радзе застаўся сядзець толькі Яўген Іванавіч — і не зварухнуўся і не запляскаў. Да яго падбегла ззаду вядомая ў той час дэмакратка, загадчыца адзінага ў Менску беларускага дзіцячага садка Галіна Прыма, прасунула рукі яму пад пахі і намагаючыся падняць, залапатала: «Танчык, устань! Устань, Танчык, устань!» Я павярнуўся да яе і прыкрыкнуў: «Перастаньце хаміць! Які ён вам Танчык? Што вы сабе дазваляеце?» Прыма апомнілася і падалася прэч.

Яўген Іванавіч увогуле вельмі насьцярожана ставіўся да пераменаў, што адбываліся ў грамадска-палітычнай атмасферы краіны, тым больш дыскамфортна чуўся тут на сходзе, куды прыйшоў як член ЦК КПБ і дэпутат ВС СССР (і тое, і другое — з вялікім стажам), і бачыў, што на яго ўвесь час зіркае з першага раду прадстаўнік ЦК, — сочыць за ім і напэўна спадзяецца, што Танк возьме слова і ўдарыць па гэтай шкоднай «антысавецкай і антыкамуністычнай» акцыі. Спадзяваньне яго было марнае: Яўген Іванавіч, па-мойму, і ў думках ня меў браць удзел у спрэчках. затое сам ён, той прадстаўнік, некалькі разоў захопліваў трыбуну і кляйміў ганьбай і саму акцыю, і яе ініцыятараў. Нарэшце, бачачы, што вядучы сходу кепска спраўляецца з сітуацыяй, мікрафон узяў Васіль Быкаў і сказаў сваё важкае слова так, што «прадстаўнік» ужо больш не палез. Кароткім выступленьнем падтрымаў стварэньне аргкамітэту БНФ і я — на страшнае незадавальненьне цэкоўца: ну як жа — кіраўнік СП не за пазіцыю ЦК, а — за бунтароў. Зноў гаварылі Пазьняк, Дубянецкі і нарэшце, аргкамітэт БНФ, у колькасьці 32-х чалавек, быў створаны. На маю вялікую радасьць, у яго ўвайшло аж 12 (адна трэць складу) пісьменьнікаў, у тым ліку — два народныя: П. Панчанка, В. Быкаў. Быць з імі разам у адной кагорце — я лічыў за гонар. Між іншым, на некаторых сяброў аргкамітэту адразу ж пачаліся ганеньні на працы. Так А. Мальдзіс неўзабаве з аргкамітэту выйшаў: у АН, дзе ён працаваў, яму ультыматыўна заявілі: ня выйдзеш — выганім з Партыі. Пазіцыя партыйнага кіраўніцтва АН у сваю чаргу тлумачылася страхам перад ЦК КПБ, хоць, здавалася б, ніякага страху не павінна было быць, бо ў адозьве «Да грамадзян Беларусі», якую тады ж прыняў аргкамітэт, гаварылася, што БНФ «падтрымлівае распачатую лепшымі сіламі КПСС перабудову грамадства на прынцыпах дэмакратыі і гуманізму». Беларуская партыйная «эліта», відочна, да лепшых сіл КПСС сябе не залічала. Ну а без іроніі і папраўдзе — як чорт крыжа баялася іншага ў той самай адозве аргкамітэту: БНФ «выступае» супраць манаполіі ўлады бюракратычных сілаў, «за рэальны суверэнітэт Беларусі», «за адраджэньне і дзяржаўнасьць беларускай мовы». А вось гэта ўжо яе мэтай не было ніколі — у адрозьненьне ад партыйнага кіраўніцтва Летувы, Латвіі, Эстоніі. Ніхто з партыйных правадыроў БССР, беларусаў паходжаньнем, ня быў нацыянал-камуністам, як, напрыклад, летувіс А. Бразаўскас, для якога на першым месцы — Бацькаўшчына, Летува і летувісы, родная мова і культура, а тады ўжо — сацыялізм, камунізм, ці яшчэ што іншае, бо ўсе сацыяльна-эканамічныя сістэмы і палітычныя рэжымы раней ці пазьней мяняюцца, а Бацькаўшчына — калі ня страціць яе мову — вечная, яна можа і павінна перажыць любую сістэму і любы рэжым. Нацыянал-камуністы гэта выдатна разумелі — у адрозьненьне ад камуністаў-манкуртаў, камуністаў-запраданцаў, Іванаў бяз роду-племені.

Неўзабаве пасьля стварэньня аргкамітэту БНФ да мяне на кватэру, ужо вечарам, прыйшла група (чалавек 5-6) актывістаў руху на чале з М. Ткачовым. Пасядзець за чаем адмовіліся: няма часу. Прыйшлі з просьбай: даць дазвол аргкамітэту зьбірацца і працаваць у Доме літаратара, мець там свой штаб («Танка прасіць — справа марная, усе надзеі на вас. Тым больш, што вы — член аргкамітэту.) Адказаў ні хвіліны не вагаючыся: «Пакуль ня скінулі мяне з пасады ў Саюзе, я гэту магчымасьць аргкамітэту гарантую.» Так і было. Амаль паўгода паседжаньні аргкамітэту праходзілі ў канферэнц-зале ДЛ, а штаб разьмяшчаўся ў 306 пакоі — у кабінеце літкансультанта А. Емельянава (аж пакуль міліцыя не ўзламала ноччу дзьверы гэтага пакою і не ўчыніла пагром). Колькі мне было выматана нерваў і папсавана крыві за гэты час — ведаю толькі я сам. Партыйныя органы (райкам, гаркам, ЦК) рашуча патрабавалі спыніць «зборышчы бэнээфаўцаў» у будынку Саюзу пісьменьнікаў і забараніць выкарыстоўваць ім 306-ы пакой. Нейкі час я адбіваўся абяцаньнем: «скора ўжо, скора БНФ адсюль пераселіцца», але помнячы, што я сам член аргкамітэту, яны мне ня верылі і населі на Максіма Танка — старшыня ж усё-такі! Але старшыня і тут заставаўся асьцярожлівым. Найменш раз на тыдзень Яўген Іванавіч прасіў мяне: «Ніл Сямёнавіч, ну слухай, дружа, ну трэба ўжо з гэтым канчаць, ну звоняць жа і звоняць з ЦК, і з гаркаму! Скажы Емельянаву, хай гоніць гэтых візіцёраў прэч! Чорт ведае ў што ператварылі Дом літаратара: цэлы дзень бегаюць нейкія патлатыя па лесьвіцы туды-сюды!.. Ужо на сьценах знадворку пачалі лозунгі пісаць! Ну куды гэта варта?.. — заканчваў сваю тыраду Я. І. ужо ў вялікай злосьці. І яму я адказваў: «Скора ўжо, Я. І., скора. Емельянаў сказаў: скора». Выклікаю да сябе Алеся і кажу: «Заўтра на сакратарыяце буду цябе ўшчуваць, што не вызваляеш кабінет ад бэнээфаўцаў. І Яўген Іванавіч ушчыпе. Пагаджайся і кажы: скора ўжо, скора!»

На першым пасяджэньні аргкамітэту з маёй згоды прысутнічаў і сакратар гаркаму па ідэалогіі П. Краўчанка (у блізкім будучым — першы Міністр замежных спраў незалежнай Беларусі). Гэта ня ўсім спадабалася, але ў аргкамітэце было нямала членаў КПСС (тыя ж П. Панчанка, М. Ткачоў, М. Дубянецкі, У. Конан, А. Мальдзіс), і ніхто не пратэставаў. Былі і іншыя, не знаёмыя мне асобы — не з аргкамітэту. З.Пазьняк адсутнічаў. Вёў пасяджэньне В. Быкаў. Адно з пытаньняў, што абмяркоўваліся, — аб назве руху, які мае быць усенародна шырокім. Запомніўся адзін вясёлы эпізод. Падскочыла з крэсла нейкая, як напісаў бы Адамчык, «мажная ў паясьніцы кабеціна» і запратэставала: «Но почему отречение? Почему народный фронт за перестройку вы хотите назвать «отречение»? Это не логично!» Нехта здагадаўся, на чым спатыкнулася «кабеціна», і патлумачыў: «Не «отречение», а «адраджэньне», ад слова «адраджацца». Помню, я сумна ўсьміхнуўся і сам сабе мовіў: «Ну, такія дамы забясьпечаць нам адраджэньне і нашай мовы, і нашай дзяржавы. Ой, забясьпечаць!..»

На гэтым пасяджэньні я ўнёс прапанову замяніць у назве слова «фронт» якім-небудзь іншым, напрыклад, словам «рух», як у украінцаў. І горача даказваў чаму: у старэйшых узростам беларусаў, а гэта мільёны людзей, са словам «фронт» асацыіруецца вайна і ўсе перажытыя імі жахі, пакуты, нягоды, і яны гэтага слова ня прымуць, а значыць, па сутнасьці, ня прымуць і самога руху, масава не падтрымаюць. Дзе фронт — там бітвы, кроў, сьмерць, там — супрацьстаяньне і канфрантацыя; у Беларусі акцэнт на гэтым рабіць нельга, бо — пройгрышна, акцэнт павінен быць на «за», а не на «супраць». Трэба помніць пра менталітэт народу, калі мы хочам рух за адраджэньне зрабіць сапраўды маштабным, далучыць да яго як мага больш сумленных людзей. Мы — не прыбалты, не летувісы і не латышы, — падкрэсьліваў я ў сваім слове, — у нашага народу характар зусім іншы, непараўнана больш памяркоўны і талерантны, калі хочаце — больш інтэрнацыяналісцкі, а палітычная сьвядомасьць — больш савецкая і камуністычная, чым у каго б то ні было на прасторах СССР. Так сталася ў сілу гістарычных умоў нашага існаваньня, і з гэтым абавязкова трэба лічыцца, распрацоўваючы тактыку разгортваньня шырокага народнага руху за адраджэньне. У прыватнасьці, у нас нельга адкрыта і з выклікам ставіць на антырускую карту — апрача шкоды руху гэта нічога ня дасьць, у нас не такія адносіны да рускіх і да Расеі, як у прыбалтаў, значыць, да стратэгічнай мэты руху — да нацыянальна-дзяржаўнага адраджэньня Беларусі — давядзецца ісьці сваім шляхам і ён, напэўна, будзе больш доўгі і цяжкі, больш пакутны, чым у іншых народаў, бо ў нас нашмат далей і глыбей, чым у іншых, зайшла русіфікацыя і асіміляцыя, нашмат мацней і страшней забіта нацыянальная і гістарычная самасьвядомасьць.

На вялікі жаль, маю перасьцярогу прысутныя сябры аргкамітэту, а найперш В.Быкаў, не прынялі і пастанавілі пакінуць у назьве руху слова «фронт». Кажу «на вялікі жаль», таму што і сёньня перакананы — гэта была драматычная памылка, далейшая хада падзеяў пацьвердзіла гэта адназначна. «Фронт» масавым народным рухам ня стаў, хоць яго заслугі ў дэмакратызацыі грамадства, у адраджэньні нацыянальна-гістарычнай сімволікі, у абароне беларускай мовы, нарэшце — у станаўленьні суверэннай незалежнай дзяржавы Рэспубліка Беларусь — бясспрэчныя.

Пра тое першае пасяджэньне аргкамітэту ўспамінае ў кнізе «Доўгая дарога дадому» В. Быкаў. На жаль, ня маючы за мяжой дакументаваных матэрыялаў, паспадзяваўся на памяць і дапусьціў крыўдную для мяне памылку (не хачу думаць горш). Напісаў, што я выступіў супраць стварэньня БНФ, ды яшчэ і «рашуча». Па якой жа гэта логіцы член аргкамітэту БНФ мог пайсьці супроць стварэньня БНФ? Абсурд! Па нармальнай логіцы я заявіў бы спачатку аб сваім выхадзе з аргкамітэту: але такой заявы не было, у аргкамітэце я заставаўся аж да яго самароспуску на Устаноўчым зьезьдзе БНФ у чэрвені 1989-га. Чытач ужо зразумеў, што я «рашуча выступіў» не супроць стварэньня народнага руху «Адраджэньне», а супроць слова «фронт» — усяго і толькі. Дык я і сёньня перакананы, што праўда была на маім баку, што слова «фронт» трэба было замяніць іншым, не такім «ваяўнічым». Абышліся ж бяз гэтага слова нашы суседзі — ня толькі украінцы («Рух»), але нават і палякі («Салідарнасьць») і летувісы («Саюдзіс»), а ўжо з іх ваяўнічасьцю ў змаганьні за сябе мы параўнацца ня можам.

Трохі пазьней, пры першай жа сустрэчы з Пазьняком у ДЛ, я выказаў сваю засьцярогу і Зянону Станіслававічу, але і ён са мной не пагадзіўся — адказаў мне штосьці накшталт таго, што мы пачынаем вялікае змаганьне і нам патрэбен менавіта фронт. Мяне гэта, прызнаюся, моцна засмуціла, тым больш, калі я яшчэ і яшчэ раз прыгледзеўся да складу аргкамітэту. Мала сталых, дасьведчаных у грамадска-палітычных справах людзей, зусім мала выдатных дзеячаў навукі, адукацыі, культуры, і гэта на этапе, калі распрацоўваецца статут і праграма Руху. Мяне пачаў забіраць неспакой, што з такім слабым аргкамітэтам разгарнуць рух на ўсю рэспубліку справа не рэальная, трэба яго неадкладна папоўніць новымі аўтарытэтнымі людзьмі, ператварыць у магутнае ідэалагічна-арганізацыйнае ядро, вакол якога пачне гуртавацца ўся больш-менш сьвядомая беларуская інтэлігенцыя. Іначай шырокі, масавы рух створаны ня будзе — такі нацыянальна-вызваленчы рух арганізоўвае і разгортвае толькі інтэлігенцыя. Для гэтага, прыйшоў я да высновы, трэба склікаць адмысловую канферэнцыю. Параіўся з сакратарамі СП В. Зуёнкам і Б. Сачанкам — і яны мяне падтрымалі, як і многія іншыя аўтарытэтныя, перабудоўча настроеныя літаратары, з якімі я меў гаворку. У выніку — ва ўсе творчыя саюзы і ў многія установы, такія, як Акадэмія Навук, Белдзяржуніверсітэт і інш., на імя іх кіраўнікоў быў пасланы ліст наступнага зьместу:

«Творчыя саюзы мастакоў, кінематаграфістаў і пісьменьнікаў рэспублікі разам з рэдакцыяй штотыднёвіка «ЛіМ» зьяўляюцца заснавальнікамі гісторыка-асьветніцкага таварыства «Мартыралог Беларусі». На тым жа сходзе 19 кастрычніка 1988 году намі ўтвораны аргкамітэт Народнага фронту за перабудову і адраджэньне грамадства на сацыялістычных асновах. Саюз пісьменьнікаў БССР адчувае на сабе адказнасьць за стан спраў у аргкамітэце і лёс руху наогул. На наш погляд, насьпела патрэба ў правядзеньні канферэнцыі прадстаўнікоў творчых саюзаў, а таксама найбольш зацікаўленых прадпрыемстваў і ўстаноў, дзе былі б разгледжаны праекты Праграмы, Статута народнага руху, абмеркаваны альтэрнатыўныя прапановы па яго назьве. Акрамя таго, ёсьць неабходнасьць умацаваць аргкамітэт. На агульным сходзе СП БССР ужо выбрана група ўпаўнаважаных на канферэнцыю, тэрмін правядзеньня якой будзе вызначаны ў рабочым парадку.

Праўленьне СП БССР просіць падтрымаць нашу ініцыятыву і выбраць на канферэнцыю па абмеркаваньню дакументаў народнага руху сваіх прадстаўнікоў у колькасьці 10-15 чалавек.

Першы сакратар праўленьня СП БССР Ніл Гілевіч.»

Канферэнцыя, на якую я ўскладаў такія вялікія спадзяваньні, не адбылася. Задума пацярпела поўны правал. Яе падтрымаў толькі адзін Саюз кінематаграфістаў (старшыня В. Нікіфараў). А больш ніхто, ніводзін Саюз, ніводная установа. Чаму, якая прычына — мне стала зразумела пасьля тэлефоннай размовы са старшынёй Саюза кампазітараў І. Лучанком. Пазваніў Ігар Міхайлавіч і — што называецца павесяліў: «Ніл Сямёнавіч, прашу прабачыць, але я з вашым лістом хадзіў да Пячэньнікава, каб сказаў, што рабіць, бо мне самому разабрацца цяжка. І ведаеце, што сказаў Валерый Андрэевіч? «Выкіньце гэту паперку ў кош». Чэснае слова! Не крыўдуйце, але супроць сакратара ЦК я пайсьці не магу».

Відаць, не адзін І. Лучанок насіў тады ў ЦК падпісаны мною ліст. З чыйго экземпляра былі зроблены там копіі — ужо ня высьветліш (бо зроблены яны бяз прозьвішча адрасата, каб не было бачна, хто прынёс).

***

Хацеў бы тут асобна запыніцца на двух эпізодах грамадска-палітычнага жыцьця Беларусі, якія мелі месца напрадвесьні 1989 году. Эпізоды рознага зьместу і мэтавага накірунку, але яны зусім невыпадкова супалі ў часе, бо зьявіліся выявамі і сьведчаньнем досыць напружанага эмацыйнага стану грамадства. Ініцыяваны яны былі рознымі сацыяльна-палітычнымі сіламі і з рознымі задумамі, аднак жа іх зьвязвала між сабой аб’ектыўная логіка «хады падзеяў», дыялектыка рэчаіснасьці. Дапускаю, што другі эпізод быў у нейкай меры інсьпіраваны ці падштурхнуты першым. Што за эпізоды?

Першы — гэта агромністы (40-тысячны?) мітынг менчукоў і прыезджых на стадыёне «Дынама», які адбыўся 19-га лютага. Мітынг быў арганізаваны староньнікамі дэмакратычных пераменаў — на абарону і падтрымку Перабудовы, у праграме якой беларусы-патрыёты на першае месца ставілі задачу нашага нацыянальнага адраджэньня. Такога маштабнага «веча» на беларускай зямлі бадай што яшчэ ніколі не было, — і яно зрабіла надзвычайнае ўражаньне на ўсё жыхарства рэспублікі. Была выказаная воля абуджанай грамады да актыўнай палітычнай дзейнасьці пад сьцягам Перабудовы — за дэмакратызацыю, за галоснасьць, за поўную і канчатковую дэсталінізацыю грамадства, за наданьне беларускай мове статуса дзяржаўнай. І, зазначым — за «сацыялізм з чалавечым абліччам», што адмыслова падкрэсьліў у сваёй прамове Зянон Пазьняк.

Другі эпізод — прыезд у Беларусь і сустрэчы з грамадскасьцю члена Палітбюро, сакратара ЦК КПСС В. А. Мядзьведзева (27.2. — 1.3.). На завяршэньне візіту госьць выступіў з вялікай прамовай на сходзе «прадстаўнікоў партыйных і грамадскіх арганізацыяў і працоўных калектываў рэспублікі» (слухаў ягоную прамову і я). Паказальная, аднак, дэталь, што папярэдне сакратар ЦК КПСС запатрабаваў сустрэчы з вядомымі, аўтарытэтнымі дзеячамі беларускай мастацкай культуры, перш за ўсё — кіраўнікамі творчых саюзаў. Старшыня СП Максім Танк па нейкай прычыне (ня помню) на сустрэчу прыйсьці ня змог, і «адтуль» было загадана зьявіцца мне і прыняць удзел у размове. «Аб чым вы будзеце гаварыць, якія просьбы і прапановы выказваць?» — пацікавіліся (ну а як жа! — член Палітбюро ЦК будзе слухаць!) «адтуль». — «Пра нашыя праблемы і клопаты. Да зьвяржэньня рэжыму заклікаць ня буду, — адказаў, — не хвалюйцеся».

І я сапраўды гаварыў пра нашыя праблемы і клопаты. Дазволю сабе працытаваць інфармацыю з тыднёвіка «ЛіМ» за 3.3.1989. «Першы сакратар праўленьня СП Беларусі Н. Гілевіч гаварыў аб неабходнасьці таго, каб Саветы ўсіх узроўняў сьмялей бралі на сябе і больш пасьлядоўна і настойліва вырашалі праблемы мовы, нацыянальнай культуры, экалогіі. Пісьменьнік унёс прапанову вярнуць беларускім літаратурным часопісам іх ранейшыя аб’ёмы, скарочаныя гадоў пятнаццаць назад пад выглядам «часовай» меры...» Як процівага першаму сакратару СП выступіў на сустрэчы былы першы сакратар СП І. Шамякін, гаварыў у асноўным пра Чарнобыль. Бралі слова артыст М. Яроменка, скульптар З. Азгур, кінарэжысёр В. Дашук, мастак У. Стальмашонак, кампазітар І. Лучанок. Гаварылі пра свае прафесійныя клопаты. Пра найвялікшы наш агульны боль — пра трагічнае становішча роднай мовы — не гаварылі.

***

Мае клопаты пра стварэньне Таварыства беларускай мовы былі крыху прытарможаныя яшчэ адной неспадзяванай акалічнасьцю: пачалася падрыхтоўка да выбараў у Вярхоўны Савет СССР, назначаных на 26 сакавіка 1989 году. Першыя дэмакратычныя, дакладней — напалову дэмакратычныя выбары ў краіне! Напалову — бо разам з выбарамі па мажарытарнай сістэме былі і «выбары» (па сутнасьці назначэньні ў дэпутаты) ад грамадскіх арганізацыяў. Напрыклад, ад пісьменьнікаў быў «выбраны» В. Быкаў, ад кампазітараў — І. Лучанок, ад прафсаюзаў — М. Захарэвіч, ад жаночых арганізацыяў рэспублікі — М. Карпенка і г. д. Восем установаў Менску вылучылі кандыдатам у дэпутаты мяне — па 563 тэрытарыяльнай выбарчай акрузе. Вельмі хутка я пашкадаваў, што даў згоду на гэта вылучэньне. Ужо на першых сустрэчах з выбаршчыкамі зразумеў, што мяне чакае параза. Дэмакратычныя выбары — гэта змаганьне, бязьлітаснае і брутальнае, на што я зусім ня здольны, для перамогі патрэбна добра падабраная баявая каманда, а ў мяне яна была бездапаможная і бязьдзейная. Людзі з каманды майго спаборніка на кожным сходзе актыўнічалі надзвычайна і стараліся мяне прынізіць, нават абразіць. («Сколько вам лет? Пятьдесят семь? И вам не стыдно лезть в Верховный Совет?» — крывіў міну адзін. «Запомните и скажите всем: этого бюрократа нельзя пускать в Верховный Совет страны, вон его надо гнать, вон!» — пырскаў слюной ужо ў іншай зале другі).

Галоўная ж прычына паразы — мой беларускі патрыятызм, беларускія пункты маёй выбарчай праграмы і мая беларуская мова на сустрэчах. У праграме значылася: «І нарэшце — аб тым, што мяне як літаратара турбавала на працягу ўсяго майго сьвядомага жыцьця і турбуе сёньня. Гаворка — пра лёс беларускай мовы і культуры і пра брацтва народаў нашай краіны. Перакананы, што з інтэрнацыянальнай пазіцыяй ніяк не ідзе ў разрэз клопат пра разьвіцьцё беларускай нацыянальнай культуры і павышэньне статусу беларускай мовы ў нашай рэспубліцы. (...) Я моцна веру ў глыбокі прыродны і выхаваны жыцьцём інтэрнацыяналізм беларусаў, ён у сэрцах у нас і ён будзе трымаць нас на вышыні, вартай імя і славы народу. Але клапаціцца пра лёс нашай цудоўнай мовы ўсім нам, хто жыве ў рэспубліцы, трэба. Гэта справа і сумленьня і гонару кожнага. Што датычыць маіх канкрэтных планаў у гэтай галіне, то я даўно жыву ідэяй стварыць у нас Таварыства беларускай мовы імя Скарыны і цяпер намераны актыўна ўзяцца за яе ажыцьцяўленьне. Упэўнены, што такое Таварыства будзе вельмі садзейнічаць прапагандзе беларускай мовы, выхаваньню любові і павагі да яе, і таму, каб яна гучала ў нас наколькі інтымна, настолькі і дзяржаўна».

Так заканчвалася мая праграма, з якою знаёміліся на ўчастках выбаршчыкі. Не сумняваюся, што гэтым я ў значнай меры «забясьпечыў» сабе вынікі галасаваньня. Такое абяцаць менчукам (радым, што выракліся беларушчыны, — а гэткіх бальшыня) і спадзявацца на перамогу — наіўна і сьмешна. Знайшоў пра што клапаціцца, недарэка! Гаварыў бы і сам «человеческим языком», а то... слухаць брыдка!.. Пазьней я і падзяліўся гэтымі сумнымі думкамі ў адным з артыкулаў, іранічна падкрэсьліўшы: калі хто хоча ў Менску выйграць на выбарах — пастарайцеся мець спаборнікам беларускага пісьменьніка, не намінальна беларускага, а душой і сэрцам.

Праз паўгоду, у канцы лістапада В. Быкаў на старонках «Правды» і «ЛіМа» даў сваё тлумачэньне прычынаў маёй паразы, залічыўшы мяне да тых, каму ўласьцівы «сацыяльны канфармізм, прыслужніцтва перад уладай», хто «дэманструе палітычнае віхляньне паміж разьлікам і ісьцінай», да тых «надзеленых сумленьнем і розумам» мастакоў слова, каму не хапае «сілы характару, каб ва ўсіх выпрабаваньнях лёсу застацца верным сабе, ісьціне і болей нікому». Такога страшнага ўдару ад самага блізкага сябра, аднаверца і паплечніка я ня толькі не чакаў, а і прысьніць ня мог. Пачуцьцё крыўды і абурэньня ўва мне проста ня месьцілася. І хацелася ў гневе крыкнуць: «Так, я — не цьвёрдакаменны, напэўна, ішоў дзесь на кампрамісы, бо такі меў сьветапогляд і перакананьне, бо вырас у сям’і камуніста-ідэаліста, але верным сабе заставаўся заўсёды, у самым галоўным верны — у служэньні Беларусі, беларускай ідэі, беларускай мове і культуры.»

