# Нарач

Максим Танк

## Прадспеў


Прыйдзем яшчэ, вёска, твае песняры,
Не з торбамі песень жабрачных, —
Смыком серабраным на струнах зары
Табе заіграем іначай.

Прысядзем ля прызбы, на новы парог,
З вясёлым і ясным абліччам,
Вярнуўшыся з дальніх этапных дарог,
Хоць шмат каго з нас недалічым…

Ты звесіш чупрыну саломенных стрэх
Пад песні, шум цёмнага бору,
I выплывуць зоры на сіні начлег,
На сінія хвалі азёраў,

Закінуць свой невад узорны на дно,
У ціхія Нарачы тоні,
Дзе месяца толькі сталёвы нарог,
Затоплены бураю, звоніць.

I ўбачым тады, як радзімы прастор,
I песню, што просіцца з сэрца,
I струны жывыя пялёсткамі зор
Асыпле кастрычніцкі вецер;

I знікнуць туманы з дарог-каляін,
Зара чырвань-хустку накіне
На грэбень сасновых густых верхавін,
На плечы этапнай краіны.

Прыйдзем яшчэ, вёска, твае песняры,
Не з торбамі песень жабрачых, —
Смыком серабраным на струнах зары
Табе заіграем іначай.


## Частка першая

### І


Гэта было ў тую ноч,
Як расцвілі верасы,
Як расцвілі у бары
Ў ззянні асенняй расы.

Сетку Тацяна пляла.
Нарачы хвалі гулі.
Пад аднастайны іх спеў
Сумныя думы плылі.

«Бацька рыбачыць даўно.
Можа, навеяла што
З ветрам у човен яго
Чорная Нарачы тонь?»

Гэта было ў тую ноч,
Як расцвілі верасы,
Як расцвілі у бары
Ў ззянні асенняй расы.

«Горкая доля мая,
Доля дачкі рыбака:
Вечна з цямна да цямна
З невадам шчасця шукаць,

Вечна між хваль выглядаць
Светлых, спагадлівых зор
Ці парабчанкай хадзіць
Ў панскі, асадніцкі двор…»

Гэта было ў тую ноч,
Як расцвілі верасы,
Як расцвілі у бары
Ў ззянні асенняй расы.


### 2


Не раз здавалася Тацяне,
Што нехта ходзіць ля паркана
I ля акон рыбацкіх хатаў…
З вярбой самотнай, расахатай
Абняўся месяц ля затокі,
I недзе за сялом далёка
Начлежнай песні блудзіць рэха:
Знаёмым перазвонам, смехам
Яно на шыр прастораў кліча,
Дзе звоняць медныя іржышчы
I гладзь крыштальная азёраў,
Дзе мые ноч каралі-зоры.
Усюды ціха. Толькі думы
Асенні сон цалуе, цешыць,
Ды сетку сінюю без шуму
Ў трысці давязвае месяц.

∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙

Не раз я за муром астрожным
Па родных гонях сумаваў,
Па тых бярозах прыдарожных,
Што на этапах сустракаў.
Не раз я думаў: як вярнуся
Дамоў, на волю, зноў прайду
Па нівах, сёлах Беларусі
І пад дзяругаю астрожнай
Шмат прынясу напеваў-дум.
Я іх рассею па дарогах,
Па курганах маіх братоў,
Яны ўскалосяцца на полі
Сярод жытнёвых каласоў.
Іх зрэжа некалі машына, —
Ў стальныя звонкія цапы
Падасць іх весела дзяўчына,
Сны-песні, зжатыя ў снапы.


### З


— Вось госця я прывёў, Тацяна, —
Сказаў Сымон, —
Пераначуе, пойдзе рана
Ў дарогу ён.
Імгла, як хусткай, абвязала
Увесь затон,
Зблудзіць зблудзілі б мы без мала,
Каб не агонь.
Ты мо, дачка, пачаставала б.
Эх, і пара!
Паны азёры адабралі,
Няма дабра.
Сягоння горш нам, як калісьці
Бацькіжылі,
Не хлеб, а камень будзем грызці
З сваёй раллі.

Незнаёмы

Ну што ж, ці сілы у вас мала?
Склікалі б сход
Ды на змаганне падымалі б
Увесь народ!