Пры першай жа сустрэчы з Быкавым (пасьля нейкага сходу ў Доме літаратара) я выказаў яму сваё абурэньне ягоным інкрымінаваньнем мне бог ведае якіх грахоў. «Дык гэта ты, мой найблізкі сябра, такой думкі пра мяне і маю грамадзянскую пазіцыю? Прабач, але ў такім разе я мушу сказаць: ты мне не суддзя. І ты знаеш — чаму.» (Што я меў на ўвазе — Быкаў зразумеў).

Ясна, што пасьля гэтага нашы сяброўскія ўзаемаадносіны заставацца ранейшымі не маглі. Варожымі і непрыязнымі яны ня сталі, бачыліся мы досыць часта, асабліва на пачатку 90-х, на мітынгах, на розных зьездах і сходах, іншы раз гутарылі, аднойчы нават я заяджаў да яго на кватэру (з міністрам Я. Вайтовічам), але вярнуцца да колішняга было ўжо немагчыма. Тым больш, што сітуацыю звышпасьпяхова скарысталі некаторыя нашы, так бы мовіць, агульныя знаёмыя, зацікаўленыя ў дыстанцыяваньні паміж Быкавым і мною. Балюча перажыў я наш «расхэйдус», вельмі балюча. На маё перакананьне, гэтага не павінна было здарыцца, у нашым становішчы — гэта недазволеная раскоша. Няйначай як нейкае беларускае пракляцьце бачылася мне і ў гэтым і ў іншых падобных выпадках. Вір цяжкіх і горкіх дум паспрабаваў тады ж, адразу, перавесьці ў больш-менш спакойнае рэчышча публіцыстычнага верша.

ПРА НАШУ ГОДНАСЬЦЬ

Што праўда,

То праўда —

Даўно гэта стала:

Віхляньня — багата,

А годнасьці — мала.

Багата юродства,

Блазьнерства,

Крыўляньня,

А мова народу —

На грані скананьня.

Таму і цямнеем,

Чарнеем ад злосьці.

А ж хочацца нават

Ударыць кагосьці.

Каго — зразумела,

Ды чорт яго знае,

Чым кончыцца можа

Адвага такая!

І што тады робім

У злосьці і скрусе

Мы — існыя родам

Сыны Беларусі?

Што робім?

А б’ём-дабіваем заўзята

Свайго

Не дабітага злыднямі

Брата.

У гэтым — і мужнасьць,

І мудрасьць,

І годнасьць.

І нашага гора-гібеньня

Нязводнасьць.

Невытлумачальны для мяне выпад Быкава адыграў тады і станоўчую ролю ў маім жыцьці — ён дапамог мне мабілізаваць сілу волі і неадкладна зрабіць рашучы крок, да якога рыхтаваўся даўно, але ўсё адкладваў і адкладваў. Праз чатыры дні пасьля артыкулу В. Быкава ў «ЛіМе» я, не пытаючы папярэдняй згоды ні ў ЦК, ні ў старшыні М. Танка, пакінуў пасаду першага сакратара СП БССР.

***

Але вернемся да выбараў у ВС СССР — у пачатак году. Пасобіў мне праваліцца на тых выбарах і старшыня аргкамітэту БНФ З. Пазьняк. Аднойчы зайшоў да мяне пляменьнік і пытае: ці ведаеце вы, што на перадвыбарчых сходах гаворыць пра вас Пазьняк? «Ніл Гілевіч — вядомы, паважаны пісьменьнік, але ён камуніст, і я заклікаю вас не галасаваць за яго, а галасаваць за маладога і энергічнага... з якога будзе больш карысьці» і г. д. Зноў засталося толькі горка ўсьміхнуцца: якая дзіўная ідэалагічная зашоранасьць! Хоць бы ўспомніў З. С., што свая родная маці — член КПСС! Куды ж мы з такой «кадравай палітыкай» зойдзем? Якімі ж крытэрыямі ў змаганьні за нацыянальна-дзяржаўнае адраджэньне Беларусі будзем кіравацца? Усіх прыналежных да партыі — пад адзін грэбень?..

Яшчэ за месяц ці крыху менш да выбараў я фактычна сышоў з дыстанцыі — ад разуменьня марнасьці майго ўдзелу ў гэтым марафоне, ад пачуцьця якогасьці яшчэ не ўсьвядомленага расчараваньня, ад нейкай гнеўнай горычы і маральнага дыскамфорту. Каб не палічылі выбаршчыкі за непавагу да іх — «кандыдат на сустрэчу не зьявіўся!» — я папрасіў схадзіць сваіх «давераных асобаў» — паэтаў В. Зуёнка і Г.Дзьмітрыева, гэта дазвалялася Палажэньнем аб выбарах.

У разгар гэтай «перадвыбарчай кампаніі», з радасьцю, што маю аб’ектыўнае апраўданьне майго няўдзелу ў сустрэчах, паехаў у Маскву на ўстаноўчую канферэнцыю Фонду славянскай пісьменнасьці і славянскіх культур. 11-га сакавіка быў выбраны Савет Фонду: яго старшынёй стаў акадэмік М. І. Талстой (унук Л. М. Талстога), сустаршынямі — расіянін В. Р. Распуцін, украінец Б. І. Алейнік і беларус Н. С. Гілевіч. Якія надзеі ўскладаў на гэты Фонд, даўшы згоду працаваць у кіраўніцтве, і якія меў засьцярогі? Надзея была адна: унутры такой паважнай арганізацыі сярод расейскай інтэлігенцыі ўдасца пашырыць разуменьне гістарычнай несправядлівасьці ў адносінах да беларускай мовы і выклікаць пачуцьцё спагады і падтрымкі. Думалася: браты-расіяне канешне ж зразумеюць нас і падтрымаюць! Ня могуць не зразумець! Усё ж такі славяне, кроўна блізкія родзічы, дый па іх жа перш за ўсё віне дайшла наша мова да такога заняпаду, апынулася ў такім трагічным становішчы. Значыць, супольнымі сіламі цяпер, пад сьцягам Перабудовы, паможам сястры Беларусі акрыяць духам і зьберагчы сваю самабытнасьць! А засьцярога была такая: ці ня тоіцца ў гэтай ідэі Фонду старая-старая, хітрая-хітрая тэндэнцыя зьліцьця трох «рускіх плямёнаў» (іменна плямёнаў, а не народаў!) у адно, размываньня этнічна-культурнай самасьці украінцаў і беларусаў, паглынаньня дзьвюх моў — украінскай і беларускай — трэцяю мовай — рускай. Вельмі хутка пераканаюся, што канешне ж іменна так яно і задумвалася. І наіўных ілюзіяў быць не павінна.

У канцы траўня ў Маскве сабраўся Зьезд народных дэпутатаў СССР — з мэтаю абмеркаваць і вызначыць будучы статус, а значыць і лёс вялікай імперыі, паколькі адкладаць гэта надалей ужо было немагчыма. За працай Зьезду я сачыў — і па тэлевізары, і па друку — штодзённа і з моцна ўзбуджанай цікавасьцю: як будзе трактавацца пытаньне аб статусе моў саюзных рэспублік, і да якой высновы ў выніку Зьезд прыйдзе? Як і можна было чакаць, найбольш грунтоўна, дасьведчана і востра аб моўнай праблеме гаварылі дэпутаты-пісьменьнікі... Ня рускія, вядома, а «нацыяналы». Кіргіз Ч. Айтматаў, украінец Б. Алейнік, малдаванін І. Друцэ, латыш Я. Петэрс, каракалпак Т. Каіпбергенаў... З усімі імі я быў знаёмы асабіста, і цяпер чытаў і перачытваў іх прамовы з пачуцьцём брацкай салідарнасьці, удзячнасьці і захапленьня. «Ай жа і малайцы хлопцы, ну малайцы! — крычаў сам сабе ад радасьці. — Якую праўду-матку «рэжуць» на ўсю краіну!» Чынгіз Айтматаў прысьвяціў пытаньням мовы і нацыянальных узаемаадносінаў палавіну выступленьня. «...Мовы карэнных народаў саюзных рэспублік павінны функцыянаваць у якасьці дзяржаўных» — катэгарычна патрабуе знакаміты Айтматаў. Успомнілася, як усяго год з гакам назад у Маскве на пленуме праўленьня СП СССР Чынгіз Таррэкулавіч спрабаваў пераканаць мяне, каб я адступіў ад гэтага самага патрабаваньня, якое цяпер выстаўляе ён. Выдатна! Значыць, час робіць сваю справу. І вельмі хутка! Руская мова, сказаў далей Айтматаў, «не павінна выцясьняць іншыя, побач існуючыя мовы карэнных народаў. У гэтай сувязі неабходна ўсьвядоміць, што кожны народ да той пары народ, пакуль ён валодае ўласнай мовай, і ў гэтым — яго культурная суверэннасьць. І як толькі па тых ці іншых прычынах ён пазбаўляецца магчымасьці ўжываць і культываваць сваю мову, ён перастае быць тым, кім ён быў і павінен быць». Барыс Алейнік выступіў, па-першае, супраць права бацькоў выбіраць мову навучаньня для сваіх дзяцей: «На Украіне і ў Беларусі... у некаторых гарадах проста няма з чаго выбіраць — беларускія і ўкраінскія школы цалкам адсутнічаюць»; па-другое — супраць наданьня ў саюзных рэспубліках статуса дзяржаўнай і рускай мове — нароўні з мовамі карэннага тытульнага насельніцтва нацыі; па-трэцяе, заклікаў Палітбюро ЦК і Урад СССР «пакараць тых чыноўнікаў, асабліва на месцах, якія ярасна супраціўляюцца перабудове ў сферы міжнацыянальных узаемаадносінаў, перасьледуюць, скажам прама, членаў Таварыства украінскай мовы імя Тараса Рыгоравіча Шаўчэнкі». Так з прамовы Алейніка я — і ўся краіна, і ўвесь сьвет — даведаліся, што нават члены культурна-асьветніцкай арганізацыі перасьледуюцца. За што? За любоў і пашану да роднае мовы! Значыць, гэта чакае і нашае ТБМ, якое мы толькі ствараем? Ці Палітбюро дасьць каманду — «не чапаць!»?

Вельмі рэзка выступіў у абарону нацыянальных моў Іон Друцэ, з якім мяне пазнаёміў у Маскве А. Адамовіч — і мы крыху на гэту тэму пагаварылі з ім. «Старажытныя іудзеі ўстанавілі, што самым слабым, балючым і далікатным месцам любога народу ёсьць яго мова, г. зн. той масток, ад якога наш зямны пачатак пераходзіць у духоўны. І, вядома ж, наш клопат пра мову дыктуецца перш за ўсё тым, што жывое ніяк ня можа зьмірыцца са сваёй сьмерцю.» І далей: «Сапраўды, для выратаваньня нацыянальных моў трэба ўжыць дзяржаўны механізм. Сёньня іншы сродак не дапаможа. А абвяшчэньне абедзьвюх моў роўна дзяржаўнымі — гэта азначае «привет вашей бабушке». Гэта азначае, на «трасянцы» гаварылі, на «трасянцы» і будзем гаварыць».

Так выступілі на Зьезьдзе народных дэпутатаў СССР кіргіз, украінец, малдаванін і інш... Ну, а як жа выступіў беларус — прадстаўнік рэспублікі, у якой мова карэннага народу знаходзіцца ў найбольш бядотным становішчы? А ніяк! Беларус слова ня ўзяў. Беларусу сказаць няма чаго, няма патрэбы. У Беларусі — усё ў парадку, усё добра. Народныя ад Беларусі, ня толькі жанчыны, але і мужчыны прыехалі ў Маскву, у Крэмль па апельсіны — як прыязджалі дэпутаты-цёткі на сесію Вярхоўнага Савету БССР у Менск, — ладавалі экзатычнымі пладамі авоські і, шчасьлівыя, вярталіся дадому. Абурэньне маё, мушу прызнацца, было вялікае. Чаму прамаўчалі нашыя? Чаму не сказалі, як нам баліць душа ад несправядлівасьці, ад прыгнёту, ад зьдзеку? Пра гэта я досыць іранічна сказаў у друку, чым, як неўзабаве пераканаюся, вельмі раззлаваў некаторых нашых «нардэпаў».

Вось калі я пашкадаваў, што не прайшоў у дэпутаты Вярхоўнага Савету СССР. А ўжо ж бы дабіўся, каб мне слова далі. А калі б не далі — дык беларускі народ ведаў бы: нашаму слова не далі. Як гэта кажуць, запішам для гісторыі.

***

З прадвесьня ўшчыльную заняўся стварэньнем ТБМ, падрыхтоўкай да першага Устаноўчага зьезду Таварыства. Згода ЦК КПБ на гэта была дадзена лёгка — і ня дзіва: аналагічнае Таварыства на Украіне ўжо было афіцыйна зарэгістраванае і пачало дзейнічаць. Прыклад ёсьць! — значыць і мы можам пайсьці на такую саступку «нацыяналістам». Ды і Крэмль, несумненна, не пярэчыў, там ужо ў такіх таварыствах небясьпекі ня бачылі. Што належала перш за ўсё зрабіць — самае неабходнае? Распрацаваць статут Таварыства і арганізаваць па ўсёй Беларусі, у гарадах і гарадскіх пасёлках, першасныя суполкі ТБМ, якія выберуць дэлегатаў на Устаноўчы зьезд. У працы над статутам актыўны ўдзел прымалі пісьменьнікі і навукоўцы (Б. Сачанка, П. Садоўскі, Г. Цыхун, З. Санько і інш). Па дзяржаўна-партыйнай завядзёнцы, дзеля паважнасьці, арганізацыямі-заснавальнікамі ТБМ афіцыйна запісаны: Саюз пісьменьнікаў Беларусі, Міністэрства адукацыі, Міністэрства культуры, Інстытут мовазнаўства АН, Інстытут літаратуры АН, Фонд культуры, Дзяржтэлерадыё, Таварыства «Радзіма», Таварыства Дружбы і культурных сувязяў з заграніцай. У пачатку чэрвеня рэспубліканскія газеты апублікавалі праект Статуту ТБМ. Найбольш цешылі тыя разьдзелы і параграфы, у якіх гаварылася пра самыя важныя мэты і задачы Таварыства. «3. ТБМ — масавая арганізацыя, якая першаступеннай задачай мае адраджэньне ў духоўным жыцьці народа беларускай мовы і праз яе ўсёй нацыянальнай культуры...» «6. ...Лічыць абавязкам праводзіць грунтоўную растлумачальную і прапагандысцкую работу, настойліва фарміраваць грамадскую думку з тым, каб усе жыхары рэспублікі зразумелі жыцьцёвую неабходнасьць наданьня беларускай мове статусу дзяржаўнай мовы БССР». «10. Адной са сваіх галоўных мэт таварыства лічыць адраджэньне ў Беларусі... нацыянальнай асьветы і сістэмы нацыянальнай школы ўсіх тыпаў і забесьпячэньне ўмоваў для бесьперапыннай адукацыі на беларускай мове».

27 чэрвеня адбыўся Устаноўчы зьезд Таварыства. (Цікавая дэталь: днём раней, 26-га, закончыўся Устаноўчы зьезд БНФ). Праз дзень у газетах была апублікавана — пад назвай «Адраджэньне роднага слова» — інфармацыя БелТА аб рабоце Зьезду, у якой гаварылася: «Прадстаўнікі практычна ўсіх раёнаў рэспублікі канкрэтна і зацікаўлена абмяркоўвалі магчымыя шляхі ўключэньня на самай дэмакратычнай аснове ў свой рух мільёнаў людзей, усіх, хто жадае ня проста захаваньня роднага слова, якое за гады культу асобы і застою аказалася на мяжы зьнікненьня, але і яго сапраўднага адраджэньня». І далей: «Удзельнікі зьезду горача падтрымалі выказаную ў дакладзе старшыні аргкамітэту, першага сакратара Саюзу пісьменьнікаў рэспублікі Ніла Гілевіча прапанову аб разгортваньні шырокага прапагандысцкага і арганізатарскага руху за наданьне беларускай мове статуса дзяржаўнай». Помню той незабыўны момант, калі прагучала гэтая прапанова. Што рабілася ў зале — якія грымелі воплескі, доўжыліся авацыі, выгукаліся воклічы! Я глядзеў на ўзбуджаных, ахопленых энтузіязмам людзей і адчуваў, што магу не стрымаць сьлёз. Дык вось жа яна, Беларусь! Вось яна — жывая, сапраўдная, непераможная! Вось як выбухова яна заяўляе пра сваю любоў да роднага слова, пра сваю вернасьць яму, пра сваё сьвятое права надаць яму дзяржаўную моц!..

Выпадкова (само па сабе, ніхто не арганізоўваў прамоўцаў), але ж і зусім не выпадкова (па волі Божай) слова на зьезьдзе ўзялі ня толькі вядомыя літаратары, філолагі, гісторыкі, настаўнікі, — гэта і чакалася, — але палымяна выступілі і рабочыя (П. Зьмітрук, У. Шушкевіч) і аж два ксяндзы (У. Чарняўскі і Я. Матусевіч).

У выбраную на зьезьдзе Раду ТБМ увайшло 58 чалавек (па недагляду — цотны лік). Сярод іх такія відныя постаці нацыянальнай літаратуры і культуры, навукі і адукацыі, як Я. Брыль, Р. Гарэцкі, В. Шаранговіч, У Калесьнік, А. Мальдзіс, Ф.Янкоўскі, Г. Бураўкін, Б. Сачанка, А. Лойка, С. Законьнікаў, Г. Цыхун, З. Санько, А.Падлужны, П. Садоўскі, А. Каўка, М. Купава, А. Клышка, А. Грыцкевіч, Л. Лыч, В. Маслюк, А. Белакоз, міністры А. Бутэвіч, Я. Вайтовіч, М. Дзямчук, сакратар сталічнага ГК КПБ П. Краўчанка. Дзякуючы апошняму ТБМ неўзабаве атрымала досыць прыстойнае памяшканьне, у якім разьмяшчаецца да гэтага часу. У будучым, на наступных зьездах (1991, 1993, 1995) у такім магутным складзе рада ТБМ ужо ніколі не выбіралася. Чаму? Гэтаму спрычыніліся важныя перамены ў грамадска-палітычным жыцьці краіны. Прыняцьце Закону аб мовах, дэмакратычныя выбары ў Вярхоўны Савет рэспублікі, абвяшчэньне незалежнасьці Беларусі, развал СССР, фактычная ліквідацыя камуністычнага рэжыму, рэзкае ўзмацненьне працэсаў дэмакратызацыі і беларусізацыі — усё гэта адцягвала многіх выдатных дзеячаў ад ТБМ, вымушаючы іх засяродзіцца на значных і адказных участках дзяржаватворчасьці (напрыклад, у пастаянных камісіях Вярхоўнага Савету, у Міністэрствах і выдавецтвах, у палітычных партыях). Спадарожнічала гэтаму ўсьведамленьне (на жаль, заўчаснае), што наконт беларускай мовы пытаньне ў прынцыпе вырашана: яна заканадаўча замацавана ў якасьці дзяржаўнай і шчасьлівы лёс надалей ёй забясьпечаны. Змагацца за яе дзяржаўны статус ужо няма патрэбы, і Таварыства можа заняцца іншымі, больш прыватнымі праблемамі.

На ўстаноўчым зьезьдзе, апрача статуту ТБМ, былі прынятыя і некаторыя іншыя дакументы, у прыватнасьці «Зварот да грамадзянаў Беларускай ССР, да беларусаў, якія жывуць за межамі рэспублікі, да ўсіх прыхільнікаў беларускага слова». У звароце гаварылася: «Горача заклікаем з разуменьнем і адчуваньнем гістарычнай адказнасьці паставіцца да катастрафічнага становішча беларускай мовы ў Беларусі — падтрымаць шматлікія прапановы грамадскасьці аб неадкладным наданьні ёй дзяржаўнага статусу ў рэспубліцы». І такі ж палымяны заклік уступаць у Таварыства, усюды ствараць яго суполкі, растлумачваць яго мэты і задачы, і вядома ж — сваім асабістым прыкладам — заахвочваць, «каб беларуская мова ў будзень і сьвята гучала ва ўсіх сферах нашага жыцьця».

Як жа хацелася верыць, што гэтыя словы будуць пачутыя, што яны дойдуць да сэрцаў мільёнаў і што водгукам на іх будзе вялікае абуджэньне сумленьня і волі народа — волі будаваць сваю свабодную суверэнную Бацькаўшчыну!..

28 верасьня ТБМ як грамадская арганізацыя было зацьверджанае Прэзідыумам Вярхоўнага Савета БССР (Тады была такая практыка). Ня гледзячы на мой грунтоўны даклад, зацьвярджэньне прайшло без аніякага энтузіязму — наадварот, з пэўнай насьцярожанасьцю і паблажлівасьцю: маўляў, ну што ж, зацьвердзім, але, але... глядзіце, каб уся праца Таварыства ішла ў рамках закона, адпавядала Канстытуцыі, не падагравала нацыяналізму.

Гэта была апошняя кропка ў працэсе афармленьня арганізацыі. ТБМ тым часам разгарнула актыўную дзейнасьць. У гарадах і пасёлках, пры навучальных установах і на прадпрыемствах пачалі ўзьнікаць першасныя суполкі, якім належала аб’яднацца ў гарадскія і раённыя арганізацыі (пазьней былі створаныя і абласныя). На Радзе быў выбраны намесьнік старшыні ТБМ (ім стаў настаўнік Я. Цумараў) і рабочы сакратарыят, былі зацьверджаныя кіраўнікі камісіяў. Кожная з камісій распрацавала канкрэтную праграму дзейнасьці, хоць за працу далёка ня ўсе з іх узяліся аднолькава энтузіястычна. Найбольш плённа з самага пачатку і ў наступныя гады працавалі камісіі: выдавецкая, тэрміналагічная, па ўдасканаленьні правапісу, па сувязях з суайчыньнікамі за межамі рэспублікі, па тапаніміцы. Амаль не разгарнулі працы — ні на пачатку, ні пасьля — камісіі па культуры мовы, па зрокавым і гукавым афармленьні жыцьцёвага асяроддзя, па моўных скарбах народу. Недастаткова актыўна працавала галоўная, у маім разуменьні, камісія — арганізацыйна-прапагандысцкая. У выніку — толькі на палавіне тэрыторыі рэспублікі былі створаныя суполкі ТБМ, ды і з тых, што меліся, многія існавалі намінальна, бо фактычна бяздзейнічалі. Дзеля справядлівасьці трэба сказаць, што і арганізоўваць на перыферыі суполкі было неймаверна цяжка — у многіх раёнах партыйнае кіраўніцтва ня толькі не спрыяла і не падтрымлівала гэты рух, але перашкаджала, не дазваляла яго разгортваць (як пазьней у 1990—1991, сабаціравала выкананьне Закона аб мовах і распрацаванай на яго аснове Праграмы ажыцьцяўленьня ў рэспубліцы Закона аб мовах).

Увогуле, мушу сказаць, што за гады працы ў ТБМ я пераканаўся яшчэ больш у адной сваёй даўняй думцы пра беларускую творчую інтэлігенцыю — пісьменьнікаў, мастакоў, музыкаў, артыстаў: у бальшыні сваёй — безініцыятыўныя і лянотныя ў тым, што датычыць не асабістых, а грамадскіх інтарэсаў. За трыбунай, на сходах, на зьездах, на канферэнцыях і г. д.— гавораць голасна і нават палымяна, і крытыкуюць, і заклікаюць, і разумна разважаюць, а як дойдзе да канкрэтнай практычнай справы — дзе што дзявалася? Дзе той пафас і палымянасьць, тая напорыстасьць і моц духу?..

У сакавіку 1990 года пачаў выходзіць, з перыядычнасьцю — адзін раз у месяц, бюлетэнь ТБМ «Наша слова». Грошы на яго выданьне велікадушна знайшоў Савет Міністраў (дзякуючы падтрымцы намесьніка старшыні СМ Н. М. Мазай і міністра культуры А. Бутэвіча). Гэта было немалое дасягненьне — свой орган друку. Рэдактарам бюлетэня на першай пары быў старшыня Таварыства, «рабілі нумар» практычна Г. Тумаш, А. Траяноўскі, З. Санько, Н. Гілевіч. Сакратаром рэдакцыі і адказным за выпуск быў нястомны руплівец Г. Тумаш.

***

У канцы лета таго, 1989-га году адбылася яшчэ адна нязначная, прыватнага парадку ў маім жыцьці падзея, аб якой варта ўспомніць для больш дакладнага разуменьня майго тагачаснага душэўнага стану: я зьняў сваю кандыдатуру са сьпіску прэтэндэнтаў на званьне члена-карэспандэнта АН БССР. Многія ўгаворвалі мяне не рабіць гэтага, што я маю рэальныя шанцы перамагчы канкурэнтаў, (а іх было чацьвёра, усе мае добрыя знаёмыя), але я папрасіў маю кандыдатуру зьняць. Чаму? Бо адбыўся спадман. Яшчэ вясной мне пазваніў прэзідэнт акадэміі У. П. Платонаў, што ў іх ёсьць намер вылучыць мяне на чарговых выбарах у членкоры, — маўляў, як я на гэта гляджу. Я адказаў: дзякую, гляджу добра і пагаджуся, але з адной умовай: па сьпецыяльнасьці не літаратуразнаўства, а літаратура. «Я так і разумею, — адказаў Уладзімір Пятровіч, — як калісьці Максіма Танка. Я скажу сакратару аддзяленьня Навуменку, каб афармлялі іменна па літаратуры». «Пусьцілі» мяне, аднак, па літаратуразнаўству. Спаборнічаць і — хочаш ня хочаш — псаваць адносіны з блізкім сябрам і калегам па кафедры А. Лойкам — найбольш верагодным з прэтэндэнтаў — мне не хацелася. І, здаецца, добра зрабіў. Як і меркавалася, членкорам быў выбраны Алег Антонавіч. То і дзякаваць Богу.

28-га лістапада завяршылася мая кар’ера літаратурнага чыноўніка ў СП БССР. У поўным сэнсе слова — «бразнуў дзьвярыма». Цалкам неспадзявана для ўсіх — і для пісьменьнікаў, і для старшыні СП Максіма Танка, і для ЦК (а гэта ўжо амаль хуліганства, бо пасада — наменклатурная, і ад яе самавольна не вызваляюцца, абавязкова патрабуецца ўзгадненьне). Зрабіў я гэта на чарговым пленуме Праўленьня, выйшаў на трыбуну, прачытаў заяву «Прашу вызваліць...» і сеў. Зала — анямела. У сяго-таго ў прэзідыуме аж сківіца адвісла. Прадстаўнік ЦК пабег званіць начальству: як быць? ЧП! Першы схамянуўся агаломшаны Яўген Іванавіч і пачаў угаворваць, каб я адмовіўся ад заявы, — маўляў, гэта несур’ёзна, выбіраў цябе зьезд — зьезд і вызваліць... Запярэчылі і іншыя, зашумела зала. Я ўзяў слова яшчэ раз: можаце не вызваляць, але з заўтрашняга дня на працу я выходзіць ня буду, я здымаю з сябе гэтыя абавязкі; тым больш, што мяне выбралі старшынёй ТБМ, а там неймаверна шмат работы... Тады з аўтарытэтным словам зьвярнуўся да аўдыторыі Я. Брыль: «Ну што — ён на ўсё жыцьцё наняўся? Дзевяць гадоў адслужыў — мала? Прапаную ставіць на галасаваньне і просьбу задаволіць.» Так і сталася. Бывай, кантора!..

За тыдні тры да гэтага, прадчуваючы разьвітаньне з «канторай», рашыў схадзіць да Пімена Панчанкі — найбольш блізкага мне духам і характарам творчасьці з усіх сучасных паэтаў. Схадзіць, каб, так бы мовіць, трохі паспавядацца, шчыра, даверліва пагутарыць — аб тым, што набалела. Вось што запісаў у сваім дзёньніку Пімен Емельянавіч пра гэты мой візіт да яго: «8-га лістапада прыйшоў Ніл Гілевіч. Зоя і я праседзелі з ім за сьвяточным сталом больш чатырох гадзінаў. Мне было цікава (здаецца, і яму). Я думаў, што ён даўно зьезьдзіў у ААН (ЗША). Аказваецца, ён ня езьдзіў: яму не прапанавалі. Нехта на яго накапаў, як нацыяналіста № 1. І, як быццам, КДБ яго не пускае. Недарэчнасьць!» (Полымя, 1998, № 9). Помню зьдзіўленьне і абурэньне Панчанкі, калі я сказаў яму пра гэта. Як жа так?! — ніяк ня мог паверыць П. Е. А вось так! Членамі беларускай дэлегацыі на сесіях ААН пабывалі бадай ня менш як трыццаць пісьменьнікаў. І ня толькі ваяўніча ідэйным членам КПСС аказалі давер ЦК і КДБ, але і некаторым беспартыйным літаратарам (А. Адамовічу, Р. Барадуліну). А мне — не! Ні членства ў партыі, ні пасада — нічога ня значаць, калі да цябе недавер Там. Калі там ведаюць, што ты нізашто і нідзе не паступішся ў галоўным — у вернасьці Беларусі, беларускаму слову, беларускай праўдзе.

Між іншым, на гэту тэму прамахнуўся са сваім прагнозам вядомы выдавец М.Дубянецкі. У сваім дзёньніку «Трэба рызыкаваць» (запіс за 8.I.1982) г.) ён характарызуе склад выдавецкага Савету, у якім 29 чалавек, з іх — 19 пісьменьнікаў. З гэтых 19-ці — 14 членаў КПСС, якіх Дубянецкі іранічна называе «дваранскай» групай, або групай «першародных» (у адрозьненьне ад «ня поўных савецкіх дваранаў» — В. Быкава, Я. Брыля, А. Адамовіча, Р. Барадуліна і далучанага да іх члена КПСС А. Сабалеўскага). Дык вось аўтар дзёньніка піша, што некаторыя з іх, у тым ліку Н. Гілевіч, «яшчэ не «прадстаўлялі» сваю рэспубліку на сесіях генеральнай Асамблеі Арганізацыі Аб’яднаных Нацыяў. Але ж абавязкова ня сёньня-заўтра Палітбюро ЦК КПСС зацьвердзіць іх на гэтую ролю...» Прамахнуўся, паўтараю, Міхал Фёдаравіч. У наступныя гады Палітбюро зацьвердзіла дэлегатамі на сесію ААН А.Адамовіча, В. Адамчыка, Р. Барадуліна, В. Зуёнка, апошнім, у 1990 годзе — А.Мальдзіса. Н. Гілевічу такі гонар не дастаўся, бо, сказала Ніна Іванаўна, «ты гаворыш тое, што думаеш, а ня тое, што ім трэба».

Уражаны быў Панчанка ня толькі сюжэтам пра ААН. Ня менш зьдзівіла яго і яшчэ адно накладзенае на мяне спагнаньне за нацыяналізм. Ён даведаўся ад мяне, што за 9 гадоў працы на пасадзе першага сакратара СП я ні разу ня быў выбраны ня толькі ў ЦК, як мой папярэднік, але і ні ў абкам, і ні ў гаркам і нават у райкам КПБ. (Нядаўна адзін стары сябар па радыё «Свабода» і ў газеце «Вячэрні Мінск» запальна-пераканана абвясьціў, нібыта я быў кандыдатам у члены ЦК КПБ і таму ня мог напісаць дысідэнцкі «Сказ пра Лысую гару». Хлусьня, ды яшчэ і подлая! Ну, калі б я фіглярыў так, як ён, дык, напэўна, мяне б выбралі — калі б не ў ЦК, дык хоць у які з гэтых ніжэйшых «камаў». Але дзякаваць Богу — не заслужыў. Так што — трохі магу і паганарыцца).

Доўгая, шчырая гутарка з Піменам Емельянавічам яшчэ раз пераканала мяне ў думцы: якая шчасьлівая магла б быць Беларусь, маючы такіх паэтаў, калі б ня ліха-нядоля нашая! Ну, але і ўсё адно дзякаваць Богу, што такія паэты, як Панчанка, ёсьць, бо бяз іх Беларусі было б яшчэ цяжэй, яшчэ горш.


ЧАСТКА ЧАЦЬВЁРТАЯ

1990—1994


Апошнія месяцы 1989-га я амаль цалкам ахвяраваў на падрыхтоўку «Закону аб мовах у Беларускай ССР», паводле якога беларуская мова павінна стаць у Беларусі, — кроў з носа — толькі так! — адзінай дзяржаўнай. Пастанова Вярхоўнага Савета БССР аб выпрацоўцы гэтага Закону была прынятая яшчэ ў ліпені, тады ж на сесіі была створаная адмысловая камісія — з вельмі доўгай, каб усё ахапіць, прадугледзець і ня схібіць, назвай: «Камісія па падрыхтоўцы прапаноў аб заканадаўчым урэгуляваньні статуса беларускай, рускай і іншых моў, якімі карыстаецца насельніцтва Беларусі». Старшынёй Камісіі прызначылі Н. М. Мазай, а намесьнікам — Н. Гілевіча. У Камісію, апрача дэпутатаў (В.Быкаў, І. Чыгрынаў, Ю. Смірноў, Г. Бураўкін і інш.) увайшлі таксама мовазнаўцы П. Садоўскі, А. Падлужны, М.Яўневіч, пісьменьнікі Б. Сачанка, В. Рагойша, сакратар ГК КПБ гісторык П. Краўчанка, юрыст А. Абрамовіч і інш.

На першым жа пасяджэньні Камісіі разгарэліся спрэчкі. Як і трэба было чакаць, далёка ня ўсе былі згодныя з фармуліроўкай самага галоўнага артыкулу будучага закону: беларуская мова зьяўляецца ў Беларусі адзінай дзяржаўнай, а рускай мове адводзіцца роля мовы міжнацыянальных зносінаў. Некаторыя дэпутаты дамагаліся, каб у праект Закону былі прапанаваныя ў якасьці дзяржаўных дзьве мовы — і беларуская, і руская. Асабліва ваяўніча, помню, змагаўся за дзьве дзяржаўныя мовы прадстаўнік рабочага класу дэпутат Г. Капанік: колькі нянавісьці пёрла з яго і да беларускай мовы, і да нас, «нацыяналістаў»! Такая была ў партыйна-савецкіх вярхах практыка: выпускаць і нацкоўваць на беларускую інтэлігенцыю інтэрнацыяналістаў-пралетарцаў. Аднойчы сакратар ЦК КПБ па ідэалогіі мне так і сказаў (гаворка ішла пра рашучы бээнэфаўскі настрой у студэнцкай моладзі): «А мы на них рабочий класс напустим». Страшнавата стала.

На гэтым жа першым пасяджэньні Камісіі была створаная рабочая група для напісаньня праекту Закону аб мовах, узначаліць якую даручылі мне. Праект быў падрыхтаваны досыць хутка, да сярэдзіны кастрычніка — дапамаглі атрыманыя намі матэрыялы з тых рэспублік Саюзу, дзе аналагічны Закон ужо быў прыняты (у прыватнасьці, з Эстоніі: там Статус эстонскай мовы быў зацьверджаны Вярхоўным Саветам рэспублікі яшчэ ў канцы мінулага году). Шмат спрэчак пры абмеркаваньні праекту Закону ў Камісіі выклікала пытаньне аб тэрмінах выкананьня яго паасобных артыкулаў. Выбралі аптымальны варыянт, найбольш рэалістычны — з увагі на тое надзвычай цяжкае становішча, у якім беларуская мова ў Беларусі на сёньняшні дзень знаходзіцца. Пазьней, на працягу многіх гадоў, з боку некаторых актывістаў БНФ будзе весьціся крытыка, што вызначаныя тэрміны былі занадта вялікія, расьцягнутыя, трэба было даваць менш часу на беларусізацыю дзяржаўных установаў і школаў. Пытаньне спрэчнае, але асабіста я лічу, што гэта крытыка няслушная, усё, што датычыць тэрмінаў, было прадумана і ўзважана самым сур’ёзным чынам. Мы зыходзілі з разуменьня таго сумна-горкага факту, што за дзьвесьце гадоў панаваньня расейскай улады русіфікацыя ў нас зайшла занадта глыбока, і ня толькі як моўная практыка, але і як сьвядомасьць, і як псіхалогія — масавая псіхалогія недастатковай самапавагі, прыніжанай нацыянальнай годнасьці, абыякавага і нават нігілістычнага стаўленьня да свайго, роднага. Тое, што накручвалася дзьвесьце гадоў, «адкруціць» хутка, за год-два — не рэальна, рэвалюцыйны гвалт можа толькі нашкодзіць справе. Як раіць мудрая прыказка: цішэй едзеш — далей будзеш.

Наконт хуткасьці ў мяне была трывога іншага парадку. У студзені наступнага 1990-га году адбудзецца апошняя сесія Вярхоўнага Савета XI скліканьня, — набліжаюцца новыя выбары ў парламент рэспублікі. Ці ня зробяць сваю нядобрую справу сілы, якія катэгарычна супраць беларусізацыі, супроць вяртаньня дзяржаўных правоў беларускай мове — ці не зацягнуць яны падрыхтоўку Закону з тым, каб перадаць яго новаму, дванаццатаму скліканьню ВС. Пакуль новы склад будзе выбраны і распачне працу — пройдзе добрага паўгода. А як вядома — адклад не ідзе на лад. Перамаўляўся наконт гэтага з Нінай Мікалаеўнай Мазай, яна супакойвала, што такое не павінна здарыцца — план працы ВС зацьверджаны на сесіі і пераглядаць гэта пытаньне ў кіраўніцтва рэспублікі намеру няма. Іншая рэч, што малавата часу на публічнае, усенароднае абмеркаваньне праекту Закону аб мовах. Хацелася, каб як мага больш нацыянальна сьвядомых грамадзянаў выказаліся ў падтрымку беларускай мовы як адзінай дзяржаўнай у рэспубліцы. Рада ТБМ прыняла зварот — да ВС СССР, ВС БССР і дэпутатаў ВС рэспублікі з заявай, што ТБМ выступае супроць наданьня рускай мове статусу агульнадзяржаўнай мовы ў СССР. Так новаствораная грамадская арганізацыя адназначна і катэгарычна вызначыла сваю пазіцыю ў гэтым надзвычай важным палітычным пытаньні.

У канцы лістапада адбылося сумеснае пасяджэньне трох пастаянных Камісіяў ВС БССР (па адукацыі і культуры, па нацыянальных пытаньнях і заканадаўчых меркаваньняў), на якім праект Закону аб мовах быў у цэлым ухвалены. Засталося яго ўсенародна абмеркаваць, а затым вынесьці на чарговую — апошнюю сесію ВС XI скліканьня — на разгляд. На гэтым жа пасяджэньні трох пастаянных Камісіяў была выказаная прапанова Савету Міністраў БССР распрацаваць Дзяржаўную Праграму разьвіцьця беларускай мовы і іншых нацыянальных моў у Беларусі, разлічаную на перыяд да 2000 году.

Вялікая запаветная мара пачынала набываць нібыта рэальныя абрысы. Памажы, Божа!..

За апошнія гады ў недзяржаўным беларускім друку і па радыё «Свабода» было шмат добрага сказана пра апазіцыю БНФ у ВС РБ XII скліканьня. Нават у «Гістарычнай энцыклапедыі Беларусі» грунтоўна расьпісана яе напорыста-актыўная дзейнасьць на карысьць незалежнай Беларусі. Слушна і справядліва. Хоць сёе-тое, на мой погляд, істотнае ўпушчана, ці, па ўласьцівай беларусам «шляхетнасьці», сьвядома абыдзена. Не адзначана, напрыклад, што ўсе дэпутаты, якія склалі апазіцыю БНФ, былі вылучаныя ў Вярхоўны Савет суполкамі ТБМ — адзінай тады афіцыйна зарэгістраванай нацыянальна-патрыятычнай грамадскай арганізацыяй, якая дзякуючы свайму статусу мела права на вылучэньне кандыдатаў у дэпутаты і, падзяляючы праграму БНФ, натуральна была зацікаўленая ў вылучэньні сваіх аднадумцаў і паплечнікаў. А якая яшчэ афіцыйна прызнаная грамадская арганізацыя ў Беларусі магла вылучыць у Вярхоўны Савет бээнэфаўцаў? Ніякая! Іншых такіх арганізацыяў не было. Усе іншыя афіцыйна прызнаныя арганізацыі або катэгарычна не прымалі БНФ, або баяліся сябе скампраметаваць сімпатыямі да яго. Ня будзем забываць, што галоўным страшыдлам для грамадства рэспублікі па-ранейшаму заставаўся беларускі нацыяналізм (а калі дакладна — беларускі патрыятызм). З вылучэньнем сяброў БНФ кандыдатамі ў дэпутаты ВС праблемы ня скончыліся: Цэнтральная Выбарчая Камісія наважыла незарэгістраваць «гэтых дэмакратаў і нацыяналістаў». Помню, як ужо ў канцы рабочага дня да мяне ў кабінет цэлым гуртам зайшлі, відочна ўсхваляваныя, бээнэфаўцы і папрасілі тэрмінова ўмяшацца, каб уратаваць справу: заўтра апошні дзень рэгістрацыі, а ЦВК няйначай як рашыла не дапусьціць іх да выбараў і шукае прычыны, каб гэта зрабіць апраўдана. Я тут жа набраў па вяртушцы нумар сакратара ЦВК, назваўся (а быў намесьнікам старшыні пастаяннай Камісіі ВС) і адпаведным тонам сказаў: «Не парушайце Закону і не нарывайцеся на скандал. Іх вылучыла ТБМ — ухваленая ў ЦК, зацьверджаная Вярхоўным Саветам рэспубліканская арганізацыя». — «Ну калі вы так лічыце, што ў Вярхоўным Савеце павінны быць бээнэфаўцы — добра, зарэгіструем...» Амаль усе зарэгістраваныя праз тры месяцы былі выбраны ў парламент. (Успамінаючы ўсё гэта, ніяк не магу і да гэтага часу зразумець, чаму так несправядліва праз усе наступныя гады ставіўся да ТБМ Васіль Быкаў. Што здарылася? Ня мог жа ён ня ведаць сапраўдную пазіцыю ТБМ і яго ролю ў падзеях найпершай грамадска-палітычнай важнасьці. Чаму ж ён з такім «зайздросным» пастаянствам папракаў Таварыства, іранізаваў і кпіў з нашых клопатаў? Хто меў сілу ўплываць на яго і падбіваць на негатыўныя ацэнкі дзейнасьці ТБМ? Паўтараю: ня верыцца, каб ён ня бачыў і не разумеў вялікай патрыятычнай, нацыянальна-адраджэнцкай ідэі, закладзенай у ТБМ і яго працы).

Так адыходзіў у нябыт, у гісторыю неспакойны, напружаны, напоўнены прадчуваньнем вялікіх пераменаў восемдзесят дзявяты год. Мне ён запомніцца яшчэ і тым, што ў гэтым годзе быў створаны Беларускі ПЭН-цэнтр, і што яго кіраўніцтва (прэзідэнт В. Быкаў, старшыня Р. Барадулін) не пусьціла ў гэтую літаратурную арганізацыю паэта і эсэіста Ніла Гілевіча. Помню, як моцна я быў зьдзіўлены выказаным мне недаверам. «Во каб цябе перуны сьпяклі, такую праклятую долю! Нават у ПЭН-клюб не гаджуся!..» Помню, і як зрэагавала на гэта сваёй любімай прыгаворкай Ніна Іванаўна: «Сьмякнеце ды радуйцеся!». «Сьмякнуў». І — вось ужо добры дзясятак з гакам гадоў — радуюся. Добра, што ніхто з беларускіх ПЭНаўцаў (а іх каля сотні) так і не агледзеўся, і не спахапіўся: а за што падвергнуты астракізму Ніл Гілевіч?..

***

26-га студзеня 1990 году адбылося тое пасяджэньне Вярхоўнага Савету БССР, якое ўжо неаднойчы — і справядліва — было названа «гістарычным». У гэты дзень упершыню ў гісторыі краіны і народу быў прыняты закон, паводле якога беларуская мова абвяшчалася адзінай у рэспубліцы дзяржаўнай. Рускай мове гэтым законам быў нададзены статус мовы міжнацыянальных зносінаў. Гэтая вялікая, запаветная ад дзядоў-прадзедаў перамога была здабыта вельмі і вельмі нялёгка. Ішлі да яе доўга, і да самага апошняга часу ўсё, так бы мовіць, вісела на валаску. Надзвычай драматычна разгортваліся падзеі ў авальнай зале Вярхоўнага Савету ў дзень прыняцьця Закону. Даклад зрабіла Н. Мазай, садаклад — А. Караткевіч. Выступілі ў падтрымку, прычым — натхнёна і пераканаўча, дэпутаты І. Чыгрынаў, Дз. Арцыменя, Л. Кісялеўскі, Н. Гілевіч, М. Дзямчук, Н.Пашкоўская, І. Навуменка, І. Красіцкі, Г. Бураўкін, Я. Берасьценя, дэпутат ВС СССР І. Лучанок, міністр культуры Я. Вайтовіч, сакратар гаркама КПБ П.Краўчанка. Шэраг заўвагаў — хаця б закон не пакрыўдзіў рускую мову ў Беларусі — выказаў дэпутат І. Кенік. Дэпутат Р. Янкоўскі ўхваліў Закон, але больш гаварыў аб праблемах выхаваньня ў сям’і. Дэпутат-генерал Г. Весялоў і дэпутат-міністр А. Гурыновіч рашуча патрабавалі запісаць у Законе, што дзяржаўнымі ў Беларусі зьяўляюцца дзьве мовы — беларуская і руская. Няхай сабе ва ўсіх рэспубліках дзяржаўная мова адна — мова тытульнай нацыі, а ў нас, у Беларусі, дзяржаўнымі будуць дзьве — і руская таксама. Мы — не такія, як усе, мы — асаблівая рэспубліка, асаблівая нацыя. (У дужачках: калі не цяпер — дык гадоў праз колькі мы вам сваю правату дакажам!). А. Гурыновіч надта ж падкрэсьліваў, што дзяржаўных моў у сьвеце ўсяго паўсотні — з агульнай колькасьці звыш трох тысячаў, дык куды, маўляў, мы са сваёй плішчымся. На мяне, разьмінаючыся, глядзеў з непрыязнасьцю і пагардай, што неаднойчы здаралася, я заўважаў, і раней. (Яшчэ адзін ключ да разгадкі, чаму я ня зьезьдзіў дэлегатам БССР у ААН — ад міністра замежных спраў залежала вельмі шмат).

Насуперак асобным галасам незычліўцаў, дэпутаты, ведаючы, што пытаньне ўзгодненае ў ЦК і што ва ўсіх рэспубліках Саюзу аналагічныя законы аб мовах ужо прынятыя, дружна і з лёгкай душой націснулі на кнопкі. Раскладка галасоў мне здалася неверагодна аптымістычнай: шмат жа патрыётаў, божухна! Будзем жыць! «За» прагаласавалі 332 дэпутаты, «супроць» — 27, устрымаліся — 9 чалавек, 17 — не галасавалі зусім. (І тут «беларуская» рысачка вылезла: аж 17 ухіліліся ад галасаваньня зусім — на ўсякі выпадак. А раптам аднойчы жыцьцё паверне не туды? Хоць і гэты страх быў дарэмны: галасаваньне было не імянное). Калі на табло загарэліся выніковыя лічбы — воплескі ў зале прагучалі грымотныя. Старшыня Вярхоўнага Савету тут жа абвясьціў на 15 хвілінаў перапынак,— думаю, наўмысна, каб даць людзям абмяняцца пачуцьцём радасьці. І дэпутаты гэтай радасьці не хавалі, і горача віншавалі адзін аднаго з перамогай. Збылося! Сталася! Зьдзейсьнілася! Беларуская мова ў Беларусі ад гэтага часу — дзяржаўная! Многія ад радасьці рашылі і скончыць на гэтым свой сёньняшні рабочы дзень. Незвычайны, сапраўды гістарычны дзень! Тое, з-за чаго столькі перажывалі, хваляваліся, трымцелі душою,— адбылося. Закон прыняты! Усё! Назад ужо цяпер не адкруціш! (Запомнім, чытач, гэтыя словы, гэтыя наіўныя словы). Паводле стэнаграмы сесіі, каля 50 чалавек у залу пасьля перапынку не вярнуліся. Можа, і падаліся адзначыць радасную сьвяточную падзею. Некаторыя — дык напэўна. Астатняе, што сёньня на парадку дня, ужо нецікава.

І дарэмна так падумалі тыя, што пайшлі, зусім дарэмна! Самае цікавае, самае драматычнае пачалося якраз пасьля перапынку.

Тым, што пацярпелі паразу, хапіла і пятнаццаці хвілінаў, каб змовіцца, падрыхтавацца і пайсьці новым наваратам у атаку. Ім адразу ж удалося зьбіць з панталыку і затлуміць старшыню сесіі І. Навуменку, які, было бачна, ня вельмі ўважліва ўслухоўваўся ў фармуліроўкі артыкулаў і блытаў іх. Яны заявілі, што на сумесным пасяджэньні 4-х камісіяў, якім было даручана разгледзець заўвагі да законапраекту, ім паабяцалі, што артыкулы 23 і 24 будуць вынесеныя на галасаваньне ў трох рэдакцыях, адна з якіх — іхняя. Гэта была няпраўда, камісіі выбралі адзін варыянт з трох — той, што і быў у законапраекце, — і бальшынёй галасоў іншыя варыянты адхілілі. Так і павінен быў сказаць ім І. Навуменка. Закон прыняты ў цэлым. Але старшыня паддаўся іх націску, разгубіўся ці спалохаўся, і запрасіў дэпутатаў да новага абмеркаваньня названых артыкулаў. Гэта была вялікая непадарэчнасьць. Ён пачаў тузаць і раз, і другі, і трэці Н. Мазай, і яна тлумачыла і перачытвала фармуліроўкі. Супроць перагаласаваньня выступіла дэпутат Л. Сухнат: «Мы прагаласуем за лазейку, як і было ў ранейшым законе, калі па жаданьні бацькоў або вучняў вывучалася беларуская мова ў школах». За перагаласаваньне выступілі дэпутаты І. Кенік, Э. Пятровіч, А. Гурыновіч, іх «юрыдычна» падтрымаў Р. Васілевіч (сёньняшні старшыня Канстытуцыйнага Суда РБ).