Сымон

Бяда, брат, пачалася летась.
Садзіся, еж.
Я раскажу табе пра гэта,
Паслухай лепш.


### 4


Моцна ўмерзла зямля.
Лёд пакрыў нарачанскія плёсы.
Зімы яшчэ не было.
Той год да каляд
Цягнулася чорная восень.
Пагуляць пад гармонь
Моладзь, помню, прыйшла на забаву.
Мы — мужчыны, ў кутку
Гаварылі пра тонь,
Гаварылі пра розныя справы.

Потым з гміны прыйшоў,
Уваліўся наш солтыс Цяцера
I паперы прынёс.
З дзесятак галоў
Схілілася ўміг над паперай.
Бачым: на рыбакоў
Брэшуць. Солтыса думалі ўдарыць.
Толькі ў час, гад, уцёк.
Следам шум галасоў
Нашых разбушаваўся, як Нарач.
Аж хісталася столь, —
Гул узняўся у хаце батрацкай:
— Хай спрабуюць узяць!
— Знойдзем пешню ці кол
На паноў сярод снасцяў рыбацкіх!..

∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙

Ды пара мне ўжо спаць.
Старасць, бачыш, і сілу падважыць.
Ахочаш паслухаць далей, —
Табе расказаць —
Тацяна не горай раскажа…

Тацяна

А сам адкуль?

Незнаёмы

Іду здалёку…
Дзе зараблю сабе начлег,
А дзе і так, зайшоўшы ў вёску,
Перачакаю слоту, снег.
Нямала так прайшоў дарог я
I ўдзень, і ўноч пад шэпат зор.
Часамі скутымі рукамі
Абняць хацеў палёў прастор…

Тацяна

Ты вязнем быў?
Ідзеш з астрога?
Дамоў спяшаешся спачыць?

Незнаёмы

Іду знаёмаю дарогай
Дамоў, ды толькі не спачыць:
Іду будзіць мястэчкі, вёскі.
Пара ўжо косы адвастрыць,
Каб да касьбы ўжо недалёкай
Змаглі мы выйсці да зары,
Змаглі на чорных скібах грунту
Нядолі межы зараўняць
I з новай песняй, з песняй бунту
Сваёй свабоды дзень спаткаць.


## Частка другая

### І


Нямала зор
Апала ў Нарач
Шэрай восенню,
Шмат згасла іх
Начамі цёмнымі, глыбокімі,
Нат вецер іх
Усіх не можа вылавіць
Ні невадам густым,
Ні падвалокамі.

Нямала песняў
Адцвітае шэрай восенню,
Заносяць зімы іх
Завеямі марознымі,
Нямала песняў,
Што рассеялі па свеце мы,
Ўдаль ідучы
Шляхамі чорнымі, астрожнымі.

Але час прыйдзе, —
Яны узыдуць, яны збудзяцца,
Зазвоняць нашымі барознамі,
Разорамі,
I зашумяць яны
Прасторамі бязмежнымі,
I засінеюць яны хвалямі
Азёрнымі.


### 2


Думы шэрыя Тацяніны нявесела
На бярозах прыдарожных ноч развесіла.
«У людзей палосы роўныя, шырокія,
I ляны растуць густыя і высокія.
Ткуць дзяўчаты з іх палотны і настольнікі,
Вышываючы у краскі, ў ясны зоранькі.
А ў мяне ж, батрачкі, зрэб'е ды анучанькі
I ад працы ад мазольнай баляць ручанькі.
Толькі, кажуць людзі, бровы маю чорныя,
Бровы чорныя і сэрца непакорнае,
Сэрца, што ніяк забыць не можа многага:
Ноч і провады ў дарогу незнаёмага.
Дзе ён з думамі сваімі неспакойнымі,
Дзе завеянымі ходзіць ён дарогамі?..»
А за вокнамі кудлатая мяцеліца
Белай пенай, белай хмарай звонка сцелецца.


### З


Сымон

Тацяна!

Тацяна

Што?