Падхапіўся і коратка, лагічна, пераканаўча выказаўся дэпутат В. Шаранговіч: «Калі прыняць гэтую рэдакцыю, то яна практычна падрывае ўвесь Закон. Тады трэба пачынаць усё спачатку, з артыкулу 2-га («Беларуская мова зьяўляецца адзінай дзяржаўнай» і г. д.). У разгубленасьці Навуменка нанава паставіў на галасаваньне абодва праекты. І той, што рэкаменадаваны камісіямі і ўжо ёсьць у Законе,— не прайшоў, узяў толькі 111 галасоў з 327. А прайшоў альтэрнатыўны варыянт артыкулу 23-га ў рэдакцыі дэпутата Э. Пятровіча. Зьмест яго быў такі: «Па жаданьні грамадзянаў ствараюцца дзіцячыя дашкольныя ўстановы, дзе выхаваньне дзяцей вядзецца на рускай ці іншай нацыянальнай мове». Па жаданьні грамадзянаў! Значыць, тое, што было і дагэтуль — пачынаючы з 1958 году. Мову выхаваньня выбіраюць бацькі! І здарылася неверагоднае: з 327 прысутных дэпутатаў 267 прагаласавала «за», і толькі 14 «супроць». Тыя самыя людзі, што ўжо прынялі Закон у карысьць беларускай мовы, імгненна, усёю масай, павярнуліся на 180° супроць выхаваньня дашкольнікаў па-беларуску (бо які будзе «выбар бацькоў» — гэта ўжо вядома). Вось што такое быў тагачасны беларускі парламент, ня выбраны, а назначаны, «укамплектаваны» пераважна далёкімі-далёкімі ад палітыкі і яшчэ далей ад нацыянальнай сьвядомасьці людзьмі, гатовымі пайсьці за любым дэмагогам і гарлапанам. У яшчэ большай разгубленасьці І. Навуменка абвясьціў: «Давайце ставіць на галасаваньне артыкул 24». А гэта — аналог 23-га, толькі ўжо не аб дашкольных установах, а агульнаадукацыйных школах. Маланкай мяне пранізаў жах: канешне ж, і тут пройдзе варыянт Э. Пятровіча — гэта ўжо само сабой, іначай ня будзе пасьлядоўнасьці: садкі — рускія, школы — беларускія. А Навуменка ўжо зачытаў абодва варыянты. Задыхаючыся ад прадчуваньня непапраўнай катастрофы, махаючы рукой Навуменку, я рвануў на праход да мікрафону. Выгляд мой быў, напэўна, страшны. Што я крычаў у мікрафон — цытую па стэнаграме матэрыялаў сесіі. «Прынялі добры Закон, а цяпер хочам усё падрэзаць! Калі мы прагаласуем за прапанову Пятровіча — ня будзе ў нас беларускай школы! Я прашу ўсіх запомніць гэта! Правільна сказала дэпутат Сухнат: гэта ж проста лазейка, гэта ўсё падрэжа пад корань, не было беларускай школы і ня будзе! Вось у чым справа! Пра што гаворыць артыкул 22-і? «На беларускай або на рускай мове...» Затым артыкулы 23, 24 — «На беларускай...», каб хоць якімсьці чынам выправіць становішча з нашай мовай, хоць бы невялікі прыярытэт стварыць беларускай мове, хай часовы, але нам неабходна ратаваць мову, ратаваць нашу школу. Я вельмі занепакоены, што некаторыя таварышы проста не разабраліся, а некаторыя, відаць, стаміліся. Вельмі добры, дэмакратычна створаны Закон! Мы за яго прагаласавалі з усімі папраўкамі. Цяпер творыцца штосьці незразумелае. Калі мы прагаласуем так, як ужо прагаласавалі за артыкул 23, гэта будзе азначаць, што мы фактычна галасуем за дзьве мовы. Няўжо незразумела, што гэта — дзьве дзяржаўныя мовы?»

Усьлед за маім крыкам пачалі кідаць рэплікі з месца іншыя дэпутаты з ліку 14-і, што галасавалі «супроць» беларусазабойчага варыянту Э. Пятровіча. Чатырнаццаці належала перамагчы — пераканаць і павесьці за сабой бальшыню залы. Апомніўся і старшыня І. Я. Навуменка: «Таварышы дэпутаты! Ніл Сямёнавіч Гілевіч выказаў слушную прапанову. Увогуле я быў супроць перагаласаваньня...» Голас з месца (не названа ў стэнаграме, хто): «Таварышы! Я хацеў бы падтрымаць Ніла Сямёнавіча Гілевіча. Давайце падумаем, што мы робім. Раней бацькі вызвалялі сваіх дзяцей ад беларускай мовы, цяпер бацькі будуць ствараць рускую школу... Ці ня тое ж гэта, што было раней? Тое ж. Калі мы ня зробім так, каб нашы дзеці вучыліся на беларускай мове, ведалі беларускую мову, нічога тады не атрымаецца. (...) Тады ня трэба прымаць гэты Закон зусім». Важка прагучала рэпліка І.Шамякіна: «Я поўнасьцю падтрымліваю тое, што сказалі дэпутаты Гілевіч, Сухнат, Кісялеўскі, Навуменка. (...) Варыянт Пятровіча абсалютна непрыймальны. Ён перакрэсьлівае ўсю нашую працу, барацьбу, якую вяла наша грамадскасьць за адраджэньне роднай мовы. Прымаць яго нельга ні ў якім разе». Гэту пазіцыю падтрымаў і міністр адукацыі М. Дзямчук. Былі і яшчэ моцныя галасы з месца — на жаль, не запомніў хто. «Закон, які мы прынялі, ёсьць не што іншае, як адзін з асноўных шляхоў адраджэньня нацыянальнай культуры. Тое, што цяпер бальшыня дэпутатаў прагаласавала іменна супраць гэтага і ніхто не жахнуўся вось гэтай дэградацыі, выраджэньню нацыі, — гэта дзіўна». Адзін з галасоў належаў жанчыне, рускай па нацыянальнасьці. «Каб не абвінавацілі мяне ў беларускім нацыяналізме, я скажу, што я руская, жыву 30 гадоў у Беларусі, мне зараз балюча і сорамна за ўсіх нас. Давайце ўспомнім сваю годнасьць, таварышы дэпутаты-беларусы. Мы трацім мову. Кожны чалавек павінен знаць сваю родную мову. Знаць і ў садку, і ў школе. Давайце перагаласуем. Мы робім памылку».

Вось такая, значыць, руская жанчына, жыхарка і грамадзянка Беларусі. Не толькі прыемна, а радасна, на душы сьветла і хораша — ведаць пра гэта.

Як і трэба было чакаць, перагаласаваньне 23-га і 24-а артыкулаў было пераможна-трыумфальнае на карысьць беларускай мовы. Амаль увесь корпус дэпутатаў яшчэ раз павярнуўся роўна на 180°. Ну, такія мы, беларусы, людзі, нас яшчэ лёгка можна павярнуць і туды, і сюды. Але аднойчы мы станем іншымі. Абавязкова станем. Наш час — наперадзе.

На аснове Закону «Аб мовах у Рэспубліцы Беларусь» была складзена Дзяржаўная Праграма разьвіцьця Беларускай мовы і іншых нацыянальных моў у Беларусі. На чале Камісіі па стварэньню гэтай праграмы была нястомная Ніна Мазай — спадзяюся, яе заслугі перад Родным Словам на гэтым этапе нашай гісторыі Будучыня ацэніць. 28 верасьня праект праграмы быў зацьверджаны пастановай Савета Міністраў, і органы выканаўчай улады ўсіх узроўняў пачалі яе ажыцьцяўляць. Хто і як — гэта ўжо іншая, вялікая і цікавая тэма, якая заслугоўвае асобнага дасьледаваньня, — можа, хто аднойчы гэта і зробіць, я ж змагу тут закрануць яе толькі ў некаторых момантах.

У сакавіку адбыўся другі тур выбараў у Вярхоўны Савет БССР, дэпутатам якога гэтым разам быў абраны і я: з першага разу не прайшоў — было ажно пяць канкурэнтаў. Згоду балатавацца кандыдатам у ВС рэспублікі я даў не адразу — яшчэ надта добра помніў, якія гадствы давялося зьведаць роўна год назад, калі спакусіўся шанцам стаць народным дэпутатам СССР. Але грамадска-палітычная атмасфера ў краіне ўсё больш напалялася, рабілася відавочным, што істотныя перамены ў міжнацыянальных узаемаадносінах — непазьбежныя і, значыць, гэтай непазьбежнасьці трэба спрыяць, трэба фарсіраваць працэс дэмакратызацыі, а гэта ўскладаецца цяпер галоўным чынам на Саветы, у першую чаргу — на Вярхоўны Савет, роля і значэньне якога паводле рашэньня XIX партканферэнцыі істотна ўзрастае. З разуменьнем гэтай сітуацыі я і даў згоду паспаборнічаць за мандат дэпутата. Маю кандыдатуру падтрымала партыйная арганізацыя раёну, у кіраўніцтве якой былі разумныя, дэмакратычна і патрыятычна настроеныя людзі. У траўні я ўжо быў абраны старшынёй пастаяннай Камісіі ВС па адукацыі, культуры і захаваньні гістарычнай спадчыны і аўтаматычна стаў членам Прэзідыуму Вярхоўнага Савета РБ. Ісьці на вельмі турботную і адказную пасаду старшыні жаданьня ў мяне не было ніякага, разьлічваў на працу шараговага дэпутата ў Камісіі, але дэпутаты-бээнэфаўцы, а гэта пераважна маладыя людзі, выказалі трывогу, што калі я адмоўлюся, то гэту пасаду можа заняць хто-небудзь з ворагаў беларушчыны, хутчэй за ўсё так і будзе, бо пракамуністычны дэпутацкі корпус зацікаўлены ў тым, каб як мага больш прасунуць сваіх, — і як тады Камісія па адукацыі і культуры будзе змагацца за адраджэньне Беларусі, за выкананьне Закону аб мовах? Параіўся, як і заўсёды ў падобных сітуацыях, з Нінай Іванаўнай. «Мусіць, бярыся, — трохі падумаўшы, сказала яна. — Бо і проста дэпутатам усё роўна будзеш увесь час круціцца ў гэтым віры, так ужо на раду табе напісана... Ды і хто — калі ня ты? Вядома, пяць гадоў тваіх ляснуць, не напішаш ні радка, але — маладыя, відаць, кажуць праўду: бярыся...» І раптам схамянулася: «А цябе выберуць? Ты вагаешся, згаджацца ці не, а можа ты ня пройдзеш — зарэжуць «сыны Беларусі»?» «Сыноў» ды і «дачок» у зале было нямала, аднак, на маё вялікае зьдзіўленьне, прапусцілі мяне на пасаду Старшыні амаль адзінагалосна — толькі трое «супроць» і ніводзін не «ўстрымаўся» (Газеты назаўтра пісалі: «Унікальны выпадак!») Так давялося мне, на пяцьдзясят дзявятым годзе жыцьця, стаць досыць высокім дзяржаўным чыноўнікам. (Ну, як жа: на пасяджэньне Камісіі і для вырашэньня важных аператыўных пытаньняў магу выклікаць міністраў, іх намесьнікаў, адказных чыноў з Саўміна).

Працы звалілася на мяне незвычайна многа — ад клопатаў, ад дум, як з ёю справіцца, — пухла галава. На шчасьце, у Камісію, апрача «баласту ў нагрузку» і «ўнядроных» «адтуль» зацятых антынацыяналістаў, трапілі разумныя, дзелавыя, поўныя творчай энергіі маладыя людзі несумненна патрыятычнай арыентацыі — Алег Трусаў, Леанід Баршчэўскі, Мікалай Аксаміт, Яўген Цумараў, Лявон Дзейка (усе — сябры БНФ). Баршчэўскага і Трусава выбралі намесьнікамі старшыні, Цумарава — сакратаром Камісіі. (Праз нейкі час адну пасаду намесьніка ў нас адабралі, Баршчэўскі пайшоў на працу ў Беларускі ліцэй, а ў намесьніках застаўся Трусаў). Распачалася дружная і спорная праца па двух галоўных кірунках: першае — падрыхтоўка і правядзеньне праз Сесію законапраектаў, якія датычаць сфераў адукацыі, культуры і захаваньня гістарычнай спадчыны, другое — кантроль за выкананьнем законаў, і найперш — за выкананьнем Закону аб мовах, за ажыцьцяўленьнем Дзяржаўнай Праграмы разьвіцьця беларускай мовы і іншых нацыянальных моў у Беларусі.

***

Да якой мяжы дайшла расправа з беларускай мовай у Беларусі і наколькі насьпела неабходнасьць дзяржаўна-заканадаўчага ўмяшаньня ў сітуацыю — пасьведчыла праз месяц пасьля прыняцьця Закону аб мовах адна публікацыя ў «ЛіМе». У артыкуле «Чым жа мы апраўдаемся?» гарадзенец П. Маляўка піша: «Зроблены яшчэ адзін крок на паскораную, фарсіраваную падрыхтоўку настаўнікаў польскай мовы для пачатковых класаў. Тлумачыцца гэта тым, што ў першы клас з польскай мовай навучаньня ў гэтым годзе пайшло больш за дзьве тысячы дзяцей, і катастрафічна не хапае настаўнікаў польскай мовы. Прынамсі, польскія класы ёсьць у большасьці школаў г. Гродна. А вось у беларускі клас, адзіны ў абласным цэнтры, пераступілі парог школы толькі 16 дзяцей.»

Такая вось арыфметыка, даступная і для пачаткоўцаў-школьнікаў, а ня толькі для дыпламаваных дзяржаўных чыноўнікаў: на ўвесь вялікі беларускі горад — адзін беларускі клас, у якім усяго 16 дзетак. Усё, што можна сказаць, прачытаўшы такое: «Жах!» Так, гэта жахліва, гэта — трагедыя. І які ж беларускі інтэлігент, дый наогул, які культурны, інтэлігентны чалавек можа зьмірыцца з такім гвалтам над душой народу, можа моўчкі, спакойна ўспрыняць такую канстатацыю факта? Маўчаць — немагчыма і нельга. І я радаваўся, што сапраўдная беларуская інтэлігенцыя не маўчыць, што гэта перадусім яна дабівалася і дабілася прыняцьця Закону аб мовах.

Менавіта гэтую «сьвядомую», як скора пачне яе дражніць пан начальнік дзяржавы, інтэлігенцыю, у атмасферы вакол Закону, узяліся драпежыць некаторыя «двухсотпрацэнтовыя» дэмакраты, ужо знаёмыя чытачам па выявах непавагі і нянавісьці да беларускага слова, да беларускай літаратуры і культуры. Закон, які зрабіў мову народа адзінай дзяржаўнай у краіне, — ах як жа ён уздыбіў у іх душах атрутныя гадзючыя жарсьці, якую чорную сьмярдзючую сьліну пагнала з іх пашчэнкаў на адрас галоўных «вінаватых»! Усё, што хочаце, — люббя вам, беларусы, дэмакратыя, любое права, — толькі ня права мець сваю мову ў статусе адзінай дзяржаўнай. Чаму? Таму што калі ў Беларусі запануе ваша беларуская мова — дык вы і самі запануеце ў гэтай краіне, станеце гаспадарамі гэтае цудоўнае зямлі. А на гэта мы ніколі згоды не дадзім: гаспадарамі тут будзем мы, а вы будзеце слугаваць нам і гаварыць на мове гаспадароў. А сваю з цягам часу забудзеце канчаткова, і супакоіцеся, паверыўшы, што на гэта была воля Божая.

Падкрэсьліваю: гаворка ідзе не пра аўтараў часопісу «Политический собеседник», а пра ваяўнічых «дэмакратаў» і «звышдэмакратаў», аўтараў адпаведных менскіх і маскоўскіх выданьняў. Што да «Политического собеседника» — тут усё зразумела, што з яго аўтараў возьмеш? Яны на дэмакратыю і не прэтэндуюць, яны кіруюцца пушчаным па ўсіх партарганізацыях рэспублікі дакументам пад назвай «Арыентыроўка», у якім рэзка крытычна асуджаецца ідэйная платформа беларускіх староньнікаў дэмакратызацыі. Лідэрамі, ці галоўнымі постацямі гэтага «шкоднага і небясьпечнага» працэсу ў памянутым дакуменце ЦК названыя тры пісьменьнікі: А. Адамовіч, В. Быкаў, Н. Гілевіч. Ня думаю, што самы скарпіёністы скарпіён, які больш за іншых і асабліва ўедліва кусаў мяне на старонках друку, ня бачыў і не чытаў «Арыентыроўку» — яна абмяркоўвалася ва ўсіх партыйных ячэйках, хадзіла па руках, друкавалася. Помню званкі маёй Ніне Іванаўне, якія ішлі ад яе школьных і універсітэцкіх сябровак, ад шчыра-зычлівых знаёмых: «Што гэта вы сабе думаеце? Няўжо Ніл Сымонавіч не разумее, што яму пагражае?!» — «Разумее, — адказвала Ніна Іванаўна, — але ён здрадзіць сабе ня можа, бо гэта азначала б здрадзіць Беларусі, беларускаму нацыянальнаму адраджэньню. І я яго падтрымліваю ў гэтым». Прачытаўшы «Арыентыроўку», я спытаў у думках ядавітага паклёпніка «дэмакрата»: «Вось бачыш, скарпіён: побач з імёнамі Быкава і Адамовіча стаіць імя Гілевіча. А што ж не паставілі трэцім тваё імя, скарпіён, — калі ты гэткі дэмакрацісты, і гэткі сьмелы, і гэткі «вумны»? А-а, вось жа яно і ёсьць! Так што — прэч з маіх вачэй, паклёпнік!..»

Я адвёў долю ўвагі нахабнай, брутальнай хлусьні разьюшанага псеўда-дэмакрата (псеўда, вядома, бо немагчыма ўявіць: дэмакрат — вораг нацыянальнай свабоды, мовы, культуры!). У дзясяткі разоў больш сыпалася на мяне са старонак газетаў абразьлівай пісаніны імпершавіністаў-славянасаборцаў. І ня толькі з газетаў, але і з лістоў, адрасаваных або непасрэдна мне, або прэзідыуму ВС Беларусі. Няма патрэбы называць прозьвішчы пісакаў, яны ня вартыя таго, іх прымітыўныя артыкулы і лісты ўсе прагнаны праз ушчэнт зьбітую, сьляпую антыбеларускую капірку. Выключэньне зраблю толькі для аднаго з іх — і не таму, што заслугоўвае як самы зацяты і злосны, а таму, што яму быў аказаны найвышэйшы гонар. Невядомы мне мастацтвазнаўца В. Смаль напісаў ліст на імя старшыні прэзідыуму ВС М. І. Дземянцея — і дасягнуў мэты. Яго поўнае нянавісьці да беларускай мовы, да Закону аб мовах і да Н. Гілевіча пасланьне лягло на стол старшыні, а адтуль — з рэзалюцыяй «Ознакомить членов Президиума Верховного Совета, народных депутатов БССР» — пайшло па кабінетах і ў авальную залу ВС. Глядзеў я на тую рэзалюцыю і адно галавой хітаў. Якой «важнасьці» дакумент абавязаў распаўсюдзіць старшыня Прэзідыума ВС! Не даручыў, як звычайна робіцца, адпаведнай пастаяннай Камісіі разгледзець ліст В. Смаля і даць на яго непісьменную дурноту адказ. Ну не! Хай прачытаюць члены Прэзідыуму і ўсе дэпутаты — хай ведаюць, што «народ» не прымае Закона аб мовах і курсу на беларусізацыю.

***

Спынюся на адной не шараговай падзеі ў тагачасным літаратурным жыцьці краіны. 25 красавіка адбыўся нечарговы X зьезд Саюзу пісьменьнікаў Беларусі. Першы за апошнія дзесяць гадоў зьезд, на якім я ўжо прысутнічаю як звычайны дэлегат, не абцяжараны чыноўніцка-адміністратарскімі клопатамі. Нават крыху нязвыклае пачуваньне. Ні за што ня трэба хвалявацца, перажываць, можаш зусім спакойна сядзець і слухаць, — калі будзе цікава. Тое маё, што стварала эмацыйнае напружаньне, — ужо ў мінулым, адышло, — і непасрэдная зацікаўленасьць, і адказнасьць, каб абышлося без ніякіх непрыемных накладак, прыкрых недаглядаў... Але зусім неспадзявана крыху ўзварушыў маё нядаўняе мінулае ўва мне пісьменьнік А. Жалязоўскі: менавіта ў гэты дзень апублікаваў у газеце «Советская Белоруссия» артыкул «Нужен ли писателю союз», у якім адвёў маёй міласьці немалое месца. «Казалось бы, давно пора забыть последний пленум нашей писательской организации. Затихли горячие споры, улеглись страсти, кулуарные разговоры. Но не покидает чувство вины и горькой досады, что ушел из руководства союзом Нил Гилевич. И не потому, что ушел, по-видимому, уставший от нападок своих собратьев «справа» и «слева», а потому, что в тот миг ни одной души не нашлось в зале, кто бы поблагодарил его за многолетнюю работу на посту первого секретаря. Мы забыли это сделать в порыве эмоциональной возбужденности, а возможно, и не захотели, торжествуя маленькую победу над большой и незаурядной личностью.

Свалили «зубра» и успокоились, облегченно вздохнули... Ну а если по-человечески, то надо было бы попросить его поработать до съезда, всем миром сказать спасибо.

А сказать спасибо есть за что. Подвижник, не одно десятилетие действительно, как зубр, пробивал Нил Гилевич глухие ворота сталинско-хрущевско-брежневского законодательства, чтобы вернуть белорусам их язык. Он один из тех, кто будил от летаргического сна наше национальное самосознание, один из немногих «литературных генералов», в свое время не подписавший «смертного приговора» Александру Солженицыну, как это сделали другие».

Зьезд быў адметны тым, што з яго трыбуны не адзін-два прамоўцы, як было раней, а амаль ня ўсе гаварылі пра роднае слова, пра толькі што прыняты Закон аб мовах і пра цяжкасьці яго ажыцьцяўленьня. «Нарэшце, — усьцешана слухаў я калегаў, — загаварылі грамадой. Нарэшце! Дзякаваць Богу і за гэта. Толькі ці надоўга хопіць пораху? Бо, дарагія мае, усё яшчэ наперадзе — уся барацьба і змаганьне. Ворагі беларушчыны здавацца і ня думаюць. Закона аб мовах яны катэгарычна не прынялі. Групуюць і перагрупіроўваюць сілы».

Гаварылі, натуральна, ня толькі пра мову, пра беларускую школу, а і пра аднаўленьне нацыянальнай гісторыі, пра непавагу грамадства да беларускай літаратуры і яе творцаў — пісьменьнікаў, да беларускай мастацкай культуры, выказалі свае непрымірымыя адносіны да ворагаў беларусізацыі і дэмакратызацыі, да апантаных абаронцаў сталінізму. У якасьці ўзорнага і самага заслужанага змагара за беларускую мову В. Быкаў назваў з трыбуны У. Дамашэвіча. Больш нікога. Гэта — да пытаньня аб справядлівасьці.

У прамове В. Быкава мяне болей зьдзівіла іншае — нейкая празьмерная злосьць на Саюз пісьменьнікаў, дакладней — на яго кіраўніцтва. Сказаў: «Кіраўніцтва СП у той час вяло зацятую вайну з БНФ». Горшую няпраўду і прыдумаць цяжка. Саюз пісьменьнікаў і яго газета «ЛіМ» былі заснавальнікамі «Мартыралогу», а ў значнай меры і БНФ. Пра асабіста мае адносіны да БНФ я ўжо расказаў (быў членам аргкамітэту, паўгода сваімі касьцьмі трымаў у ДЛ штаб аргкамітэту). Якое ж кіраўніцтва мае на ўвазе Быкаў? Калі некага з сакратароў Праўленьня — дык называй па імені. СП, гаварыў далей прамоўца, «безумоўна патрэбны», але «ня як зброя ўлады супраць літаратуры». Няшчасныя беларускія пісьменьнікі! Іх прафесійны саюз, аказваецца, выконвае такую ганебную місію. Кіраўніцтва СП «павінна быць ня ў ролі паноў-міністраў, а ў ролі нашых таварышаў, дэмакратаў па перакананьнях, не дзялкоў, а сумленных, разумных грамадзянаў». Перабраў у памяці грамадзянаў, якія працавалі на працягу апошніх дзесяці гадоў сакратарамі СП: Н. Гілевіч, А. Вярцінскі, І. Чыгрынаў, Б. Сачанка, В. Зуёнак, А. Жук, В.Казько, Л. Гаўрылкін... Хто з іх цягне на пана-міністра? Ня ведаю. Хіба мілы Віктар Апанасавіч Казько? Дык ён зусім мала працаваў. Ну, хто дзялок — тут усё ясна. Большага дзялка, чым Н. Гілевіч, за ўсю гісторыю СП у яго кіраўніцтве не было.

Для поўнай яснасьці неабходна зрабіць адно ўдакладненьне. Кіраўніцтва СП — гэта перш за ўсё Праўленьне (Рада) і Прэзідыум Праўленьня СП, — гэта ім дадзенае права зьняць з пасады любога сакратара і выбраць новага. В. У. Быкаў да X зьезду ўжо 25 гадоў быў і ў Праўленьні, і ў Прэзідыуме — і ні разу не па-

трабаваў кадравых пераменаў у сакратарыяце.

Зласьлівасьць, нярвознасьць, грубіянства (нават каля трыбуны) характарызавалі атмасферу зьезду, у залу няйначай уварваўся мяцежны дух мітынгу, люднай плошчы. Аб літаратуры на зьезьдзе амаль не гаварылася. Настрой мой, у выніку, быў, як гэта кажуць, ніякі, і я яшчэ раз «бразнуў дзьвярыма» — узяў самаадвод пры выбарах Рады СП.

***

З канца траўня пачалася мая штодзённая чыноўніцкая служба ў якасьці старшыні пастаяннай Камісіі ВС па адукацыі, культуры і захаваньні гістарычнай спадчыны.

На працягу чатырох гадоў, дзякуючы апантанай працы і настойлівасьці нашай Камісіі, Вярхоўным Саветам РБ былі прыняты Закон аб культуры, Закон аб адукацыі, Закон аб бібліятэках, падрыхтаваны Закон аб архівах. А пачалі з іншых першаступеннай важнасьці законаў. Менавіта наша Камісія была вядучай, калі на сесіі разглядалася пытаньне аб дзяржаўнай сімволіцы — аб назве дзяржавы, аб Гербу, Сьцягу, Гімне і аб назьве сталіцы. Але пра гэта трохі пазьней. Напачатку — хоць дзьве-тры старонкі пра маё агульнае ўражаньне ад новага складу парламенту РБ і пра падзеі, што адбываліся ў ім у першы год яго кадэнцыі.