Сымон

Іванаў бацька
Пытаўся ўчора, як жывецца.
Дні неспакойныя насталі —
Ўсё больш трывог на белым свеце.
Казаў, жаніць задумаў сына.
Казаў, без гаспадыні блага.
Каб добрую знайшоў дзяўчыну,
Узяў бы ў хату без пасагу.

Тацяна

Дзяўчат нямала, свет вялікі…

Сымон

Яно-то праўда.
Толькі хата
У нас згніла і пастарэла,
Ды мы нядужы, небагаты.
Адно што ёсць, вясло ды сетка,
Рызман стары, вузкі палетак.
Нясоладка жыць вечна гэтак…
Пайшла…
I слухаць нат не хоча.
На вёсцы сёння вечарына.
I вецер затрубіў з паўночы
Над возерам бурлівым, сінім…


### 4


Заіграла скрыпка
Гулкім пералівам,
Як вясна іграе, як пяе жняя,
Як у чыстым полі, каласістай грывай
Да зямлі прыпаўшы, плача сіратліва
Паласа стаптаная мая.

За лявунняй-скрыпкай
Заіграў гармонік,
Загулі чмялямі тэнары, басы,
Ўдарылі ў падлогу, ў сцены з хвояў гонкіх,
У бары, ў гушчары, ў струны сосен звонкіх
Снежнаю завеяй галасы.

А у гэту буру
Бліскавіц, вясёлак
Гром цымбалаў кінуў п'яны музыкант.
I ў адказ на гром той, яркі і вясёлы,
Віхрам закружыўся збуджаны пасёлак,
Вербы, зоры, серп маладзіка.


### 5


Iван

Хадзі, Тацяна, пагуляем!
Што музыкантам загадаць?
Глядзі, як сёння закіпела,
На месцы цяжка устаяць.

Тацяна

Ты п'яны, не смяшы людзей ты.
Лепш адчапіся і не лезь.
Пайшоў бы з вечарыны гэтай,
Ў запечку выспаўся б ты лепш.

«Ходзе вецер ашалелы.
I калыша трыснікі.
Досыць рыбакі цярпелі,
Галадалі рыбакі! То не хвалі зашумелі
Ад вясняных ад вятроў, —
Нарачанскія арцелі
Выплывалі на палоў.

То не ў лесе стогнуць сосны,
Не шуміць зялены бор, —
Гэта нашы рэжуць вёслы
Хваль успенены прастор.

Эх ты, доля, доля-гора,
Эх, рыбацкая зямля!»

∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙

Заліваецца гармонік,
Падсыпаючы вугля.

Iван

Мяне не ведаеш, Тацяна,
Гарэлкай цяжка упаіць.
Па тым, што выпіў я, да рана
Гатоў нагамі малаціць.

Тацяна

Ідзі, ўжо досыць, не хваліўся б,
Ото ж сустрэла на бяду!

Iван

Чакай, Тацяна, заўтра рана
У сваты да цябе прыйду.

«Наляцелі скурадзёры
З паліцэйскаю ардой.
Заазёры, заазёры
Пастаім мы галавой!

Пастаім мы за палеткі
Дружна, смела у баю.
Ёсць у нас густыя сеткі, —
Долю вылавім сваю!

Ёсць і сілы ў нас нямала
На паноў пайсці з калом…»

∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙

Расшумеліся цымбалы,
Быццам Нарач бурным днём.

Рыбак

Ды ты, Іван, ужо спазніўся.
Яшчэ як верасы цвілі,
Ў Сымона ноч усю да ўсходу
Сваты гулялі і пілі.

Тацяна

Ты бачыў мо, ці піў мо разам,
Ці дамаўляліся з табой?

Рыбак

Не, толькі бачыў, як ішла ты
З сваім каханым раніцой…

«Пойдзем грамадой наперад,
Возьмем за грудзі бяду
I густы закінем невад,
Падвалокі пад ваду!

Эх ты, доля, з лыка звіта,
Нарач — наша старана!»

∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙

Скрыпка кнігаўкай падбітай
Доўга плакала адна.


### 6


Iван

Я адвяду цябе, Тацяна.

Тацяна

Зайду сама, мне недалёка.

Iван

Тады ідзі…
Каб ведаў, хто цябе засватаў,
Узяў бы я яго на вока.

Тацяна

Злаві, спытай.

Iван

А што ж, — злаўлю.
Яшчэ пачуеш.
I ён мо з тых, якія тут
Над Мястрам, Нараччу бунтуюць.

Тацяна

Ты, можа, паліцэйскі шпік?
Бунтуюць людзі — есці хочуць.
Не аддадуць паны азёр, —
Устане наша Наднарочча.


### 7


Азёры, азёры, азёры
Ўдалі забялелі.
I думы кладуцца узорам
На снежнай кудзелі.

Далёка — узгоркамі поле,
Акопы, траншэі, драты,
Магілы вайны і нядолі
Заснулі пад снегам густым.

Мо вецер з-над Рэйну, Дунаю
Тут плача заўсёды з тугі
Ці бура ад краю да краю
Галосіць з далёкай тайгі?

Азёры, азёры, азёры,
Шум бору сасновы,
Вузкіх палазінаў узоры
I кій ялянцовы!

Старыя рыбацкія хаты,
Пад прызбамі — гурбамі снег.
А вокны з-пад броваў кудлатых
Глядзяць з-пад завеяных стрэх.

А ў хатах і змрочных, і цесных
Варожаць: як выйсці з бяды,
I з сумнай азёрнаю песняй
Снуюць невады.

Азёры, азёры, азёры
Ў імгле забялелі.
Калышацца снежнае мора
На крылах мяцелі.

Азёры, да вас я дарогай
Прыйшоў пралажыць новы след.
З-за кратаў жалезных, з астрогаў
Прынёс вам прывет.

Ад тых, што вас больш не пабачаць,
Ад тых, што прыйдуць грамадой
У сонечны час, у гарачы,
Шчаслівай вяснянай парой.


## Частка трэцяя

### І


Насустрач дарога
Далёка, далёка,
Аж за небасхілы
Струною лягла.

Нявесела ў полі
Блукаць адзінокім
Па сцежках завеяных,
Гурбах высокіх
Брысці ад сяла
Да сяла.

∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙

— Адкуль, брат, здалёку?
— Здалёку, таварыш…
Здаецца, ці не сустракаліся мы.
Адзе? — не прыпомню.
Махоркі не маеш?
Хоць рукі пагрэць бы ад сцюжы зімы.
— І я цябе бачыў…
Ці не на Лукішках?
Эх, краты, як хутка змяняюць людзей!
Нат я ледзь пазнаў цябе,
Браце мой Грышка,
З кім столькі астрожных дзён
Разам сядзеў!
Даўно ты на волі?

— Вясною год будзе.
Вярнуўся дамоў —
Нідвара ні кала.
Сястра з меншым братам,
Вясковыя людзі
Казалі,
На службу пайшла.

Прыйшлі прывітацца
Суседзі-сяляне.
«Што ж, — кажуць, —
Дакуль яшчэ будзем чакаць?
Ці чуў, што бунтуюцца наднарачане?
Не нам жа ад іх адставаць».
I мы на паноў узняліся нанова.
Ды сілы ў нас мала было.
I мусіў я ноччу
Глухой, вераснёвай
Пакінуць і хату сваю,
I сяло.
Прыплёўся, як бачыш,
У гэту старонку,
Да гэтых галодных азёр,
Рыбакоў…
А ты што раскажаш
Пра Гродна і Вронкі,
Пра Вільню,
Пра нашых сяброў?..

— Што ж, вестак нямала,
Іхцэлыахапак…
Сустрэнемся, можа,
Яшчэ мы з табой
На гэтых шляхах,
На бясконцых этапах
Шчасліваю, лепшай парой.

∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙

У полі адзін
Між сумётаў высокіх.
Настольнікам белым
Дарога лягла,
I толькі чарнеюць
Хваіны далёка
Ды родныя стрэхі сяла.
Насустрач, памалу,
Надснежнай раўнінай,
Над шляхам
З заходняй ліхой стараны
Плывуць, як з палову,
Павозеры сінім,
Змарыўшыся, хмары-чаўны.