***

15-га траўня адкрылася Першая сесія Вярхоўнага Савету XII скліканьня (завяршыла працу 31-га ліпеня). За два з палавінай месяцы дастаткова дакладна зразумеў адно: разьлічваць на масавую падтрымку беларускай ідэі, беларускай мовы, беларускай школы — не прыходзіцца. Дай бог, калі з агульнага ліку пад 330 дэпутатаў набярэцца з паўсотні сьвядомых староньнікаў і абаронцаў беларушчыны. Праўда, багата ў зале людцоў палітычна неакрэсьленых, «мякіністых», якіх пры выпадку можна павярнуць на бок Беларусі і атрымаць іх галасы. Але ж багата і перакананых, зацятых ворагаў беларушчыны, якія рашуча не прымаюць ідэяў нашага нацыянальнага адраджэньня, якія даўно звыкліся з поўнай перамогай крамлёўскага «інтэрнацыяналізму» на прасторах Саюзу Савецкіх Сацыялістычных. Гэта — генералы, палкоўнікі, маёры (у бальшыні — не беларусы), гэта — партыйна-савецкае чынавенства, гэта — дырэктары заводаў, кіраўнікі элітных гаспадарак. Нарэшце, гэта — каля трыццаці дэпутатаў ад ветэранскай арганізацыі, у пераважнасьці — былая наменклатура. Галасы ўсіх гэтых абраньнікаў народу можа павярнуць на карысьць Беларусі толькі... вялікі страх, што і здарылася на пачатку восені наступнага, 1991-га году.

Прыслухоўваюся да ўсяго, што гаворыцца ў зале пасяджэньняў сесіі, прыглядаюся да тых, і хто гаворыць, і хто заяўляе пра сябе бяз слоў. Божа, колькі шчасьлівых людзей! На кожнай фізіяноміі: «Я — дэпутат! Я — улада!»

Агульнае ўражаньне: тры чвэрці беларусаў у зале — толькі пашпартныя беларусы. Ні слова, ні духу беларускага ў іх грамадзе — і не чутно, і не відно. Як перайначылі бальшавікі нашу чыноўную эліту! Як выхаласьцілі з яе беларушчыну! Усяго, што засталося ў гэтых дзябёлых дзядзьках беларускага, — гэта іх клопат пра сябе. Тыя, каго выбралі на працу ў пастаянных камісіях (старшыні, намесьнікі, сакратары), дабіліся правядзеньня пастановы аб забесьпячэньні іх сталым жыльлём у Менску; не часовым, на тэрмін працы ў ВС, а — назаўсёдным. Зрэшты, нацыянальная прыналежнасьць тут значэньня ня мела.

За колькі дзён да закрыцьця першай сесіі быў прыняты Вярхоўным Саветам і адзін дакумент гістарычнага значэньня — Дэкларацыя Аб дзяржаўным суверэнітэце Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі. Божа, як я чытаў і перачытваў галоўныя радкі прэамбулы: «Выяўляючы волю народу Беларускай ССР, усьведамляючы адказнасьць за лёс беларускай нацыі», «лічачы рэспубліку паўнапраўным і незалежным членам сусьветнага супольніцтва», Вярхоўны Савет «урачыста абвяшчае поўны дзяржаўны суверэнітэт Беларускай ССР...» І ў першым жа артыкуле — аб мове: «БССР — суверэнная дзяржава, якая ўсталявана на аснове... дзяржаўнасьці беларускай мовы». Дзяржаўнасьць мовы — у аснове дзяржаўнага суверэнітэту! Во, мае дарагія суайчыньнікі, мае любыя браты і сёстры беларусы! Вось і яшчэ адзін вялікі крок на шляху нашага нацыянальна-дзяржаўнага адраджэньня!..

Дзень прыняцьця Дэкларацыі — 27-га ліпеня — тады ж быў абвешчаны дзяржаўным сьвятам Рэспублікі. Праз некалькі гадоў яно было ліквідаванае. З маўклівай згоды ўсяго насельніцтва краіны.

У першыя дні жніўня я паехаў па пуцёўцы Літфонду адпачываць у Дом творчасьці «Кактэбель» і там, паколькі ў Менску зрабіць гэта не пасьпеў, напісаў ад імя Камісіі Зварот да грамадзянаў рэспублікі — да тых, чые дзеці ўпершыню пойдуць сёлета ў школу. Зрабіць гэта было надзвычай важна: з 1-га верасьня ўступаў у сілу Закон аб мовах, у якім заканадаўча пацьвярджалася права пераходу школ рэспублікі на беларускую мову навучаньня. Наколькі сур’ёзна глядзеў я на гэту справу — можна меркаваць па наступных радках Звароту: «Будзьце ж дастойнымі вялікіх задачаў, што паўсталі перад усімі намі, дочкамі і сынамі Беларусі, — задачаў нацыянальнага беларускага адраджэньня! Патрабуйце адкрыцьця школаў або хаця б напачатку стварэньня класаў на роднай беларускай мове! <...> Цяпер для адраджэньня беларускай школы патрэбны ўсеагульныя намаганьні. Калі мы гэтага ня зробім — усё будзе каціцца па нахільнай далей, і тады мы будзем вымушаныя заплаціць за чыюсьці бяздумнасьць самай страшнай цаной — жыцьцём беларускай нацыі. Усьвядомім жа гэта, дарагія бацькі, паважаныя грамадзяне! Усьвядомім — і зробім свой выбар на карысьць роднай мовы, на карысьць нашай уваскрасаючай Бацькаўшчыны. Жыве Беларусь!»

«Зварот» паслаў заказной авія-поштай на адрас Камісіі (так было дамоўлена з Л. Баршчэўскім і Я. Цумаравым), і ён быў неадкладна апублікаваны ў рэспубліканскіх і абласных газетах. Прамаруджваць і ўпускаць час, паслабляць напор узьдзеяньня і на бацькоў, і на чыноўнікаў ад адукацыі — мы ня мелі права. Мы выдатна разумелі, што цяпер, маючы ў руках такі Закон, нашая Камісія можа зрабіць вельмі многа. Перад усім — спосабам кантролю за выкананьнем Закону, але таксама і сродкамі разумнай пераканаўчай агітацыі. Што да апошняга — то асабіста я пачуваўся ў найвышэйшай меры мабілізаваным. Не змарнаваць ні аднаго дня, ня страціць ні адной магчымасьці! Біць і біць, і біць у раскалыханы Звон Абуджэньня, у грымотна-зазыўны Набат Мабілізацыі! Яшчэ і яшчэ раз напамінаць нашай дэмакратычнай інтэлігенцыі пра галоўнае — пра змаганьне за Мову. Усё іншае, нават надзвычай важнае, трэба падпарадкаваць Галоўнаму.

У сьвятле сказанага можна, думаю, зразумець і маю тэлеграму, пасланую сябру, знакамітаму украінскаму паэту і віднаму грамадскаму дзеячу Барысу Алейніку. Падаю яе ў арыгінале — на рускай мове.

«Москва, Кремль, Верховный Совет СССР, Борису Ильичу Олейнику.

Дорогой друг и брат! Твоё вчерашнее выступление в защиту державного и духовного суверенитета, национального достоинства и чести украинского, белорусского и других народов страны войдет в историю как пример гражданского мужества, государственной и человеческой мудрости. Жаль, что в зале не нашлось белоруса, который решительно поддержал бы тебя. Но знай и помни, что твои соратники и побратимы в Беларуси слушают твой голос всем благодарным сердцем. Крепко жму руку и по-братски обнимаю — Нил Гилевич, член Президиума Верховного Совета БССР. 26 сентября 1990 г.» Тэлеграма была надрукаваная, па маёй просьбе, у газеце «ЛіМ» — каб ведалі сябры і паплечнікі ў Беларусі.

Сябры і паплечнікі... Вельмі засмучала мяне прынцыповае разыходжаньне з некаторымі аўтарытэтнымі аднапалчанамі ў вызначэньні стратэгічнай мэты нашае патрыятычнае дзейнасьці. «Мова — ня мэта, мэта — свабода, незалежнасьць», — заявіў адзін з іх у чарговым інтэрв’ю, іранізуючы над задачамі, якія паставіла перад сабой ТБМ. Такі пагляд на гістарычную, а хочаце — на боскую місію нацыянальнай мовы, — памылковы. Мова ёсьць мэтай, шаноўны сябар, мова! Бо калі ня мова — тады няма чаго і плот гарадзіць. Размова ідзе аб стратэгіі выжываньня народу, ацаленьня яго як этнічнай асабовасьці. Размова аб тым — будзем мы, беларусы, на мапе сьвету, на планеце Зямля, ці ня будзем. Калі ня страцім мову — будзем, калі страцім — ня будзем. Адыдзем у нябыт, зьнікнем, як зьніклі яцьвягі, пра якіх згадвае ў інтэрв’ю мой шаноўны аднапалчанін. Пра мову мы павінны клапаціцца і дабівацца для яе хоць нейкай палёгкі ў любых умовах, у любой гістарычнай сітуацыі. Мову трэба ратаваць пры любой антыбеларускай уладзе, пры любым каланіялісцкім рэжыме. Рэжым — катэгорыя ня вечная, ён можа памяняцца і абавязкова — раней ці пазьней — памяняецца. Зусім штось іншае — мова. Не чакаць жа нам, склаўшы рукі, пакуль лёс пойдзе насустрач, і народ здабудзе незалежнасьць, бо гэтае чаканьне можа быць такім доўгім, што ад мовы тым часам нічога і не застанецца. Пасьля падзелу Рэчы Паспалітай у канцы XVIII ст., лёс пайшоў насустрач Польшчы толькі праз 125 гадоў (у 1918-м), але праз увесь гэты час палякі, на трох паасобных частках, пад ярмом акупацыі, найпершым чынам зьберагалі сваю мову, звычаі, культурную спадчыну, гістарычную сьвядомасьць, развівалі нацыянальную літаратуру, тэатр, мастацтва. Бо мэтай было — зьберагчы душу народу, — хоць і без свабоды, і без незалежнасьці. Пакуль жыве мова — жыве народ.

Уважліва чытаю лісты, якія прыходзяць у Камісію і канкрэтна на маё імя. Часам застаюся пад моцным ад іх уражаньнем: якія разумныя інтэлігенты, удумлівыя мысьляры-аналітыкі ціха сядзяць у гарадах і гарадках Беларусі, незапатрабаваныя грамадствам. Адзін з такіх — незнаёмы мне маладзечанец Алег Тарыкаў. У яго лісьце — цэлая праграма для доўгатэрміновай дзейнасьці па нацыянальным адраджэньні Беларусі. «Вам належыць стварыць стратэгію нацыянальнага разьвіцьця не на некалькі гадоў, а на цэлую эпоху — па меншай меры на стагоддзе». Так, думка справядлівая, — трэба глядзець далёка наперад, у будучыню, і ўлічваць многія асьпекты гэтага «глядзеньня», гэтага патрыятычнага клопату. Напрыклад, вылучае аўтар ліста: «Патрэбна абарона этнічных граніцаў беларусаў ад неаэкспансіі сяброў-суседзяў. Сродкамі культуры»; або: «Культура беларусаў бессаромна раскрадзеная, расцягнутая па замежжу, пачынаючы з 16-га стагоддзя поўнасьцю пераніцаваная і вывернутая навыварат гісторыя краіны і дзяржаўнасьці»; або: «Патрэбен пастаянны інфармацыйны канал радыё-Беларусь. Што можа радыё-Беларусь? Адыграць большую ролю для нацыі, чым «Наша Ніва». <...> Усё зводзіцца к простаму: у каго інфармацыя — у таго і ўлада». І яшчэ — многае іншае.

Сёе-тое з гэтай маштабнай праграмы пачало ў наступныя гады ажыцьцяўляцца ў Беларусі, але, па-першае, з вялікім скрыпам, а па-другое — ненадоўга: супраціўленьне паднялося страшэннае. Не аддадзім! Не дазволім! Ня дзеля гэтага шчыравалі!..

***

Уступіў у свае паўнамоцтвы векапомны 1991 год. Векапомны і для Беларусі і для ўсіх астатніх рэспублік Саюзу, які з 8-га сьнежня гэтага ж году стане называцца «былым». І мы, і ўвесь сьвет імгненна звыкнемся і гаварыць і пісаць: «у былым СССР», «кіраўніцтва былога СССР» і г. д.

Для мяне гэты сапраўды векапомны год пачаўся з адной незвычайнай і вельмі няпростай місіі. У ноч з 12-га на 13-га студзеня ў Вільні адбылася страшная крывавая падзея: пры штурме савецкімі танкамі нацыянальнага тэлецэнтру, які ўжо быў у руках літоўскіх «сепаратыстаў» і ня слухаў загадаў з Масквы, былі забітыя 14 і параненыя 164 чалавекі — з ліку абаронцаў, вядома. Навіна ўскалыхнула, можна сказаць, увесь сьвет, ну а нас, самых блізкіх суседзяў, усхвалявала і ўзрушыла, можа быць, наймацней. Напэўна, па падказцы з Крамля, з ЦК КПСС, старшыня Прэзідыуму ВС М. Дземянцей унёс на пасяджэньні сесіі прапанову — паслаць у Вільню афіцыйную дэлегацыю Вярхоўнага Савету БССР з тым, каб і выказаць на дзяржаўным узроўні наша суседскае спачуваньне, і каб такім чынам хоць трохі залацьвіць крайне непрыемную для «всей Страны Советов» сітуацыю. (Між іншым, гэта было даўняй практыкай крамлёўскіх дыпламатаў — кідаць у падобных выпадках на залацьвеньне памяркоўных беларусаў. Успомніце: у 1968 годзе ў Чэхаславакію быў кінуты ў якасьці галоўнай асобы беларус К. Мазураў). У склад дэлегацыі ўключылі семярых дэпутатаў, а кіраўніком, чаго я зусім не чакаў і не хацеў, назначылі мяне (думаю, што «назначальнікі» пасьля пашкадавалі аб гэтым). Гэта было зроблена 15-га па абедзе, і праз гадзіну дэлегацыя, бласлаўлёная высокімі наказамі, выехала ў Вільню.

На мяжы рэспублік нас сустрэлі прадстаўнікі ВС Літвы, адзін з іх перасеў у наш «рафік» і па дарозе распавёў пра сітуацыю ў горадзе і пра план нашага прабывання. Нават у словах яго адчувалася напружанасьць і трывога. Прыехалі мы, калі Вільня ўжо была абвечарэлая. У фае гасьцініцы нас спаткала неспадзяванка: са скрынкі рэпрадуктара (тады тэле не працавала, і ўся Літва слухала рэпартажы з Вярхоўняга Савету па радыё) гучаў знаёмы-знаёмы, досыць барытоністы, мужчынскі голас. Я зірнуў на Карпенку: «Што такое?» — «Дык гэта ж Навумчык!» — адказаў Генадзь Дмітрыевіч. Сьцішыліся, услухаліся: тое ж бэштаньне «камунякаў» і беларускага «камуняцкага» Вярхоўнага Савету, якое мы ўжо чулі не аднойчы ў Менску. Літоўскі дэпутат патлумачыў: «Гэта таксама дэлегацыя ад вас, прыехалі раней і папрасілі слова...» Пазьней выясьніцца: трое маладых дэпутатаў з апазіцыі, схапілі машыну і рванулі на Вільню, каб апярэдзіць афіцыйную дэлегацыю і «падрыхтаваць» літоўскі парламент да візіту беларускіх «камунякаў». У пэўнай меры мэты яны дасягнулі: на жалобным мітынгу 16-га студзеня, на які сышлося, мабыць, больш за мільён народу, прадстаўніку Беларусі слова не далі. Было, вядома, крыўдна, але ж... прыехалі «камунякі», хай сабе і беларускія, усё адно «камунякі», значыць, ворагі свабоднай Літвы, — ворагі тых ахвяр, якіх памінаем, — як жа мы дадзім вам слова?..

І аднак жа слова кіраўнік беларускай дэлегацыі атрымаў — не на мітынгу, а на пасяджэньні сесіі Вярхоўнага Савету, ужо позна вечарам... Калі сьпікер абвясьціў, што наступным будзе гаварыць старшыня Камісіі беларускага парламенту, многія дэпутаты рушылі да дзьвярэй. Прызнаюся, я перажыў непрыемны момант. Ну, што ж, — падрыхтавалі залу яшчэ ўчора вечарам: што «камуняку» слухаць? Пра што я гаварыў у сваім слове — тут паўтараць ня стану. Скажу адно: слухалі мяне пры поўнай цішыні, а калі я скончыў і падзякаваў за ўвагу — усе дэпутаты падняліся і, стоячы, гучнымі воплескамі праводзілі мяне аж да месца ў самым канцы залы.

Позна, ужо ноччу, вярнуліся ў Менск. Назаўтра, з раніцы, цэлай паўгадзіны стаяў за трыбунай — як кіраўнік дэлегацыі трымаў справаздачу аб паездцы у Вільню. Фактычна — зрабіў даклад на тэму міжнацыянальных адносінаў. Пасьля амаль цэлы дзень у зале ішлі наконт літоўскіх падзеяў спрэчкі. Двойчы вельмі несправядліва і таму балюча кусануў мяне В. Ганчар, груба, абразьліва — А. Лукашэнка. Адчувалася, што ў дэпутацкім корпусе нястрымна нарастае палітычнае разьмежаваньне і канфрантацыя сілаў. Незадаволеныя рвуцца да ўлады. Рвуцца. Але — з чым? З якімі ідэямі? Ці з беларускімі?

***

Зіма і вясна пайшлі на падрыхтоўку законаў «Аб культуры» і «Аб адукацыі». І абодва былі, хоць і ў цяжкім змаганьні, прынятыя. Прэса падкрэсьліла, што закон «Аб культуры ў Беларускай ССР» — гэта першы закон аб культуры на тэрыторыі Савецкага Саюзу. Мяне і ўсіх хто дабіваўся яго прыняцьця, асабліва радавалі некаторыя яго артыкулы: «Асноўнымі прынцыпамі культурнай дзейнасьці ў Беларускай ССР зьяўляюцца: прыярытэт умоў для разьвіцьця беларускай нацыянальнай культуры». Прыярытэт — для будучыні Беларусі! Гэта нешта ды значыць!.. Артыкул 35: «Дзяржава ўстанаўлівае гарантаваную долю бюджэтных сродкаў на разьвіцьцё мастацтва і культуры ў разьмеры ня меней 3 працэнтаў ад агульнай сумы Дзяржаўнага бюджэту Беларускай ССР». Дасьведчаныя людзі разумеюць, якая гэта была вялікая перамога — тры працэнты на культуру. Ня менш цяжка было дабіцца вызваленьня ад падатку на прыбытак прадпрыемстваў установаў культуры, які (прыбытак) ішоў на ажыцьцяўленьне статутнай дзейнасьці творчых саюзаў, фондаў, таварыстваў, у тым ліку аб’яднаньню «Бацькаўшчына» і ТБМ. Нават і ПЭН-цэнтру, які адпэньдзіў ад сябе паэта і эсэіста Н. Гілевіча. Пабачылі б пэнаўцы, якімі нервамі, якой крывёй адваёўваў гэны паэт і эсэіст права на ільготы па падатку для Культуры. Усьлед за першай перамогай нашай Камісіі ў Вярхоўным Савеце Беларусі была атрымана другая — закон «Аб адукацыі». Я быў проста шчасьлівы, што ўдалося «прабіць» артыкул шосты — «Мова навучаньня», другі абзац якога поўнасьцю супаў з адпаведным абзацам «Закону аб мовах»: «Беларуская мова зьяўляецца мовай навучаньня і выхаваньня ў дашкольных, пачатковых, сярэдніх, прафесіянальных і вышэйшых навучальных установах». Мінула крыху больш за дзесяць гадоў з таго яснага летняга дня. Проста неверагодна, што тую маю і нашу ўсебеларускую радасьць здолелі за гэты час так бязьлітасна пагасіць.

У сярэдзіне чэрвеня адбыўся Другі зьезд ТБМ. Мушу крыху распавесьці аб ім, бо ён пакінуў у маёй памяці сьлед, я сказаў бы, моцна прыпарошаны гаркатою. Дух разладу і варажнечы — тое, што біла ў вочы ў авальнай зале Вярхоўнага Савету, — няйначай як перакінуўся ў залу Дому Літаратара. Зусім нечакана для мяне з першых хвілінаў зьезду сваёй адметнай бесцырымонна-цынічнай мовай загаварыла д’ябальшчына, — дакладней, не загаварыла, а закрычала, завыгукала, заўлюлюкала. Асабліва дзіка хуліганіў адзін здаравілісты мясаморды «дэмакрат» — ад пачатку і да канца зьезду падхопліваўся з месца, перабіваў прамоўцаў, узьлятаў на сцэну, да трыбуны, захопліваў мікрафон і драў горла аб адным: «Далоў старшыню ТБМ! Трэба выбіраць новага!» Прызнаюся, напачатку я трохі было разгубіўся. Што гэта? Абструкцыя? Рашылі сарваць зьезд? Але прыгледзеўся і разабраўся: правакатары. І іх нямнога. Паспрабуем іх асадзіць. Спакойна. Ня думаю, каб зала пайшла за імі.

Вось выйшла за трыбуну вядомая настаўніца з Салігорску Марыя Сьцяпанаўна Мацюкевіч*. Ёй ёсьць што расказаць, падзяліцца вопытам, іх суполка ТБМ адна з лепшых у Беларусі. Але Божа, што пачало рабіцца! Проста не даюць сказаць. Ня тое гаворыш! Чаму не кляймуеш камуністаў? Чаму не заклікаеш на штурм?! Давялося зноў узяць мікрафон мне. «Калегі! Хочаце ператварыць зьезд у мітынг на плошчы? Слухаць тых, хто робіць канкрэтную работу па ажыцьцяўленьню Закону аб мовах, — не цікава? Што за ачмурэньне найшло, прабачце? ТБМ — ня тая грамадская арганізацыя, дзе на першае месца выходзяць вульгарнае палітыканства і сацыяльная дэмагогія, мы будзем змагацца за нашу справу мовай культуры і перакананьня.

Нахабства і хамства не для нас. Я параіў бы некаторым звышактыўным прамоўцам спачатку навучыцца хоць больш-менш прыстойна гаварыць па-беларуску — і гэта будзе ваша лепшае змаганьне за мову». Каго я перш за ўсё меў на ўвазе — у зале амаль усе зразумелі і падтрымалі мяне апладысьментамі.

І ў маім дакладзе зьезду і ў бальшыні прамоваў прагучала вялікая трывога за стан беларускай мовы: і закон прыняты, і Праграма зацьверджаная — але рух наперад пакуль што вельмі-вельмі марудны. На адрас Ураду было выказана шмат крытыкі і прад’яўлена прэтэнзіяў. Многае паабяцалі ў сваіх прамовах зрабіць міністры і намесьнік прэм’ера. Яшчэ больш паабяцаў сам прэм’ер В. Кебіч. У прыватнасьці, заявіў, што з восені беларуская мова стане для яго рабочай. На вялікі жаль, гэта быў усяго лёгкі і танны папулісцкі прыём. Праўда, зьезд на радасьцях тут жа прыняў В. Ф. Кебіча ў сябры ТБМ, і я выдаў яму пасьведчаньне. Між іншым, можна было і паверыць у заяву прэм’ера, бо ўжо было вядома, і я сказаў пра гэта ў дакладзе, што Бюро ЦК КПБ паставіла перад партыйнымі арганізацыямі рэспублікі задачу — перайсьці на працягу паўтара года на беларускую мову. Ну, у абяцаньнях, як і ў прыгожых высокіх словах, у тое лета недахопу ўжо не было.

Нягледзячы на выказаную зьездам ухвалу дзейнасьці кіраўніцтва ТБМ і на гарачую падтрымку яго курсу, калі дайшло да выбараў старшыні — экстрэмісты на чале з «мясамордым» зрабілі спробу зваліць з пасады кіраўніка ТБМ Н.Гілевіча. Гэта была ня толькі не рэальная задума, але і вельмі не разумная — з гледзішча інтарэсаў справы. Я быў старшынёй пастаяннай Камісіі ВС па адукацыі і культуры і членам Прэзідыуму ВС. З такімі дзяржаўнымі паўнамоцтвамі старшыня Таварыства — гэта проста рэдкі для нацыянальна-патрыятычнай грамадскай арганізацыі шанц. Вылучаная альтэрнатыўная кандыдатура (В. Вячорка) не праваліцца не магла, гэта было ясна. Не зусім ясна, чаму адбылося вылучэньне другой кандыдатуры. Дзеля чаго? Зрэшты, гэта тады мне было не зусім ясна. Крыху пазьней усё праясьнілася зусім-зусім. Карані «мясамордай» стратэгіі ляжалі ня так і глыбока.

***

Жнівень рэвалюцыйнага (ці контррэвалюцыйнага? — паколькі: назад, да капіталізму!) 1991 году ўвагу ўсяго сьвету прыкаваў да падзеяў у Маскве. Да змагарнай постаці Барыса Ельцына на танку — сярод мора ўзбунтаванага, узрушанага, пераважна маладога народу. да панікла ашляхлых за сталом прэзідыуму ініцыятараў асуджанага на паразу ГКЧП (на беларускай гэту абравіятуру ні разу ня бачыў). Праз два-тры дні значную долю сваёй увагі сьвет пераключыў на Кіеў і на Менск. 24-25 жніўня адбылася Нечарговая пятая сесія Вярхоўнага Савету БССР, з’ініцыяваная дэпутатамі дэмакратычнай апазіцыі, найперш — бээнэфаўцамі. Пад уражаньнем ад разгрому камуністычнага путчу ў Маскве, беларуская партыйная вярхушка «склала зброю» без супраціўленьня. Неверагодна лёгка ўступіла ўладу дэмакратам — як бы і не даражыла ёю, або як бы ўпотай чакала гэтага сама. Адрокся ад пасады Старшыні Прэзідыуму ВС М. Дземянцей. Сьпікерам быў абраны яго дагэтулішні намесьнік Станіслаў Шушкевіч (для недасьведчаных — мой аднакурсьнік па БДУ, толькі не філолаг, а фізік). Сьпікерам і — фактычным кіраўніком дзяржавы. Сесія прыняла Закон «Аб наданьні статусу канстытуцыйнага закону Дэкларацыі аб дзяржаўным суверэнітэце Беларускай ССР» Гэта быў перадапошні крок да поўнай дзяржаўнай незалежнасьці Беларусі — апошні будзе зроблены ў сьнежні. Былі прынятыя на сесіі і надзвычайнай важнасьці пастановы. Першая: аб часовым спыненьні дзейнасьці КПБ-КПСС на тэрыторыі Беларусі, другая: аб дэпартызацыі органаў дзяржаўнай улады і кіраваньня, дзяржаўных прадпрыемстваў, установаў і арганізацыяў і аб уласнасьці КПБ і ЛКСМБ. Паводле гэтай другой пастановы ўся ўласнасьць партыі і камсамолу перадавалася органам дзяржаўнай улады (Саўміну, аблвыканкамам, райвыканкамам і г. д.). Бадай ці ня самым каштоўным у той рэквізаванай маёмасьці былі будынкі. Галоўны з іх — будынак ЦК КПБ (вуліца К. Маркса, 38) — дастаўся, натуральна, Вярхоўнаму Савету. Гэта мяне, сказаць па-шчырасьці, абыходзіла мала. Моцна ўсхвалявала іншае: магчымасьць не ўпусьціць шанцу і адваяваць грандыёзны будынак Рэспубліканскай партыйнай школы для філфаку БДУ. І гэта нам удалося. Галоўным довадам-аргументам было: філфак — нацыянальная візітная картка Беларусі. Мае перамовы з прэм’ерам В. Кебічам былі нялёгкія — у яго меліся свае віды на будынак Партшколы. Але сварыцца і псаваць адносіны з такой аўтарытэтнай Камісіяй ВС, як наша, ён ня стаў. Мне заставалася толькі крыкнуць: ура! Лепшага падарунку для роднага філфаку я і ў сьне ўявіць ня мог. Праз нейкі час дэкан факультэта прафесар А. Лойка арганізаваў перасяленьне ўсіх службаў і студэнтаў філфаку ў новы корпус.

***

Праца Шостай сесіі ВС (верасень-кастрычнік 1991 году) пачалася з абмеркаваньня і прыняцьця законаў аб назьве дзяржавы, аб назьве сталіцы і аб дзяржаўных сімвалах Беларусі — Гербе, Сьцягу і Гімне. Хачу зазначыць, што ў падрыхтоўцы гэтых законапраектаў выключная заслуга належыць дэпутатам апазіцыі БНФ — яны папрацавалі здорава! Нагадаю, што ў нашай Камісіі іх была цэлая група, начале... са старшынёй. Так, так, — сьпяшаюся сказаць тым, хто зьдзівіўся. Я толькі фармальна не лічыўся ў апазіцыі — і гэта была разумная тактыка. Бо калі б я і фармальна належаў да апазіцыі — многае на сесіях круцілася б іначай, і некаторыя законы, — як аб Гербу, аб Сьцягу і іншыя, — проста не прайшлі б, — упэўнены ў гэтым.

Сітуацыя з разглядам пытаньня аб сімволіцы склалася такая. Законапраект аб назьве сталіцы нават не ўдалося ўключыць у парадак дня сесіі. «Менск» не прайшоў. Сьцяной паўстала супраць пагалоўная бальшыня Прэзідыуму ВС. А думалася, што нашая аргументацыя відочна пераканаўчая і сур’ёзных пярэчаньняў не павінна быць. Ад свайго заснаваньня Менск (Менеск) на працягу многіх стагоддзяў быў Менскам, «Мінск» нам навязалі палякі, а царысты аўтаматычна перанесьлі гэтую назву на расейскія мапы. На жаль, перамаглі, мякка кажучы, недасьведчанасьць і эстэтычная глухата. Што датычыць Закону аб Гімне — агульнай згодай рашылі так. Новы гімн з ходу ня створыш, а калі і выбіраць з наяўных гімнічных песень, дык на гэта таксама патрэбен час. Таму даручылі нашай Камісіі заняцца падрыхтоўкай гэтага пытаньня да адной з наступных сесіяў.

Такім чынам, на разгляд Сесіі 19 верасня былі вынесеныя тры законапраекты: аб назьве дзяржавы, аб Гербе і аб Сьцягу. Даклад па ўсіх гэтых законапраектах зрабіў старшыня Камісіі Н. Гілевіч. На жаль, ва ўсе наступныя гады «летапісцы» найноўшай гісторыі Беларусі аб гэтым факце спрэс забываюць — як быццам роля старшыні Камісіі нічога ня значыла. А яна, мушу сказаць пра гэта сам, значыла зусім-зусім ня мала. Пра гэта і ворагі сімволікі мне гаварылі, а ня толькі прыхільнікі-сябры. Але — што зробіш? Ну такой бяды. Як пісаў Маякоўскі: «Сочтемся славою, ведь мы свои же люди...»

Калі Закон аб назьве дзяржавы (Рэспубліка Беларусь) прайшоў лёгка, бяз спрэчак, то за два другія іх ініцыятарам прыйшлося пазмагацца. Зноў жа хачу адзначыць стойкасьць у гэтым змаганьні дэпутатаў ад апазіцыі. А яшчэ павінен асобна вылучыць выступленьне прэзідэнта Акадэміі Навук У. П. Платонава і выступленьне Г. С. Таразевіча. Прамова У. Платонава, з пераканаўчымі гістарычнымі даведкамі, падрыхтаванымі ў Інстытуце гісторыі, несумненна паўплывала на пазіцыю і настрой дэпутатаў. Гэтаксама і нечакана «нацыянальна-дэмакратычнае» выступленьне Г. Таразевіча, якога хлопцы з апазіцыі ўпрасілі падтрымаць нас. Ну а галоўнае — памагла агульная палітычная сітуацыя ў Саюзе ССР: месяц назад адбыліся жнівеньскія падзеі ў Маскве, путч праваліўся, і хоць бадай ніхто яшчэ тады ў нашай зале не прадбачыў, што так недалёка засталося да «Віскулёў», — сама агульная атмасфера гаварыла, што ўсё ідзе да гэтага, што з ідэяй выратавальнай Нова-Агароўскай сустрэчы М. С. Гарбачоў, напэўна, спазьніўся.

З вялікімі цяжкасьцямі, з перавагай у некалькі галасоў, прайшлі і Закон аб Сьцягу (бел-чырвона-белым), і Закон аб гербе (Пагоня). Колькі было радаснага, пераможнага пачуцьця ў авацыях і вокліках, што доўга не змаўкалі ў зале! Тут жа на подыуме, за сьцяной прэзідыуму, быў устаноўлены новы, бел-чырвона-белы сьцяг. Яго ўнесьлі, пад воплескі ўсіх прысутных, дэпутаты У. Кавалёнак (сьцяганосец), І. Драбышэўская і А. Лукашэнка (асістэнты). Праз чатыры гады абодва гэтыя Законы будуць, пры падтрымцы нашага слаўнага электарата, скасаваныя, а Сьцяг і Герб — замененыя іншымі, навукова неабгрунтаванымі і эстэтычна безгустоўнымі.

Але гэта праз чатыры гады. А тады, у той дзень і ў той вечар — цяжка пераказаць, што было, што рабілася на плошчы Незалежнасьці. Яна віравала наўсьцяж людзьмі, сям-там імправізаваліся кароткія мітынгі, гучалі патрыятычныя лозунгі. Журналісты збольшага засьведчылі настрой, што панаваў на плошчы. «Бачу, як некалькі чалавек кідаюцца абдымаць вышаўшага з будынку Вярхоўнага Савету Ніла Сымонавіча Гілевіча: «Дзякуем за работу, вы вярнулі нам нашую гісторыю!» Каб жа толькі абдымаць, удакладню журналіста «Вячэрняга Мінска». А падхапілі на рукі, вынесьлі на пляцоўку перад помнікам Леніну і пачалі падкідваць угору. Здаровыя хлопцы, не ўпусьцілі, долу ня бразнуўся. Падзякаваў дзецюкам і ўсьміхнуўся ад думкі: з перамогай бел-чырвона-белага сьцягу і з Пагоняй беларусы віншуюцца — на вачах у Леніна: якая іронія гісторыі!

Эйфарыя, ды і вялікая, не спадала і ў наступныя дні ў думках і настроях патрыётаў Беларусі і беларушчыны. Але хачу сказаць, што мяне гэтае пачуцьцё пакінула, калі ня ў той жа вечар, дык назаўтра напэўна. Рэч у тым, што для доўгай і трывалай радасьці я, беларус з загнанай і вымучанай душой, ня бачыў падставаў. Усякая чарговая перамога-заваёва, нават такая, як Сьцяг і Герб, мяне глыбока ўнутры не супакойвала. «Гэта ўсё добра, добра, вядома, але ж таго, самага галоўнага — няма! Але ж я не магу сказаць, усклікнуць: «Госпадзе! Нарэшце! Нарэшце я жыву ў Беларусі! Куды ні павяду вокам ці вухам — усюды бачу і чую Беларусь.» Дзе ж яна, гэта мая Беларусь? Ня бачу. Ня чую. Не ўдыхаю з паветрам. Не пазнаю навобмацак. Няма яшчэ маёй Беларусі, няма. Той, якая і сьніцца, і мроіцца з далёкіх маладых гадоў.

Ды калі б гэта толькі я так пачуваўся, так разрываўся на кавалкі ад горкіх дум, ад балючых і гнеўных перажываньняў. Тысячы і тысячы іншых беларусаў яшчэ зусім і ніяк не супакоеныя, што, маўляў, «лёд крануўся» і ажыцьцяўленьне нашай адвечнай беларускай мары не за гарамі. Вось ці ня ў той жа вечар 19-га верасьня разгарнуў газету «Рэспубліка» (даў хтосьці з дэпутатаў, здаецца, Вярцінскі). На 11-й старонцы — артыкул выдатнага беларускага паэта з дыяспары Масея Сяднёва «Грэшныя думкі на тэму беларускай мовы». Чытаю: «Мы ж — што ні гавары — усё-ткі нацыя. Што — мы чакаем, пакуль нехта дырэктыўна падніміць нам тыражы? Увядзе ў школу беларускую мову? Мы прывыклі, каб намі кіравалі, нам загадвалі. Сваёй волі мы ня маем, ці што? У час перабудовы і галоснасьці яе можна было б ужо і выказаць. Дык не — маўчым. Адных толькі гілевічаў і «тутэйшых» замала — трэба паказаць свой характар усім, узьняцца мусіць увесь народ за сваю родную мову, за сваю школу, за сваё, за беларускае. Пытаньне беларускай мовы стаіць пагрозьліва: або мы будзем карыстацца ёю — і яна выжыве, або занядбаем яе — і яна зьнікне. Мова, на якой не гаворыць народ — ня мова. Народ, які зракаецца сваёй мовы — не народ». Тысячы, без перабольшаньня, разоў гэткія думкі праходзілі праз мяне, палілі мазгі, кроілі сэрца. Сотні разоў выказваў іх у друку — у артыкулах, у інтэр’ю, у вершах. І што? І ШТО?..

Я працытаваў паэта-інтэлігента высокага класу (дарэчы, вязьня ГУЛАГу, цудам ацалелага, — вайна выратавала). А вось што напісаў мне ў тыя ж дні, на зыходзе верасьня, звычайны вясковы ўрач, чалавек просты і сьціплы, але Беларус з вялікай літары, — з тых, што і ведаюць, і разумеюць, і вераць. «Я ў той вечар быў на пляцы Незалежнасьці, у многіх беларусаў былі сьлёзы на вачах ад радасьці, многія потым скакалі і пелі песьні да ночы. Але нас там было некалькі сот чалавек — на 1,7 мільёна мінчанаў і 10,2 мільёна жыхароў Беларусі. На наступны дзень у 8-30 я прыйшоў, каб пабачыць урачысты спуск бальшавіцкага сьцягу і пад’ём нацыянальнага, але наш сьцяг ужо лунаў над Домам Ураду. Яго паціху паднялі ноччу. Ніл Сямёнавіч! Я працую лекарам у вёсцы пад Менскам, праз мае рукі праходзяць сотні людзей. З вялікім жалем канстатую, што мо 90% вясковых беларусаў нічога ня ведаюць пра гісторыю Беларусі і ня вельмі хочуць яе ведаць. Размаўляюць на дрэннай рускай мове, беларускую ня ведаюць і ня хочуць ведаць, кніжак на беларускай мове я амаль ні ў кога з іх ня бачыў; газеты чытаюць цэнтральныя з Масквы, з нашых — «Советскую Белоруссию», «Знамя юности», «Беларусскую ниву» і інш. толькі на рускай мове. Ніл Сямёнавіч! Многія дэпутаты і пісьменьнікі недаацэньваюць ступень русіфікацыі і дэнацыяналізацыі беларусаў. Наступ русіфікацыі яшчэ ня спынены! Саюзнае радыё і ТБ яўна праводзяць палітыку рускага шавінізму, заклікаюць да зьліцьця з Расіяй. <...> Я прапаную зрабіць пры ВС Беларусі і мясцовых саветах камісіі па беларусізацыі, я гатоў на грамадскіх пачатках працаваць у такой камісіі. Ніл Сямёнавіч! Расійскі шавінізм наступае на Беларусь, кола беларусаў вельмі малое, каб супраціўляцца гэтаму. Нешта трэба рабіць! <...> Трэба ўзяць у беларускія рукі Друк, Радыё, ТБ, выдавецтва, школу, ВНУ, царкву. Толькі тады мы зможам спыніць русіфікацыю і змагацца далей за беларусізацыю. З павагай. Мікола Рыгоравіч Васільчанка. 44 гады, лекар. 5.X.91».

Вось такі ліст. Адзін з соцень. Вось такі крык болю, трывогі, роспачы. «Нешта трэба рабіць!» Што — нешта? Адказ — тут жа, у лісьце гэтага мужнага, сумленнага чалавека. «Трэба ўзяць у беларускія рукі...» Так, толькі так, толькі такім чынам: уладу — і ў цэнтры, у Менску, і па ўсёй рэспубліцы — трэба ўзяць у «беларускія рукі». Калі самі станем у сваім доме гаспадарамі — тады і скінем з сябе шматвекавое пракляцьце. Спынім і русіфікацыю, і ўсякі іншы гвалт, і ўсякае іншае дурноцьце.

А пакуль — ніякай эйфарыі, сябры!..

***

24 кастрычніка я выступіў на сесіі з дакладам па яшчэ адным вельмі важным законапраекце — аб сьвяточных (нерабочых) днях у Рэспубліцы Беларусь. Як вядома, у СССР гэтае пытаньне, скажам шчыра, было вырашанае ганебна — з поўнай непавагай да духоўных і культурных традыцыяў народу, да элементарных правоў чалавека. Спаконвечныя вялікія народныя сьвяты — Каляды, Вялікдзень, Купальле афіцыйна былі пад забаронай, паколькі лічыліся рэлігійнымі. Радаўніца і Дзяды — галоўныя дні памінаньня продкаў, родных і блізкіх, забароненыя не былі, але прыпадалі не на выхадныя, і чалавек быў вымушаны ісьці на ўсякія прыніжэньні, каб ухітрыцца і зьезьдзіць праведаць родныя магілы. Ад імя Камісіі я ўнёс абгрунтаваную прапанову зрабіць у Беларусі сьвяточнымі (нерабочымі) наступныя дні: Каляды (і праваслаўныя, і каталіцкія), Вялікдзень (і праваслаўны, і каталіцкі), Радаўніцу і Дзяды, а таксама: 1-га студзеня — першы дзень Новага году, 8-га сакавіка — Дзень жанчын, 25-га сакавіка — Сьвята Рэспублікі, 1-га траўня — Сьвята працы, 9-га траўня — Дзень Перамогі, 27-га ліпеня — Дзень Незалежнасьці. А два дні сьвята Кастрычніцкай рэвалюцыі, 7-га і 8-га лістапада, нават не былі ўнесеныя ў законапраект. Абмеркаваньне прапановаў было бурным і доўгім — у цэлым цягнулася каля двух месяцаў, бо рашэньне ўсё не прымалася і не прымалася. Асабліва настойліва патрабавалі многія дэпутаты ўзаконіць «любімае ўсенароднае сьвята» Чырвонага Кастрычніка.

І аднак жа, як ні дзіўна, узаконенае яно не было: відаць, многія з народных абраньнікаў яшчэ пабойваліся — пад сьвежым уражаньнем ад страшнай для іх дамовы ў Віскулях — адкрыта падтрымліваць апантаных партакратаў. Хто ведае, як яно будзе? А калі тое, што здарылася — гэта «усур’ёз і надоўга», калі павароту назад чакаць марна? Праз год, а тым больш праз два, гэтай боязі ў іх ужо не было. О, як рэзка памянялася атмасфера ў авальнай зале Дома ўраду, як паднялі галаву пацярпелыя паразу ў жніўні і затым у сьнежні 1991-га! Зусім адкрыта ўзялі курс на аднаўленьне «Саюзу непарушнага» — няхай сабе і пад новай назвай — і на вяртаньне ранейшых атрыбутаў дзяржаўнай сімволікі. Помню, дэпутат Качан, на адной з сесіяў, у траўні 1993-га, пачаў са мною даверлівую размову: «Вы, напэўна, ведаеце, што мы, камуністы ў Вярхоўным Савеце, рыхтуемся ўнесьці на разгляд сесіі пытаньне аб тым, каб вярнуць у лік сьвяточных дзён у Беларусі 7-е лістапада — Дзень Кастрычніцкай рэвалюцыі. У нас да вас вялікая просьба. Мы тады пагадзіліся апусьціць гэта сьвята ў сьпіску толькі таму, што даверыліся вам як дакладчыку, з павагі да вашага аўтарытэту. Мы вас падтрымалі — цяпер падтрымайце вы нас. У крайнім выпадку — не выступайце супроць нашае прапановы, не бярыце слова». — «Прабачце, — адказаў я, — але вы не ва ўсім мяне падтрымалі: вы не далі ўзаконіць Сьвята Рэспублікі — дзень 25-га сакавіка». — «Ну, гэта немагчыма было, каб мы, камуністы, галасавалі за сьвята БНР — гэта немагчыма...»

Так, на той сесіі на зазімку 91-га не прайшло ня толькі сьвята ў гонар Кастрычніцкай рэвалюцыі, але і сьвята ў гонар абвяшчэньня незалежнасьці Беларускай Народнай Рэспублікі. І калі першае — не тады, як ладзіліся дэпутат Качан і яго сябры, а пазьней, ужо з дапамогай начальніка дзяржавы — было ўсё ж адноўлена, і на пасьмешышча ўсяму былому Саюзу ССР, у тым ліку — на пасьмешышча Расіі, радзіме Кастрычніка, зноў сьвяткуецца ў нашай суверэннай краіне, — то другое — сьвята ў гонар 25-га сакавіка — нават не ўпамінаецца ў гэты дзень у афіцыйных сродках масавай інфармацыі.

***

8-га сьнежня 1991 году, апераджаючы жаданьні і прадчуваньні многіх паасобных грамадзянаў і цэлых народаў, адбылася вялікая гістарычная падзея: на ўрадавай дачы Віскулі ў Белавежскай пушчы кіраўнікі трох усходнеславянскіх рэспублік — Расіі (Б. Ельцын), Украіны (Л. Краўчук) і Беларусі (С. Шушкевіч) — падпісалі пагадненьне аб утварэньні СНД — Садружнасьці Незалежных Дзяржаў. З гэтага дня Дагавор 1922 году «Аб утварэньні Саюзу Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік» перастаў дзейнічаць. СССР распаўся. Спыніла існаваньне вялікая савецкая імперыя, пераемніца імперыі Расейскай. Пачаўся новы адлік часу ў гісторыі пятнаццаці краінаў, «аб’яднаных сьвятлом Крамля», у тым ліку — у гісторыі Беларусі. О, як ускалыхнула гэта сэрцы і душы мільёнаў людзей, да якой грамадскай актыўнасьці пабудзіла іх, на якія творчыя жыцьцяразьбежныя памкненьні і пачынаньні натхніла! І якую палярызацыю поглядаў, настрояў і пазіцыяў парадзіла ў грамадстве, у тым ліку — у асяроддзі інтэлігенцыі! Адметнасьць гэтага працэсу палярызацыі ў Беларусі азначаецца двума момантамі. Першы: ні ў адной іншай рэспубліцы (аб Расіі размова не ідзе, зразумела) непрыняцьце Віскулёўскага Пагадненьня не было такім масавым і катэгарычным, як у Беларусі. Чаму? А таму, што Беларусь аказалася самай савецкай, самай бальшавіцкай, самай камуністычнай у СССР рэспублікай, — нават у параўнаньні з Расіяй. Другі момант: паглыбленьне расколу па нацыянальным пытаньні, па адносінах да беларускай мовы, культуры, гісторыі, сімволікі і інш. У выніку асабліва апантанага культываваньня нацыянальнага нігілізму ў Беларусі і ажыцьцяўленьня палітыкі лінгвацыду, вельмі многія абарыгены рэспублікі ўжо звыкліся з непазьбежнай асіміляцыяй, з растварэньнем у расейскім катле ці — «у новай гістарычнай супольнасьці — адзіным савецкім народзе», і цяпер, пасьля Віскулёў, іх нават ахапіў страх: дык а як жа будзе? Без Масквы? Без Крамля? Самі сабой будзем жыць і ладзіць сваю гаспадарку? Будзем суверэннай незалежнай дзяржавай? І ў грамадскім жыцьці пачне панаваць свая беларуская мова — як польская ў Польшчы?.. І сталі прыслухоўвацца і вычэкваць: ці не гучаць дзе галасы нязгоды, ці не падымаецца супраціў? А тады і самі заварушыліся і падаліся на ўспамогу зацятым ворагам нашай незалежнасьці. На шчасьце, беларусы маладога і зусім маладога ўзросту, якіх не магла зачапіць сталіншчына і толькі ледзь-ледзь захапіла брэжнеўшчына, якія за гады Перабудовы пасьпелі сёе-тое вельмі істотнае зразумець, хутка, каб не сказаць «імгненна», адгукнуліся душой і сэрцам на тое, што адбылося, чаго сьвядома ці падсьвядома чакалі. І менавіта яны асабліва горача пайшлі на абарону падоранай лёсам свабоды, пачалі гуртаваць сілы, каб не дапусьціць рэстаўрацыі мінулага. Вядома, у маладых былі аўтарытэтныя настаўнікі, дасьведчаныя ідэолагі, выпрабаваныя ў бяскроўных паядынках з нялюдскім рэжымам старэйшыя таварышы. Шмат-шмат разоў бачыў я і тых, і другіх разам у рашучых вулічных калонах, у шэсьцях пад бел-чырвона-белымі сьцягамі, чуў іх на людных мітынгах на плошчах, дзе і сам не аднойчы браў слова, і кожны раз радасна-трывожна заходзілася сэрца: радасна — бо ніколі раней такога ня бачыў і ня чуў, трывожна — бо не-не і працінала думка: няўжо ня выстаім і не пераможам злыдняў канчаткова, няўжо гэтыя тысячы натхнёных прамяністых вачэй прыцьмеюць і пацягнуцца холадам зьняверу?

Які тады, напярэдадні і ў першыя тыдні па абвяшчэньні незалежнасьці, панаваў энтузіястычны настрой у душах патрыётаў Беларусі! У Менску амаль кожны дзень перад Домам ураду, дзе працаваў Вярхоўны Савет, зьбіраўся вялізны натоўп — са сьцягамі і транспарантамі, выбухова ўспыхвалі раз за разам мітынгі, гучалі заклікі і пракламацыі. А якія лісты пайшлі ў Вярхоўны Савет, у тым ліку і ў нашую Камісію! «Няхай жыве Беларусь! Гэтак хораша зрабілася ў мяне на сэрцы, аж я заплакаў, калі пачуў з трыбуны Вярхоўнага Савету: «Няхай жыве Беларусь!»

Гэта — з аднаго боку. А якія з другога боку лісты пасыпаліся — чытаць было невыносна. Ня толькі на душы, а і ў вачах рабілася чорна. Прычым, спрэс ад людзей адукаваных, дасьведчаных і ў гісторыі Старажытнай Русі, і ў пытаньнях славянскага мовазнаўства, і ў прычынах адсутнасьці попыту на беларускую кнігу... А лісты! — па восем-дзесяць-дванаццаць старонак густога, праз адзін інтэрвал, машынапісу! Д’ябалькая энергія і сіла волі! Якую ж трэба мець нянавісьць да мовы нашай зямлі, нашага народу, каб натхніцца на такое «мерзопакостное» шрайбаваньне! Прыкладам могуць служыць лісты (іх было некалькі) пенсіянеркі з Віцебску Музы Тарасевіч. У беларусаў адвеку сваёй роднай нацыянальнай была руская мова, — аж скрыгоча ўстаўленымі зубамі гэта «внучка крестьян полотчины», — бо і самі мы, беларусы — людзі рускія, а вы, «сьвядомыя», не беларусы, а гуды, вас тут часьцінка, маленькая прымесь. «Ваши «каштоўныя старыя кнігі», «помнікі» и т. п.— это к русской культуре на этих землях не имеет никакого отношения. То есть, это памятники культуры части населения этой земли. Он равноценен подобному памятнику, например, еврейской части населения и т. п. (...) Если вам не нравится наш национальный, русский, язык, можете организовать (и правительство пойдет вам навстречу) для себя нужное количество экземпляров тех же газет на вашей «роднай», поймите, всего лишь гудской мове. Ибо, если нет нации, то, естественно, нет и ее национального языка. О том, что белорусской нации нет и не было, я готовлю обширную статью...»

Яшчэ адзін прыклад — ліст «Депутатам Верховного Совета БССР, а ныне Республики Беларусь» ветэрана ВАВ з Берасьця А. Зорына (12.3.1992): «В Брестской области и в городе проживают компактно русские, а местное малочисленное белорусское население так же говорит на русском языке. (...) В настоящее время Брестский педагогический институт превратили в центр-рассадник махрового, воинствующего, наглого национализма. (...) Если так пойдет дело и дальше, то что же делать русским и другим национальностям? Брать в руки автоматы и защищать свои квартиры?»