### 2


Часамі вецер
Гэтак б'ецца ў вокны:
З размаху ўдарыць
I без рэха змоўкне,
I толькі ціша
Грозная тужліва
Застыне чуйна
Перад новым зрывам.
Так гаварылі
Ноч усю ў нядзелю,
Так гаварылі
Рыбакі арцелі,
Так разбівалі
Свае путы-гора
Азёры:
Нарач,
Мястра і Баторын.

Архіп

Што ж, не тапіць нам
Снасці, падвалокі
I не ўцякаць жа
Нам у край далёкі,
I не хадзіць нам
З торбамі па свеце,
Каб за жабрацтва
Пракліналі дзеці,
Шукаючы прытулку
I работы,—
А без азёр
I самі мы — сіроты.
Мо годзе ўжо
Рыбацкімі плячамі
Пакорна гнуцца нам
Перад панамі?!

Грышка

Вас шмат, ды толькі
Навальніцай чорнай
Вас хіліць, косіць,
Як трыснік азёрны
Або як човен
На пясчанай мелі.
Параузняць
Рыбацкія арцелі,
Супольнай сілай
Ўскалыхнуць дзень шэры,
Абняўшы бунтам
Надазёрны бераг! —
Так разбівалі
Свае путы-гора
Азёры:
Нарач,
Мястра
I Баторын.

Iван

Нам раіць людзі
Языкамі будуць.
Паслухай толькі
Кожную прыблуду,
Што, спраў не ведаючы,
Нам гаворыць, —
Дык хутка
Захлынёмся у азёрах.

З натоўпу

Ты зноў, Іван,
Відаць, панюхаў брагі.
Паслухай хлопца,
Раіць ён не блага.

Сымон

Хоць малады,
Але, відадь, бывалы.
Ён кажа праўду:
Чорную навалу
Супольнай сілай толькі
З плечаў скінем.
Усіх не зломяць,
З грамадой не згінем.
Каб падняліся на паноў
Увосень
(Якраіўнам ён),
Сёння не прыйшлося б
Жыць галадаючы,
Без хлеба, солі.
Вясной слязамі
Не засееш поля.

∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙

Так бушавалі
Дзень і ноч азёры,
Азёры:
Нарач,
Мястра
I Баторын.


### З


Ёсць напрадвесні чароўныя раніцы,
Ясныя раніцы, дні, —
Ярка ад сонца снягі загараюцца,
Ззяюць у бельш агні.

Чуеш тады, ад агнёў гэтых сонечных
Што і на сэрцы святлей,
Што і ў жыцці, пад завеямі поўначы
Шмат ажывае надзей.

Хутка падымуцца хвалі крынічныя,
Прыйдзе на нівы вясна,
Ўдарыць у межы, ў слупы пагранічныя
Ўстанеш, мая старана!


### 4


Віднеюцца гарбатыя
Узгоркі, берагі;
Кладуцца цені захаду
На шэрыя снягі.
Смяецца вечар спознены
Званочкам паддугой,
I зоры асыпаюцца,
Як залацісты рой.
Далёка сіратлівыя
Мігаюць аганькі, —
Не спяць, хоць працай
Змораныя,
Ноччу рыбакі.
Кранула верхаводка іх,
Шум веснавой вады;
Ім сняцца хвалі сінія,
Ім сняцца невады,
Трысцё, яклес, зялёнае,
Чаўны ля берагоў
I першы серабраны іх
На возеры палоў…
Спакойна засынаючы,
Сінеюць берагі,
Кладуцца цені захаду
На шэрыя снягі.
Спіць вёска нарачанская
Пад месяца дугой,
I зоры асыпаюцца,
Як залацісты рой.


### 5


Грышка

Зноў неспадзявана наведаў я вас,
Знаёмыя сэрцу прасторы.
Відаць, не апошні і гэты папас
Ля вашых сяліб і азёраў.
Калі раніцою асенняй пайшоў
Ад вас я, зазнаў шмат трывогаў,
Але, чую сэрцам, і шчасце знайшоў
Ля гэтых рыбацкіх парогаў.
Знайшоў, калі ў поўнач цвілі верасы,
I неспадзявана, бы ў казках,
Знайшоў сваё шчасце са звонам расы,
Апаўшай ў барах нарачанскіх.
Было яно, помню, як сон залаты,
Як ззянне зары напрадвесні,
Было яно, помню, Тацяна, як ты
Ці Нарачы дзіўная песня.

Тацяна

Цямнее. На гутарку час не такі.
А не, — раскажы што з былога.
Збіраюцца заўтра на сход рыбакі.
Ты лепш адпачыў бы з дарогі!..

А вецер калыша над возерам ноч.
У хаце пахіленай, цеснай
Гучыць аднастайна, як восенню дождж,
Сымонава ціхая песня.


### 6


«Былі ў нас азёры, — быў хлеб і соль.
Паны ў нас азёры ўзялі,
Толькі нам кінулі чорствы падзол,
Голад, бяду, мазалі.
Калышуцца і гнуцца трыснікі,
Як бура наляцеўшая ударыць.
Ніколі цябе, Нарач,
Не кінуць рыбакі.
Нарач нам змывала з твару слёзы, пот
I ад вясны да вясны
Нас гадавала, карміла сірот,
Латала нам рызманы.

Калышуцца і гнуцца трыснікі,
Плывуць чаўны на сонечным загары.
Яшчэ ты ўбачыш, Нарач,
Устануць рыбакі!

Шумяць на узбярэжжы, шумяць лясы.
Будзем мы вольнымі зноў!
Крылле уздымуць чаўноў парусы,
Ўдаль паплывём на палоў.
Калышуцца і гнуцца трыснікі,
Збіраюцца навеяныя хмары.
З табою буру, Нарач,
Мы любім, рыбакі».


### 7


Што не спіцца, Тацяна?
Можа, ноч без зарніц,
Ноч вясенняя
Моцна крыллем шуміць
За парканам?
Вецер, можа, за ўзгоркам,
У гушчарах між дрэў
Заблудзіўшыся,
Зашумець зашумеў
Галасамі?
Можа, сны, сны паўночы
Неспакойна снуюць
Ці прысніліся
Ў гэту сінюю муць
Чые вочы?
Эх, дарэмна пытаеш,
Аб чым ціха звіняць
Зоры зорныя
I сасонкі шумяць, —
Не згадаеш.
Такдзявочыя мары,
Думы дзіўныя, сны
Небывалыя,
Расцвітаюць яны
На загары,
Раніцой напрадвесні,
Ці паўночнай парой,
Нібы папараць,
Ці світальнай зарой,
Ці песняй.


## Частка чацвёртая

### І


Кашуля шырокая з порту,
Лапці з пяньковых абор,
Ў шапцы салдацкай падзёртай
Ходзіць па вёсцы Прахор.
Ходзіць ад хаты да хаты:
— Гэй, нарачанскі народ,
Госці прыехалі ў сваты,
Клічуць збірацца на сход!
А вецер з-за возера сіні
З пахам смалістай сасны
Зблытаў Прахора чупрьшу,
Рве на грудзях рызманы,
Гне вербалозінаў веткі,
Шэпчучы казкі свае,
I на развешаных сетках
Песню пра Нарач пяе.

— Эх, рыбныя дні наступаюць,
Панства накорміць сірот! —
Ходзіць Прахор і склікае
Ўвесь нарачанскі народ.

Хаты прачнуліся, гумны,
I затрашчалі калкі, —
Вулкай вясковаю шумна
Гуртам пайшлі рыбакі.


### 2


У хаце Архіпа
Рана збіраўся натоўп.
Тужліва глядзелі ўдаль
Слепаватыя шыбы.
Горкі і ўедлівы
Дым ад махоркі ішоў.
Пахла балотам,
Вясной,
Невадамі і рыбай.
Каля стала — улада.
Загад: маўчаць!
Ды толькі шуміць
Да адказу набітая хата.
Плача ў калысцы
З соскай пустой дзіця,
I плачуць ў кутку
Сіратліва
Пад ложкам ягняты.

А за акном далёка
Відаць рабы
З-пад снегу гасцінец,
Старыя бярозы і гоні,
Скібы разораў
I межаў бясконцых гарбы,
Як мазалі
На працоўных сялянскіх далонях.