Вось такія лісты дэпутатам — каб распаліць іх жарсьці, падбіць іх на перагляд Закону аб мовах, на змаганьне ў парламенце супроць «беларускага нацыяналізму». Лісты, датычныя мовы, адукацыі, культуры, натуральна перадаваліся ў нашую Камісію, і нярэдка мой працоўны дзень пачынаўся з іх чытаньня — г. зн. з прыняцьця вялізнай дозы атруты, што, пры маім характары, надоўга выбівала мяне з рабочага настрою, не давала засяродзіцца на бягучых пытаньнях. Іншы раз я зачытваў падобныя подлыя пісаньні каму-небудзь з супрацоўнікаў Камісіі і грымеў, як з трыбуны: «Гэтая набрыдзь, гэтая навалач ніколі нічога не зразумее і ніколі не пагодзіцца, каб мы самі вырашалі свой лёс, калі мы не падпарадкуем іх закону. Гэта трэба ўсім ведаць! Усім беларусам, якія хочуць быць гаспадарамі ў сваім доме. Толькі рашучае процістаяньне іх нахабству і хамству! Толькі бескампрамісная публічная водпаведзь іх хлусьні і цынізму!..»

І начамі пісаў гэтыя водпаведзі — новыя артыкулы для «Народнай газеты», для «ЛіМа», для «Звязды», якая была тады сапраўднай беларускай газетай, — бадай што не ўступала па грамадзянскай мужнасьці ні «Народнай», ні «ЛіМу». І прасіў баявітых хлопцаў з Камісіі не зважаць на гадзючае сыканьне з канвертаў і за трыбунай у галоўнай зале рэспублікі — і дзейнічаць, дзейнічаць, дзейнічаць! Зрэшты, іх і прасіць асабліва ня трэба было — яны выдатна разумелі сітуацыю і былі поўныя жаданьня і імпэту працаваць. І шчыравалі — і як дэпутаты, члены Камісіі, і як актывісты ТБМ. Удзельнічалі непасрэдна ў апрацоўцы законапраектаў — ня толькі «нашых», але і ўсіх тых, у якіх так ці іначай закраналіся пытаньні мовы, адукацыі, культуры, друку, радыё і тэлебачаньня, гісторыі і гістарычнай спадчыны, духоўнасьці і веравызнаньня. Арганізоўвалі (самастойна ці сумесна з міністэрствамі, установамі, арганізацыямі) канферэнцыі, «круглыя сталы», нарады па актуальных праблемах беларусізацыі грамадскага, культурнага, навуковага жыцьця ў рэспубліцы, дапамагалі наладзіць працу гурткоў беларускай мовы ў дзяржаўных установах і на прадпрыемствах. Правяралі і ў Менску, і па ўсёй краіне, як выконваецца Закон аб мовах і Дзяржаўная праграма разьвіцьця беларускай і іншых моў у Беларусі. ТБМ пры падтрымцы нашай Камісіі наладзіла выданьне рэдкіх забытых беларускіх кніг і слоўнікаў («Геаграфія Беларусі» А. Смоліча, «Западно-русизм» А. Цьвікевіча, знакаміты слоўнік В. Ластоўскага і інш.) Рэч у тым, што Камісія дабілася ад урада прыярытэтнага фінансавага забесьпячэньня некаторых каштоўных беларускіх выданьняў навуковага характару і прадстаўляла Мінфіну канкрэтны сьпіс назваў. Так удалося падтрымаць і выданьне ўнікальнага 5-томнага «Лексічнага атласу беларускіх народных гаворак» (выд-ва «Навука і тэхніка»).

Беларусізацыя несла выдатныя плёны, асабліва відочныя ў сферы школьнай адукацыі. Імкліва нарастала з кожным годам колькасьць першых класаў з беларускай мовай навучаньня і выхаваньня. У многіх гарадах гэта лічба к 1994 году паднялася да 60-ці, 70-ці і нават да 73 працэнтаў (г. Гомель). Колькі выявілася выдатных педагогаў-патрыётаў, у тым ліку і сярод загадчыкаў РАНА ці ГарАНА, апантаных жаданьнем распаліць у бацькоўскім кутку агмень роднага слова — ды па ўсім раёне, ды па ўсёй вобласьці! Якая ж гэта магутная сіла — матчын дар, калі ён свабодна, на ўсё дыханьне прагаворыць у чалавеку! Як ён прыцягвае блізкіх табе крэўна і па духу людзей, як гуртуе і аб’ядноўвае!

Такі настрой апаноўваў мною ў тыя першыя гады дзяржаўнага станаўленьня суверэннай Беларусі часта. Але ня менш часта, а чым далей — то ўсё часьцей, пранікаў у душу і цяжкі атрутны подых непрыязьні, варожасьці, далакопства. Я сачыў за падзеямі ў Расіі і ў суседніх, ужо незалежных, краінах, прыглядаўся і прыслухоўваўся да таго, што адбываеццпа і што гаворыцца ў авальнай зале Дома Ураду. І трывога ў душы ўсё больш нарастала. Адчуваў, усім нутром адчуваў: у грамадстве, перш за ўсё ў незьлічонай масе чыноўніцтва, амаль спрэс у асяроддзі вайсковых пенсіянераў, ды і сярод інтэлігенцыі, асабліва негуманітарнай, шырацца і мацнеюць антыбеларускія настроі. Варожыя нашаму нацыянальна-дзяржаўнаму адраджэньню сілы яўна ўзялі курс на рэстаўрацыю Саюзу ССР, на аднаўленьне імпершчыны з усімі непазьбежнымі пасьледкамі: загнаньнем у рэзервацыю беларускай мовы, канчатковай расправаю з беларускай школай, поўным абезаблічваньнем беларускай нацыянальнай культуры, заглушэньнем і забіцьцём гістарычнай памяці народу.

На сесіях, пры абмеркаваньні законапраектаў аб адукацыі, аб культуры, аб СМІ, аб бюджэце і іншых, многія слугі народу адкрыта патрабуюць перагледзець і ператрэсьці Закон аб мовах: «Трэба неадкладна надаць статус дзяржаўнай таксама і рускай мове!» У гэтым хоры цьвёрдасьцю голасу вылучаюцца генерал Сарокін і генерал Гетц, не ўступаюць ім і арапістыя, гарластыя партакраты, — і прыезджыя, аселыя, прырослыя, і «тутэйшыя», сваёй гадоўлі. Колькі хапае сілаў вяду з гэтым гвалтам змаганьне. Змагаюся ў зале — з трыбуны і ад мікрафону, змагаюся ў друку — ня менш двух артыкулаў за месяц публікую ў газетах, — спрачаюся, абвяргаю, тлумачу, даказваю, заклікаю ня верыць фальшыўцам і запраданцам. Змагаюся з гэтым антыбеларускім курсам на сустрэчах з чытачамі, у Дамах культуры, у студэнцкіх і школьных аўдыторыях. Добрыя людзі бачаць і падтрымліваюць. Лісты ўдзячнасьці ідуць і ідуць, а неяк па радыё (7.XII.1992) у выступленьні настаўніцы адной менскай школы прагучаў такі кароценькі вершык:

Думкі аб роднай мове.

Чаму ніхто ў нас не разумее,

Што родная мова, напэўна, памрэ,

Што ўжо ён апошні — праўдзівы Гілевіч

Дзёрн нашых сэрцаў дарэмна арэ.

Крык роспачы. І апошні... «...дарэмна арэ!» Гэта ўжо не падтрымка, канешне, гэта — голас тых, даведзеных да зьнявер’я, якія самі маюць пільную патрэбу ў падтрымцы, якім я ўвесь час, амаль нязмоўчна, адрасую свой кліч, сваю просьбу: «Не падайце духам! Не складайце ў бясьсільлі рук! Што хочаце — толькі не песімізм! Ніхто з нас ня мае права — апускаць бездапаможна крылы!.. Змагацца трэба, дарагія сябры! Трэба выстаяць і перамагчы!...»

***

Нечакана-неспадзявана ў падмогу імпершавіністычным антыбеларускім сілам выступіла група асобаў з грамадскага культурнага аб’яднаньня «Полісьсе». Ня ўсё аб’яднаньне, падкрэсьліваю, а група асобаў. Яшчэ ў канцы 80-х у друку пачала мусіравана праводзіцца ідэя, што насельніцтва паўднёва-заходняга (Пінска-Брэсцкага) Палесься ёсьць асобны этнас, асобны народ — яцьвягі, і ён павінен дабівацца як мінімум нацыянальнай аўтаноміі ў складзе Беларусі, а яшчэ лепш — дзяржаўнай незалежнасьці. Страшная, скажам шчыра, ідэя! Вельмі страшная! Мне гэта стала зразумела адразу ж, з першага ж азнаямленьня з заявамі сепаратыстаў. Ды і што тут было не зразумець! Цытую артыкул аднаго з самых зацятых і ваяўнічых праваднікоў ідэі «яцьвяжскай» адасобленасьці М. Шаляговіча: «Если же белорусы окажутся не готовыми к разделу политической власти, то БССР сегодняшняя может быть расчленена на три части: Полесье отойдёт к Украине, а Западная Белоруссия к Польше... Шанс «шчырых» белорусов — только в конфедерации или федерации с полешуками.» Вось так! Такі прагноз, такая ультыматыўная пагроза. Падзяліся, Беларусь, дзяржаўнай уладай! Іначай — раскол, расчляненьне краіны. Відочная палітычная правакацыя. А пачалося ня з гэтага, а з патрабаваньня прызнаць паўднёва-заходні палескі дыялект асобнай мовай — яцьвяжскай, з правам узаконенай літаратурнай нормы (школа, выданьне газетаў, кніг і г. д.). Ад недасьведчаных, між іншым, хавалася, што даўно адмерлае племя яцьвягаў было не славянскае, а належала да балтыйскай групы этнасаў, і мова яго, вядома, уваходзіла ў сям’ю моў балтыйскіх. Небясьпечная правакацыйная задума, падтрыманая некаторымі навукоўцамі і журналістамі, выклікала ў маёй душы абурэньне. Ужо ў лютым 1992-га я апублікаваў у «Народнай газеце» адкрыты ліст дэпутатам Пінскага гарсавету пад назвай «Спыніць замах на адзінства і цэласнасьць Беларусі!» Пасьля, на працягу ўсяго году, быў вымушаны яшчэ неаднойчы даваць публічную — праз друк — водпаведзь правакатарам-сепаратыстам, якія паставілі мэтай «разбурыць гістарычна замацаванае — за доўгія стагоддзі — адзінства беларускага народу і Беларусі». У канцы году і Рада ТБМ апублікавала з гэтай нагоды вельмі сур’ёзную заяву — зварот да грамадзянаў Беларусі «Ня трэба хітрыць і разьлічваць на наіўных!», у якім выкрывала глыбока замаскаваную палітыку крамлёўскіх імпершавіністаў («разделяй и властвуй»): расколем з дапамогай запраданцаў-янычараў Беларусь — лягчэй у нестабільнай сітуацыі, разарваную па кавалках, праглынем яе. Праз год з гакам «яцьвяжскія» воі супакоіліся і замоўклі. Гэта не азначала, вядома, што супакоіліся іх ваяводы, іх натхняльнікі і стратэгі.

Цешуся актыўнай беларуска-патрыятычнай пазіцыяй дзяржаўных рэспубліканскіх газет — «Звязды», «Настаўніцкай газеты», «Чырвонай змены», ня кажучы пра «ЛіМ», пра «Народную газету». Якія малайцы іх рэдактары, калектывы супрацоўнікаў! З нумара ў нумар, бесперапынна, даюць мінімум адзін матэ-

рыял у падтрымку беларусізацыі, выкананьня Закону аб мовах, нацыянальнага адраджэньня Беларусі ўвогуле. Нашая Камісія і сама імкнулася як мага шырэй выкарыстаць органы друку ў гэтых жа мэтах. У жніўні мы арганізавалі ў ВС адмысловую прэс-канферэнцыю на тэму, як ідзе ажыцьцяўленьне Закону аб мовах і ў якім становішчы сёньня нашая мова знаходзіцца. Мае адказы на пытаньні журналістаў былі гранічна шчырымі, і рэпартаж аб прэс-канферэнцыі быў у газетах такім жа. «Звязда» дала яго пад загалоўкам: «Становішча з беларускай мовай крытычнае. Неабходна ратаваць родную мову». У гэтых маіх словах не было перабольшаньня. Сапраўды — крытычнае. Сапраўды — трэба ратаваць. «Настаўніцкая газета» цытуе: «Вывад ня новы: прыклад ва ўжываньні дзяржаўнай мовы не падаюць тыя, хто па дзяржаўнасьці сваёй службы навінен яго падаваць: Вярхоўны Савет — заканадаўца ды выканаўцы — міністэрствы, іх «вярхушка». І яшчэ — ужо больш маштабнае абагульненьне: «Пакуль у нас будзе падобнае стаўленьне да адукацыі і культуры, марна спадзявацца на зрухі ў іншых сферах.»

Ва ўсю шчыруюць і навукоўцы. У жніўні ў Маладэчні праводзяць міжнародную канферэнцыю «Фарміраваньне і разьвіцьцё нацыянальнай самасьвядомасьці беларусаў». Ад Вярхоўнага Савета прывітальнае слова сказаў старшыня Камісіі па адукацыі і культуры. У лістападзе ў Акадэміі Навук прайшла рэспубліканская навуковая канферэнцыя «Праблемы беларускага правапісу», ініцыятарам якое выступіла акадэмічная суполка ТБМ. Гарачыя спрэчкі пэўных вынікаў не далі — гэта была хутчэй выява-зьверка пазіцыяў. Некаторыя лінгвісты (напрыклад, І. Крамко) выказаліся рэзка адмоўна наконт пераходу на г. зв. «тарашкевіцу». Дзеля чаго, задавалі пытаньне, трэба пераходзіць на -ля, -лё? Кажаце, так лепш? Для каго лепш? Для мовы? На якіх аб’ектыўных навуковых падставах грунтуецеся? Што — хіба жывая мова пацьвярджае гэтыя -ля, -лё? Вы можаце гэта даказаць? Ці проста — у вас манапольнае права на патрыятызм у галіне мовы? Дык не хітруйце! Ужо развалілі шмат чаго — наважылі разваліць і мову. Лагічна: няма мовы — няма і народу.

Мне так эмацыянальна выказаныя засьцярогі здаваліся зусім ня марнымі. Мая пазіцыя палягала ў тым, што ўвогуле займацца зараз рэформай правапісу — не да часу. Сваё выступленьне я падагуліў такою высновай: «Больш чым наіўна думаць, што пры такім разнабоі ў правапісе, які сёньня назіраецца ў беларускай прэсе, наша мова служыць станаўленьню дзяржавы, умацаваньню яе аўтарытэту ў вачах грамадскасьці. На фоне небывалага развалу ў эканоміцы, у гаспадарцы, у сацыяльнай сферы — развал у літаратурнай мове, можа быць, найбольш небясьпечны».

Раней, чым сказаць «З Богам!» гэтаму неймаверна напружанаму 92-му году, мне пашчасьціла зрабіць дзьве добрыя канкрэтныя справы — ня Бог ведае якой важнасьці, і аднак жа. Першае: «выбіць» кватэру ў Менску нашаму слаўнаму гісторыку Міколу Іванавічу Ермаловічу. Рашалася на ўзроўні Прэзідыуму ВС і Старшыні СМ РБ — і вырашылася, на маю вялікую радасьць, станоўча: і С.Шушкевіч, і В. Кебіч мяне зразумелі і падтрымалі. Цяжэй вырашалася другая «добрая справа» — аб прысуджэньні дзяржаўных прэміяў Беларусі за 1992 год. Рэч у тым, што ў чэрвені пастановай Прэзідыуму ВС РБ і Савета міністраў РБ быў зацьверджаны новы склад Камітэту па Дзяржаўных прэміях у галіне літаратуры, мастацтва і архітэктуры, і старшынёй Камітэту прызначылі мяне. Здарылася так, што на дзьве прэміі імя Якуба Коласа выйшлі тры прэтэндэнты: С. Грахоўскі, А. Жук, В. Сёмуха. І Грахоўскі не прайшоў. Відаць, сябры Камітэту яго прозу недаацэньвалі. А стары — на парозе 80-годдзя, а ў чалавека — страшны пакутніцкі лёс, — куды ж адкладваць? Гаварыў са мной гэты мужны чалавек амаль плачучы. Выйсьце бачылася мне толькі адно: прасіць Урад аб выдзяленьні на гэты год дадатковай прэміі. Пайшоў да В. Кебіча. Пагадзіўся ад слова. «Для Грахоўскага зробім». Пайшоў да С. Шушкевіча. Тут я не сумняваўся. Яго бацька, паэт, прайшоў гэткі ж цярністы шлях вязьня. Затое ў Шушкевіча стрэла мяне іншая нечаканка: рэзка запярэчыў супроць прэміі за мастацкі пераклад раману Т. Мана «Доктар Фаўстус» Васілю Сёмуху. Ледзь уламаў упартага, як чорт, Станіслава. «Як гэта за пераклад прозы даваць Дзяржаўную прэмію?! Ты тут, прабач мяне, памыляешся!..» Давялося нагадаць, што В. Сёмуха пераклаў ня толькі празаічнага «Доктара Фаўстуса» Т. Мана, але і паэтычнага «Фаўста» І. В. Гётэ, і многія творы іншых паэтаў і пісьменьнікаў, і што ён выдатны майстар мастацкага слова.

Гэта было маё першае і апошняе старшыняваньне ў Камітэце па Дзяржаўных прэміях. Ведаючы, што за 1994 год указ аб лаўрэатах ужо будзе падпісваць новасьпечаны пан начальнік дзяржавы — я загадзя падаў у адстаўку. Хоць толькі адзін раз віншаваў лаўрэатаў у якасьці старшыні Камітэту, але з чыстай радасьцю, бо званьне атрымалі годныя. Прэмію імя Янкі Купалы — Сяргей Законьнікаў і Алесь Звонак (на 86-ым годзе, вязень ГУЛАГу, уважыць паэта раней не дадумаліся!); прэмію імя Якуба Коласа — Сяргей Грахоўскі, Алесь Жук і Васіль Сёмуха; прэмію імя Кастуся Каліноўскага — Мікола Ермаловіч; за творы для дзяцей — Яраслаў Пархута; у галіне тэатральнага мастацтва — М. Пінігін, В.Манаеў, У. Кур’ян і У. Кін-Камінскі за сьпектакль «Тутэйшыя»; а яшчэ славутыя мастакі Э. Агуновіч і М. Селяшчук... Але было і тое, аб чым дагэтуль успамінаю са шкадаваньнем: Камітэт адхіліў дакументальны фільм кінарэжысёра В. Дашука. Мой грэх у тым, што паддаўся думцы многіх, якія даказвалі, што гэта ня лепшы твор таленавітага аўтара.

***

Бачачы ашалелае супраціўленьне асімілятараў-русіфікатараў курсу на нацыянальна-культурнае адраджэньне Беларусі, найперш — курсу на пашырэньне ў грамадскім ужытку беларускай мовы, нашая Камісія, сумесна з сакратарыятам ТБМ, прыняла рашэньне заклікаць патрыётаў Беларусі выступіць у абарону роднай мовы, а менавіта — падаць свой голас лістом ці тэлеграмай у Вярхоўны Савет. Водгук грамадскасьці перавысіў нашыя спадзяваньні: кожны дзень пошта пачала прыносіць дзясяткі лістоў і тэлеграмаў. Ды якіх палымяных, якіх зьмястоўных, разумных, пераканаўчых! Сама сабою набегла думка — выдаць іх брашурай, ладным накладам, каб і кожнаму дэпутату даць — так бы мовіць, для «патрыятычнага выхаваньня», і пусьціць у продаж праз кнігарні. Укладаньне і напісаньне прадмовы было даручанае старшыні Камісіі. Летам 1993-га брашура пад назвай «Голас народа — голас божы» была аддрукаваная накладам 10 тысячаў асобнікаў. Але лісты і тэлеграмы ў Вярхоўны Савет працягвалі ісьці — і праз колькі месяцаў я склаў з іх яшчэ адну кніжыцу — пад назвай «Мы не просім — мы патрабуем!..» Яна выйшла ў сьвет накладам 5 тысячаў асобнікаў ужо ў наступным, 1994-м годзе, у канцы лютага, якраз перад прыняцьцем Канстытуцыі з артыкулам аб статусе беларускай мовы. У абедзьвюх брашурах зьмешчана больш за 200 лістоў і тэлеграмаў. Гэта была сапраўдная народная публіцыстыка, чытаць якую без хваляваньня немагчыма — столькі ў ёй неспакою, трывогі, болю, пратэсту, надзеяў і спадзяваньняў. І мне здавалася, што гэтага балючага і гнеўнага голасу народу не перакрые і не заглушыць ніхто, што яго абавязкова пачуюць і паслухаюцца, бо пабаяцца не паслухацца і з’ігнараваць. Складаючы гэтыя кніжачкі, я радаваўся і ганарыўся нашым народам, да спазмаў у горле — ганарыўся, і быў упэўнены ў незваротнасьці працэсу адраджэньня, і ў прадмоўцы «Сведчанне волі народа» узьнёсла пісаў: «...Тое, што здарылася ў 30-я, калі спроба беларускага нацыянальнага адраджэньня была бязьлітасна задушана, цяпер не паўторыцца. На гэты раз беларускі народ свой гістарычны шанц ня ўпусьціць. Яго душа высьпела, а воля дастаткова падужэла. Красамоўнае сьведчаньне гэтага — сотні пісем і тэлеграм выбаршчыкаў у Вярхоўны Савет Беларусі...»

Так: іначай тады думаць не хацелася. Волю народу, які пасьпеў уздыхнуць свабодна, зламаць ня ўдасца! Хоць да канчатковай перамогі яшчэ, на жаль, далёка. Ворагі беларушчыны яшчэ зусім не зьбіраюцца «скласьці зброю». О, не!

На пачатку 1994-га ў зале пасяджэньняў Вярхоўнага Савету меў месца адзін нязначны, але цікавы і паказальны эпізод. Ідучы раніцой да свайго месца ў зале, я ўбачыў, што на многіх крэслах ляжыць невялікі, на чвэрць аркуша, лісток. І на маім крэсьле — таксама. Падумаў: нешта афіцыйнае, з Сакратарыяту. Якое ж было маё зьдзіўленьне, калі на лістку я ўбачыў свой верш «Пакуль ня позна», два дні назад апублікаваны ў «Народнай газеце». Верш акуратна, без памылак, перадрукаваны на машынцы і памножаны на ксераксе. Вось яго апошнія дзьве страфы:

Ці, звыкшы несьці крыж пакутны,

Мы так і будзем жыць-цярпець,

Пакуль наш дух, калісь магутны,

Не перастане нават тлець?

Дык не маўчыце ж! Станьце грозна

Жывой сьцяной, у поўны рост —

І рушце ўсе, пакуль ня позна,

За вольны край, за новы лёс!

Пад вершам было дадрукавана: «Дык вось хто падбухторвае народ!» Прачытаў — і ўсьміхнуўся. «Ну, хай будзе — «падбухторвае». Хоць дакладней — я заклікаю. І ня першы раз. І буду заклікаць, панове-таварышы, буду! Маўчаць, шаноўныя, ня маю права.»

Прадметам абмеркаваньня ў зале эпізод ня стаў, на трыбуну з гэтай прычыны ніхто ня вылез. Ініцыятары зразумелі: ім жа нявыгадна.

***

У Вярхоўным Савеце тым часам абазначыліся дзьве галоўныя кропкі прыкладаньня сілаў, яны ж — і дзьве галоўныя інтрыгі. Першая — падрыхтоўка новай Канстытуцыі, Канстытуцыі Рэспублікі Беларусь, якая павінна заканадаўча замацаваць вялікія гістарычныя заваёвы беларускага народу. Другая — падрыхтоўка «дварцовага перавароту». Паглыбленьне і абвастрэньне процістаяньня патрыётаў-дэмакратаў, непахісных незалежнікаў на чале са сьпікерам С. Шушкевічам і — рэваншыстаў-эсэсэсэрнікаў, апантаных інтэгратараў на чале з прэм’ерам ураду В. Кебічам уступіла ў стадыю адкрытай варажнечы. Вось такія дзьве «падрыхтоўкі», фармальна — нібыта дзьве «паралельныя прамыя», а насамрэч — зусім па-жывому сплеценыя і ўзьвязаныя між сабой. Спачатку — пра гэтую другую інтрыгу, пра курс на «дзяржаўны пераварот».

Радкі з «Дзёньніка»:

(15.9.1993): «Цэлы дзень «празасядаў» на Прэзідыуме. Абстаноўка напальваецца. Дзьве хвіліны гаварыў і я. «Агульную рублёвую зону» і «агульную грашовую сістэму» безагаворачна кваліфікаваў як першы крок да ліквідацыі дзяржаўнай незалежнасьці Беларусі — прычым такі крок, пасьля якога ўжо ніякіх ілюзіяў не застанецца. Гаварыў гэта пры мёртвай цішыні ў зале. «Што мы робім выгляд, быццам не разумеем, што гэта значыць?! — з гэтага пытаньня пачаў, ім жа і закончыў». (Праз дзясятак гадоў С. А. Багданкевіч па радыё «Свабода» скажа: «Адзін Ніл Гілевіч змагаўся за беларускі талер».)

(16.9.1993): «Сітуацыя ў Расіі разьвіваецца вельмі нядобра, і падобна на тое, што яе ўжо мірным шляхам не адрэгуляваць.

Заходзіў Вярцінскі. Гаварылі пра гэтак званы Зьезд народу Беларусі, пра абвастрэньне становішча ў Беларусі, пра нападкі на Шушкевіча, пра здрадніцкую пазіцыю Ураду».

(18.9.1993): «Слухаў раніцой па радыё частку выступленьня Шушкевіча — яго водпаведзі Кебічу. Малайчына! (...) Ну, а ўвогуле — пачалося! Такой пікіроўкі паміж Ш. і К. яшчэ не было.

У Беларусі нарастае... дзяржаўны пераварот. Не сумняваюся, што дзеля гэтага «Саюз афіцэраў Беларусі» аб’явіў сябе палітычнай арганізацыяй (да сёньня быў дабрачынна-грамадскай)».

Пераварот адбыўся 26 студзеня 1994 году. Без удзелу Саюза афіцэраў. С.С.Шушкевіча скінулі з пасады Старшыні Вярхоўнага Савету — вышэйшай дзяржаўнай пасады ў Беларусі — дэпутаты, — тыя самыя, што ў свой час яго і выбралі. В. Кебіч з хаўрусьнікамі ў дэпутацкім корпусе арганізаваў механізм перавароту найлепшым чынам: сказаў паставіць на галасаваньне, на прадмет аказаньня ці не аказаньня даверу — дзьве кандыдатуры: і яго, і Шушкевіча, наперад ведаючы (падлічылі, папрацавалі), што Шушкевіч «праваліцца», а ён — пройдзе. Так і сталася. Такая была расстаноўка сілаў у авальнай зале. Будзем помніць, дарэчы, што супроць Шушкевіча былі і многія дэмакраты, не маглі яму дараваць зрыў рэферэндуму ў 1992 годзе, мэтай якога было правядзеньне новых, поўнасьцю дэмакратычных, выбараў у Вярхоўны Савет. Праўда, не зразумела, на што цяпер дэмакраты разьлічвалі: што замест Шушкевіча сьпікерам выберуць каго-небудзь з іх? Але ж гэта — звышнаіўнасьць!.. Бясьпечна, вельмі бясьпечна паставіўся Станіслаў Станіслававіч да той інфармацыі аб блізкім перавароце, якою валодаў. У яго быў час, былі магчымасьці не дапусьціць вынясеньня на сесію пытаньня аб даверы, для чаго трэба было здорава папрацаваць з людзьмі, з дэпутатамі, з міністрамі, а ён, падобна, махнуў рукой — маўляў: марныя іх намаганьні. Ад празьмернай самаўпэўненасьці, ці што?

Адразу ж, як «зьедзены» Шушкевіч (можна ўявіць яго настрой) схапіў машыну і паехаў дадому, у пакоі за сьцяной сабраўся Прэзідыум — каб тэрмінова падабраць кандыдатуру на пасаду Старшыні ВС і прапанаваць зале на зацьвярджэньне. Пачалі па-парадку, па кругу, як сядзелі, апытваць: «Вашая прапанова?» Я быў ці не другім у гэтым крузе і замест адказу спытаў: «Можа, спачатку абмяркуем, як гэта здарылася, чаму мы дапусьцілі, каб так неразумна застацца без старшыні?» Было паўхвіліны маўчаньня. Ухмылак на тварах ня бачыў, але адчуваў іх. Знайшоў у каго спытаць. Гэта было маўчаньне змоўшчыкаў-пераможцаў. А затым разважлівы генерал Грыб сказаў: «Ну, здарылася, дык здарылася, назад ужо не адробіш. Трэба выбіраць новага...» Было бачна: ніхто ні трохі не засмучаны тым, што адбылося. Радасьці не выказвалі, але і засмучэньня ці разгубленасьці — ні знаку. Значыць, гэтага чакалі, ведалі, што так будзе (можа, і ня ўсе, але бальшыня — напэўна). Бальшыні Шушкевіч не падабаўся. Ня з іх гурту, не з партыйна-савецкай наменклатуры. Прафесар, навуковец, а галоўнае — нацыяналіст, да таго ж — гне і верне на Захад, з Клінтанам сябраваць хоча. Во — толькі што ў Беларусь прыцягнуў, без нашае згоды. Удумацца: прэзідэнт ЗША ў Беларусі — бяз згоды Крамля! Ну не! Гэткі Старшыня ВС нам не патрэбен!..

Праз колькі дзён на пасаду сьпікера была прапанаваная зале кандыдатура генерала міліцыі М. І. Грыба. Прайшоў, як па масле!..

***

Пасьля гэтага ВС і яго Прэзідыум ушчыльную заняліся Канстытуцыяй — з разьлікам, што да 15-га сакавіка яна павінна быць прынятая. Фактычна тэкст новай Канстытуцыі Рэспублікі Беларусь быў гатовы, рабіліся апошнія ўдакладненьні. Галоўнымі ў новым асноўным Законе краіны былі тры сапраўды новыя і архіважныя, лёсавызначальныя палажэньні: 1) дзяржаўная незалежнасьць, 2) дзяржаўная мова (адна ці дзьве?), 3) прэзідэнцкая форма кіраваньня. Калі на сесіі пачалося паартыкульнае абмеркаваньне і галасаваньне — артыкул аб поўнай дзяржаўнай самастойнасьці і незалежнасьці Беларусі пярэчаньняў ня выклікаў (Артыкул 1).

Артыкул 17 — аб дзяржаўнай мове Рэспублікі Беларусь — абмяркоўваўся і прымаўся пры надзвычайным процістаяньні поглядаў і пазіцыяў. Шанц адстаяць беларускую мову ў якасьці адзінай дзяржаўнай з кожнай хвілінай зьмяншаўся і зьмяншаўся, і нарэшце ўсё завісла на валасінцы: перамагала «двухмоўе», — перамагала агідная, сьляпая Вандэя. Канстытуцыйная Камісія не прыдумала нічога лепшага, як зусім зьняць артыкул аб дзяржаўнай мове. Гэта азначала, што ў Канстытуцыі беларуская мова ня будзе ўзаконеная як адзіная дзяржаўная, што яна застанецца такой у фармаце існуючага Закону аб мовах, які заўсёды можна будзе лёгка перакантаваць на дзьве дзяржаўныя. Свой апошні зварот да дэпутатаў я пракрычаў у залу ўжо амаль ня помнячы сябе. «Народная газета» назаўтра зазначыла, што слова дэпутата Н. Гілевіча прагучала «На апошняй ноце стрыманасьці». Стэнаграма захавала гэны мой роспачны, на мяжы нярвовага зрыву, крык.

«Гілевіч Н. С. Шаноўныя дэпутаты! Нельга, калі мы не прыйшлі да згоды, адразу прымаць такое рашэньне, якое зьдзівіць цэлы сьвет. Я зьвяртаюся да ўсіх прысутных: давайце мы яшчэ раз — хоць ужо былі галасаваньні, адзін раз 204 набралі, учора менш, — і ўсё ж такі давайце вернемся да гэтага варыянту і прагаласуем яшчэ раз. Я зьвяртаюся да нашых рускіх братоў, — у гэтай зале, у дэпутацкім корпусе вас 70 чалавек. Зьвяртаюся да вас, браты нашы палякі, украінцы, яўрэі, — вас тут больш за 20. Падтрымайце вы перш за ўсё! Не бярыце грэх на душу! (...) Памажыце сёньня, у гэты гістарычны, у гэты лёсавызначальны момант нам — памажыце! Калі гэта ня будзе зроблена — гэта пасее ў краіне страшную смуту. Вы ня думайце, што маладыя беларусы, маладыя людзі прымуць гэта і зьмірацца з гэтым. Пачнецца вялікая смута на нашай зямлі! Не рабіце гэтага! (...) Я зьвяртаюся да ўсіх беларусаў, у каго з вас жыве памяць пра вёску, дзе вы нарадзіліся, пра мову вашых бацькоў. У такім разе я заклікаю вас — не галасаваць за Канстытуцыю наогул! Не галасаваць зусім за Канстытуцыю!..

Старшыня: Паважаныя народныя дэпутаты, я прашу вас супакоіцца! Я зьвяртаюся да ўсіх».

Так, сапраўды, зала наэлектрызавалася і шумела-гаманіла на ўсе галасы. Яшчэ многія бралі з месца слова ў падтрымку «адзінай дзяржаўнай беларускай» з прапановай — «ну давайце прагаласуем яшчэ раз». Сёй-той напэўна і з разьлікам: правалім і ў трэці раз, — калі ўжо дэпутат Н. Г. так хоча перагаласаваньня. Да мяне падсеў аўтарытэтны сярод дэпутатаў ад грамадскіх арганізацыяў (ад пенсіянераў) высокі кашчавы генерал Гетц і спытаў: «Ну вы хоць згодны даць рускай мове ў Беларусі статус мовы міжнацыянальных зносінаў?» Я ведаў, што ў прыбалтыйскіх дзяржавах руская мова такога статусу не атрымала, але ведаў, разумеў і тое, што мы не Прыбалтыка, і таму адказаў: «Згодзен». І дзіва дзіўнае: дэпутат-генерал сказаў некалькі слоў у падтрымку таго варыянту, які, ўрэшце рэшт, і быў запісаны ў Канстытуцыі: «Артыкул 17. Дзяржаўнай мовай Рэспублікі Беларусь зьяўляецца беларуская мова. Рэспубліка Беларусь забясьпечвае права свабоднага карыстаньня рускай мовай як мовай міжнацыянальных зносінаў».

У маім жыцьці было некалькі сапраўды шчасьлівых дзён. Першы — калі пасьля трох гадоў нямецкай акупацыі, жыцьця пад пастаянным страхам сьмерці, я сустракаў у ліпені 1944-га «нашых» («Нашы ідуць! Гэй-гэй! Нашы ідуць!»), разумеючы, што вайну перажыў, ацалеў, не загінуў. Другі — калі ўлетку 1946-га ўбачыў у часопісе «Бярозка» свой першы надрукаваны верш. Трэці — калі ўступіў у шлюб з каханай дзяўчынай. Чацьверты — калі нарадзіўся сын. Быў і яшчэ адзін дзень — калі 26 студзеня 1990 году быў прыняты Закон аб мовах, паводле якога беларуская мова абвяшчалася адзінай дзяржаўнай у Беларусі. Але тады Закон прымаўся простай большасьцю галасоў у Вярхоўным Савеце, ды і сама Беларусь была яшчэ савецкай рэспублікай, а не самастойнай незалежнай дзяржавай. І вось, нарэшце, беларуская мова запісана як адзіная дзяржаўная ў Канстытуцыі суверэннай незалежнай Беларусі. Надыйшоў і гэты Доўгачаканы Вялікі дзень. Сталася самае радаснае, самае запаветнае, аб чым марылі многія пакаленьні верных сыноў і дачок Беларусі. Свая дзяржава — і свая дзяржаўная мова! Па Канстытуцыі! Па асноўным Законе краіны! Нікому больш ня кланяемся, нікога не баімося! Самі сабе гаспадары! І роднае слова таксама будзе ад гэтага часу гаспадарыць паўсюдна і скрозь — па ўсёй Беларусі! Ад гэтага часу — і на вечныя векі!..

Так пачуваўся я, выходзячы з Дому Урада, у той шчасьлівы дзень на пачатку вясны, так думалася мне, так верылася, так дыхалася. І не хацелася, аніяк не хацелася думаць і дыхаць іначай! Вядома ж, гэта быў міг узьлёту да нябёс — міг адключэньня ад рэчаіснасьці. Але калі ты маеш жывую душу і сэрца, — такі настрой доўга трываць ня можна. І ён закончыўся літаральна праз ноч, бо рэчаіснасьць мяне чакала ўжо назаўтра ж у зале. Сесія падступала да пытаньня аб прэзідэнцтве — пытаньня, якое мяне турбавала і трывожыла надзвычай. Усё ў ва мне пратэставала супроць прэзідэнцкай формы кіраваньня дзяржавай, усё падказвала, што для нас. для Беларусі, — гэта шлях пагібельны. І на двух пасяджэньнях Прэзідыуму — ужо ў апошні месяц я рашуча выказаўся супроць. Але са мной пагадзіўся адзін А. В. Сасноў, усе астатнія члены Прэзідыуму ВС як бы і не зрэагавалі — маўляў «дзівак — паэт, што ён патрабуе? Ды мы ўжо рыхтуемся віншаваць Прэзідэнта, нам ня церпіцца хутчэй падкінуць яго на руках угору, бо ён будзе наш. Мы ўжо ведаем — хто!..» Праўда, як паказаў найблізкі час, адны ведалі і зьбіраліся віншаваць аднаго, другія — зусім іншага. Адны прамахнуліся адразу ж — у дні выбараў прэзідэнта, другія — трохі пазьней, але больш драматычна і нават трагічна...

З увагі на надзвычайную важнасьць пытаньня, галасаваньне за тры разьдзелы аб прэзідэнцтве праводзілася па імянных бюлетэнях. Каб ведаць «злачынцаў» — праціўнікаў прэзідэнцкай формы кіраваньня — паімённа. Вечарам на тэлебачаньні старшыня падліковай камісіі дэпутат В. І. Ганчар абвясьціў вынікі галасаваньня. «Супраць» прагаласавалі дэпутаты апазіцыі начале з З. Пазьняком і... дэпутат Н. Гілевіч. Ганчар палічыў патрэбным даць свой высакамерна-іранічны каментар да майго «супраць». Гэта ж трэба: член Прэзідыуму, старшыня пастаяннай камісіі ВС — і такі недарэка, такі палітычна непісьменны! Ах, мілы, мілы Віктар Іосіфавіч, сумленны і мужны чалавек! Як табе хацелася, табе і некаторым тваім сябрам, каб у Беларусі быў прэзідэнт! Ды не прадстаўнічы, як у Германіі (ці як каралева ў Англіі), а надзелены ўсёй паўнатой улады кіраўнік дзяржавы. Хацеў бы я сёньня паўспамінаць з табою тыя дні, але — дзе ты?

Назаўтра супрацоўніца газеты «Наша слова» Ірына Крэнь узяла ў мяне вялікае інтэрв’ю наконт апошніх падзеяў у Вярхоўным Савеце (было апублікаванае ў нумары за 30 сакавіка).

Пытаньне: «Якія Вашы палітычныя прагнозы на бліжэйшы час? Чаго нам далей чакаць ад Вярхоўнага Савета, калі Канстытуцыя прынята цалкам?»

Адказ: «Цяпер, відавочна, будзе яшчэ прыняты закон аб прэзідэнцкіх выбарах, і з той хвіліны, як ён будзе прыняты, пачнецца барацьба за пасаду прэзідэнта. Нічога добрага ад гэтай барацьбы я не чакаю. Асабіста я супраць прэзідэнцкай формы кіраваньня, таму і не галасаваў імянным бюлетэнем за тры разьдзелы Канстытуцыі. Нам лепш мець формай дзяржаўнага кіраваньня парламент, дзе, дасьць Бог, збярэцца дастаткова сьветлых разумных галоў, якія і будуць выпрацоўваць законы, а ўрад будзе строга гэтыя законы выконваць. Баюся, што прэзідэнт у нас хутка ператворыцца ў таго «бацьку з палкай», пра якога яшчэ Аляксей Талстой у сваёй «Истории государства Российского...» пісаў, маючы на ўвазе Пятра I: «Он молвил: мне вас жалко, Вы сгинете вконец. Но у меня есть палка, И я вам всем отец!» Пры нашым узроўні культуры і грамадскай маралі атрымаць такога «бацьку з палкай» — небясьпека зусім рэальная. (...) Баюся, што ў нашай сёньняшняй сітуацыі пераможа на прэзідэнцкіх выбарах той, хто ўсю сваю прадвыбарную праграму пабудуе на сьпекуляцыі сацыяльнымі бедамі нашых людзей, на сацыяльнай дэмагогіі. Нічым так лёгка не заваюеш душу і сэрца беднага, няшчаснага паўгалоднага чалавека, як сацыяльнай дэмагогіяй. Мы ведаем гэта з гісторыі.» І далей: «Ёсьць небясьпека, што ў нас на прэзідэнцтва можа прабіцца вельмі нядобры чалавек, які ў сацыяльнай дэмагогіі стрымліваць сябе ня будзе, абяцаньняў будзе даваць шмат: «Вот давайце зломім-скрышым гэтых баламутаў-дэмакратаў, расправімся з імі канчаткова, навядзем парадак, і ўсё ў нас будзе выдатна!» А на аснове чаго будзе гэтае «выдатна»? На аснове тэрору? Калі ня будзе каму сказаць слова праўды, тады лёгка будзе здаць краіну з усімі яе багацьцямі суседняй дзяржаве».

Гэта гаварылася задоўга да вылучэньня кандыдатураў на прэзідэнта, калі ніякія імёны, апрача Кебіча, Шушкевіча і Пазьняка, яшчэ не называліся.

Праз два гады адна з беларускіх газетаў у ЗША надрукуе, а менская газета «Свабода» перадрукуе нататку пад загалоўкам «Ніл Гілевіч як у ваду глядзеў». У нататцы ўспаміналіся першыя прэзідэнцкія выбары ў Беларусі і давалася характарыстыка дзейнасьці першага ўсенародна абранага.

Пасьля прыняцьця Канстытуцыі (з разьдзеламі аб прэзідэнцтве») у Вярхоўным Савеце ўсё закруцілася ў адзін бок — насустрач прэзідэнцкім выбарам: скарэй, скарэй выбраць свайго сябра ці аднадумца начальнікам дзяржавы! Усе іншыя пытаньні законатворчасьці і жыцьцядзейнасьці дзяржаўнага арганізму як бы страцілі сваю значнасьць, актуальнасьць і на нейкі час былі адсунутыя ў цень. Пытаньні, якімі перадусім жылі я і мае паплечнікі-адзінаверцы, спадароў дэпутатаў і членаў прэзідыуму ВС не цікавілі, а тым больш не хвалявалі. Пераканаўся ў гэтым, калі рабіў (18 траўня) свой апошні ў будынку Вярхоўнага Савету даклад. Тэмай даклада было — выкананьне «Закону аб мовах у Беларускай ССР». Думалася і верылася, што замацаваньне ў новай Канстытуцыі статусу беларускай мовы як адзінай дзяржаўнай паслужыць моцным імпульсам для выкананьня Закону аб мовах, для больш інтэнсіўнага разгортваньня працы ў гэтым кірунку. Як ніяк, а ўсё ж ізноў, ужо ў другі раз пасьля 1990 году, асноўны Закон краіны надаў Роднаму Слову дзяржаўную годнасьць. Трэба абавязкова скарыстаць гэтую сітуацыю, гэты гістарычны шанц! Даклад я падрыхтаваў досыць грунтоўны, амаль на дваццаць старонак, з мноствам фактаў-доказаў, як кепска ажыцьцяўляецца ва ўсіх сферах і на ўсіх узроўнях Закон аб мовах, як выканаўчыя ўлады адкрыта яго ігнаруюць, фактычна ўчыняюць сабатаж, сьвядома падтрымліваюць антыбеларушчыну. Якое ж было маё расчараваньне і засмучэньне, калі я адразу ж адчуў і ўбачыў, што члены прэзідыуму мой даклад ня слухаюць — усе перашэптваюцца між сабою пра штосьці сваё, або нешта крэмзаюць у нататніках, пазіраюць на гадзіньнікі і нецярпліва ёрзаюць на крэслах, усім сваім выглядам даючы знаць: Канчай! Годзе! Нас гэта не цікавіць! Да выбараў Прэзідэнта засталося крыху больш за месяц — і трэба думаць пра гэта, а не пра беларускую мову!.. Закончыў даклад — і каб табе адно пытаньне ці хоць адна якая прапанова. Усё зразумела, усё ясна. Трыбуну пакінуў з вялікім цяжарам на душы. Пастанова па дакладу была прынята фармальная, «адпісачная». У сэнсе — напомніць Міністэрствам, Ведамствам і Выканкамам, што Закон аб мовах неабходна ажыцьцяўляць.

Нейкае нядобрае, трывожнае прадчуваньне, зарадзіўшыся, пакуль яшчэ стаяў за трыбунай і сьпяшаўся дагаварыць даклад, цяпер разрасталася ў душы, запаўняючы яе даастатку. Гэтая абыякавасьць калегаў да найбалючага, да найгалоўнага, да лёсавызначальнага — нічога ўцешнага абяцаць ня можа, і калі яе не пераадолець, калі яе не пазбыцца — нас чакае самае горшае. Бо абыякавасьць — маці паразы.

Праз колькі месяцаў, у першыя дні верасьня, прынародна, з самай высокай дзяржаўнай трыбуны прагучала «навуковая» і палітычная «мудрасьць», якой і трэба было чакаць. А менавіта, на ўсю краіну было заяўлена, што для нашых паслуг ёсьць дзьве выдатныя, дасканала-разьвітыя, вялікія мовы — руская і англійская, на іх можна выказаць самыя глыбокія і складаныя думкі, а беларускаю моваю іх ня выкажаш, бо яна бедная, убогая, прымітыўная, і значыць — нічога ня вартая. Уся лепшая, элітная частка беларускай інтэлігенцыі проста не магла даць веры, што гэтая «мудрасьць» сапраўды прагучала, і была на нейкі час страшэнна агаломшана, каб не сказаць — паралізавана. Вось і спраўдзілася маё нядобрае, трывожнае прадчуваньне: у дзяржаве бярэцца курс на ліквідацыю дэмакратычных заваёў у галіне нацыянальна-моўнай палітыкі. Будзем вяртацца назад, у мінулае, да таго, што было — пры Сталіне, пры Хрушчове, пры Брэжневе, адпаведна — пры Панамарэнку, пры Патолічаве, пры Мазураве і іншых правадырах нацыі. Што будзе насоўвацца на наш беларускі небасхіл далей — прадбачыць ужо было няцяжка. І яно насунулася. І году не прайшло, як па волі ўсенародна-няшчаснага плебісцыту дзяржаўнымі ў Беларусі былі абвешчаныя дзьве мовы — апрача беларускай, і руская. А гэта азначала (і гэта разумелі нават школьнікі), што ў рэальнасьці дзяржаўнаю мовай у краіне становіцца адна — руская. Як і было задумана, як і планавалася па геапалітычнай стратэгіі Крамля.

***

Мінула дзевяць гадоў ад таго часу, як уся ўлада ў краіне — ні трохі нічым не абмежаваная, нават сумленьнем — апынулася ў руках аднаго чалавека. Дзевяць гадоў жыцьця — па ўказах і дэкрэтах, якія маю найсьветлую, найдарагую мару ўсё больш і больш ссоўвалі на мяжу роспачы. Маю — і нашага добрага, сьціплага, вытрывалага народу. Так, на працягу апошніх дзевяці гадоў пад небам нашай ціхамірнай Бацькаўшчыны адбываліся такія зламысныя падзеі, што нярэдка сапраўды было ўжо зусім блізка да роспачы. І аднак жа — надзея не пагасала, сьвяцілася, паблісквала — хоць як тая жывая жарынка ў цемры начы на датлелым, ачахлым вогнішчы. Не пагасла — і не пагасьне. Насуперак і наперакор усім нягодам.

У апошні час я шмат разоў сустракаўся і працягваю сустракацца з беларускай моладдзю — школьнікамі, навучэнцамі каледжаў, ліцэістамі, студэнтамі. І што ж бачу-заўважаю, што адчуваю-чую, што ўлаўліваю — як біятокі — ўсёю сваёю істотай? А тое — што Беларусь жыве і будзе жыць. З усім тым, што ёй належыць. І ў першую чаргу — са сваёй уласнай мовай — адной з самых прыгожых, самых жыцьцяздольных і самых персьпектыўных моў у сьвеце. Бачу і адчуваю гэта па тым, як маладыя людзі ня проста цікавяцца, а горача, і нават апантана горача жывуць яе лёсам — лёсам роднага слова.

Па тым, як выходзіць з грамады сяброў-аднакласнікаў падлетак гадоў пятнаццаці ці шаснаццаці і дэкламуе верш «Першая клятва», асабліва акцэнтуючы зьмест яго апошняй страфы:

А задумае вораг з чужога далёкага краю

Адабраць у мяне, зьнішчыць родную мову маю —

Не дазволю.

Ня дам.

Не прадам.

Не зьмяняю.

І да сьмерці за волю тваю пастаю.

Аўтару, калі ён у сакавіку 1947-га даў сабе і Радзіме гэтую клятву, было пятнаццаць з палавінай. Быў якраз у гэткім жа падлеткавым узросьце — самым парыўным да волі, да сьвятла, да праўды, самым акрыленым верай у будучыню.

***

На гэтым свой абрыс пройдзенага шляху ў сьвятле адной мары я дачасна абрываю. Так распарадзіўся лёс. 24 ліпеня 2003 году ў маім асабістым жыцьці сталася вялікае гора: пасьля страшна пакутнай хваробы адышла на вечны спачын мая Ніна Іванаўна — мілая, любая жонка, нястомная, самаахвярная памочніца, мужная спадарожніца ў маіх жыцьцёвых клопатах і нягодах, чалавек на рэдкасьць жыцьцерадаснай, адухоўленай натуры, высакароднай, добрай і шчодрай душы, глыбокага, жывога, дасьціпнага розуму. Да сьвятасьці верная роднай мове патрыётка Беларусі, яна была прыродна таленавітым філолагам, дасканалым стылістам, мела надзвычай тонкае адчуваньне слова, а яшчэ і бездакорную памяць — і ў гэтых адносінах яе мне падмога была проста неацэнная. Увогуле ж, яна значыла ў маёй творчай самарэалізацыі так шмат, што цяпер, калі яе ня стала, я пачуўся катастрафічна бездапаможным. Тое лепшае, на што я быў здатны як пісьменьнік і грамадзянін, я мог рабіць таму, што побач была яна, яе слова, моц яе волі, нябесная чысьціня яе душы, яе вернасьць свайму паэту, яе сьвятасьць служэньня ідэі — нашай з ёю ідэі, нашай з ёю мары. Цяпер — усё рухнула. Усё. «Кар’ера» закончаная. Гэта і ёсьць прычына таго, што свой «абрыс пройдзенага шляху» я давёў толькі да сярэдзіны 90-х гадоў і пакідаю незавершаным. Усё перажытае мною «між роспаччу і надзеяй» — перажыта разам з ёю як адно непадзельнае жыцьцё, адзін лёс, і весьці апавяданьне далей — без яе прысутнасьці, без яе голасу побач, без яе рукі на маім плячы — не магу: зусім ня стала жаданьня. Як бы раптам страціўся сэнс усяе гэтае задумы. Спадзяюся, Усёлітасьцівы Бог мне даруе. Ну, а сябры-чытачы хай прабачаць, калі заўчасна пастаўленая ў гэтай споведзі кропка каго-небудзь з іх крыху засмуціла.


1998, 2001-2003