З лавы падняўся
Солтыс грамадскі,
Угору задзёр бараду —
Вехаць іржавай саломы.
Камнем лягла цішыня
На спінах рыбацкіх.
Кашаль сухі надрываў
Грудзі Сымону старому.
Солтыс пачаў гаварыць,
Што Рэч Паспалітая хоча
Ўсім рыбакам памагчы
Рыбу лавіць невадамі…
Плёў небыліцы, як п'яны,
Заплюшчыўшы вочы, —
Нат і старыя ў кутку
Ўсе замахалі рукамі.
Пасля з-за стала падняўся
Войт у акулярах:
— Трэба урад шанаваць!.. —
Карамі страшыў законам.

З натоўпу

Але як жыць нам, скажы,
Калі вы адбіраеце Нарач?
І палыном з лебядой
Нас не пракормяць загоны.
Тут секвестратар пачаў:
— Усе мы павінны
Подаці спраўна плаціць,
Ціха жыць, не бунтавацца
I працаваць на карысць
Нашай айчыны.
З гора каб выйсці, з бяды,
Трэба не шкадаваць сваёй працы…
Сёння будуем для вас
Дарогі-гасцінцы;
Польшча культуру нясе
У беларускія сёлы. Можаце самі,
Ідзеці вашы вучыцца
Могуць дарма у святліцах
I ўшколах…
Словамі сыпаў,
Як рыбай з падзёртага саку.
Нават успомніў
I пра рыбацкае гора,
I над рыбацкаю доляй
Ён ледзь не заплакаў.
I мімаходам пачаў
Гаварыць пра азёры.

А цішыня,
Як хмара, апала на плечы.
Толькі часамі
Шэпат хусткі і шапкі ўскалыша,
Змые натоўп,
Згасне ў кутку
Каля печы.
Чутнатады:
Шэры дождж
Шыбы аконныя ліжа.

Сымон

Я, паны, ўжо не рыбак,
I сілы не маю,
Сілы сваёй маладой.
Дні ўжо мае мінавалі.
Рукі не так ужо моцна
Вёслы трымаюць,
I на руках мазалёў
Больш, як у пана медаляў.
Шмат каштавала ўсім нам
Міколы айчына.
I панская, ваша, відаць,
Яшчэ з горшага лыка саткана.
Сёння на брацкіх магілах
Вербы, хваіны
Павырасталі, —
Толькі ў грудзях не загаіліся раны.
А паглядзіш на зямлю,
Як вокам ахопіш, —
Ямы, канавы —
Рубцы не зажылі і чарнеюць,
Плугам не раз
Выараш дрот, косці з акопаў,
Пліты разбітых магіл —
Рэшткі даўнейшых траншэяў…
I успаміны прыйшлі
З асенніх дарог і вясновых,
Дзе непагодай ліхой
Вербы сумуюць маркотна.
Усталі мінулыя дні
З-пад магіл-валатовак,
Дзе паласкаў дождж
Зрэбныя ніваўпалотны…

— Кажаш, пан, нам пра гасцінцы…
Чорнага поту
Шмат пралілося і там
З рук нашых,
З нашага карку.
I там, пан, пабачыш нашу работу.
Вёска пацвердзіць,
Як нас катавалі шарваркі.
Так і асвета, паны…
Не павіднела
У нашых саломенных хатах.

Дзень непагодны, ветраны, шэры,
Невадам з стрэхаў рыбацкіх
Спусціўшыся, мокне,
I шалясцяць на стале
Загады-паперы;
Мутна глядзяць
Запацелыя вокны.
Вось тут умова ляжыць, —
Зноў пачаў войт ў акулярах.
Быццам ударыў віхор
У алавяную цішу:
— Не!
— Пастаім да канца за Нарач!
— За Нарач!
— Не, з рыбакоў ні адзін
Гэтых умоў не падпіша!..

Солтыс яшчэ гаварыў —
Крычаў неяк хрыпла.
Хата шумела, як бор,
Грозна, магутна і гулка.
Натоўп, як рака напрадвесні,
Нястрыманы выплыў,
Хваляй расплыўся, пайшоў
Бурна вясковаю вулкай.


### З


Над шляхамі, пераваламі,
Над разорамі і хатамі,
Над глухімі пералескамі,
Над лясамі над кудлатымі
Гаслі зоры, загараліся,
Майскім цветам асыпаліся…
Толькі маладосць адзіная
Расцвіла ў садах рабінаю.
Расцвіла, а можа, восенню
Яе скосяць ветры чорныя,
Што гуляюць над азёрамі,
Над старонкай непакорнаю.
Ці мо скутая і босая
Пройдзе сцежкамі, палосамі,
Незнаёмымі разлогамі,
Невядомымі дарогамі
I пачне блудзіць зноў песнямі
Па-над нівамі прасторнымі,
На ўсхвалёваных гармоніках
Тэнарамі непакорнымі…

Быў пагодны, быў сонечны час.
На шырокім на Мядзельскім рынку
Надрывалася хрыпла катрынка —
Пачынаўся вясенні кірмаш.
Быццам войска, пасталі вазы,
Бы на нейкім парадзе, на вечы.
I з натоўпу, як з цёмнай лазы,
Лес аглобляў узняўшы на плечы.
Сотняй звітых вясёлак паркаль
Усміхаўся з палатак на сонцы,
I каралі цвілі на руках
Прадаўцоў, у прыборах бясконцых,
Вецер пальцамі перабіраў
З гарманістам вясёлым частушкі,
Шматкаляровыя яркія стужкі
У дзявочыя косы ўплятаў.
На шнурах — чаравікі, кнаты;
А вышэй, на падмостках і ганках, —
Скуры жоўтыя і хамуты
I, яксонца, вянкі абаранкаў,
Плешча мора людскіх галасоў.
— Гэй, тавар загранічны, парыжскі! —
I кудакчуць між крам і вазоў
Маладзіцы, купляючы міскі.

Ззяюць хусткі вясёлкай, зарой.
Шоўк дзяўчына ускіне на грудзі.
— Гэй, купі чарнабровай сваёй,
Пакахае і век не забудзе!


### 4


Грышка доўга па рынку хадзіў
Прыглядаўся да розных убораў;
Хустку, не таргаваўся, купіў —
Сіні шоўк з пералівам азёраў.
Добра — блізка дзяўчат не было,
Бо, пакуль бы з мястэчка прыехаў,
Раззваніла б у лапці сяло,
Было б гутаркі лішняй і смеху.

Iван

Што прыехаў: наведаць кірмаш
Ці мо стужкамі палюбавацца?

Прахор

Кінь, Іван, чалавек гэта наш,
I не варта табе з ім спрачацца.
А табе, Грышка, гэтак хадзіць
Па мястэчку ніколі не раю…
Тут пранюхае, можа сачыць
Дэфензіўская лютая зграя.
Ды нам час. Каля крайніх вазоў
Нас чакаюць, сабраўшыся, людзі.
Шмат баторынскіх ёсць рыбакоў,
Нехта з Гатавіч, з Пасынак будзе.

Грышка

Крыху сілы збіраць пачалі.
Справу з месца крануць было горай.
Калі б ўсіх рыбакоў паднялі —
Ўскалыхнуліся б нашы азёры.
Рынак, як навальніца, шуміць,
То ён шматкаляровы, то зрэбны.
Сонца горача паліць, гарыць
На люстэрках, на хустках, на грэбнях,
Маладзіцы свой лён прадаюць:
Дываны, ручнікі, палатніны.
I калі яны зноў напрадуць
Ўсё, што вынесла гора на рынак?
Як сцяжынкі, цвітуць паяскі,
I расшытыя яркія стужкі
Ў каляровыя зоры і птушкі,
Ў каласы, верасы, васількі.

Ззяюць крамаў багатых рады.
Гоман-шум гандляроў, ржанне коней.
Вецер з возера, з Мястры, густы
Ў залатыя шарахаўкі звоніць.
— Гэй, купіце прыборы хутчэй!.. —
Не, купец не маніў, не марудзіў.
Ведаў — хлопца любіць весялей
Чарнабровая з хустачкай будзе.


### 5


Ні галасоў, ні гоману
Ў нахлынуўшым тумане.
Ля возера Баторына
Сядзіць адна Тацяна.
Даўно паснулі вуліцы,
I толькі адгалосы
Яшчэ дзе-недзе чуюцца
Асвераў і калёсаў.
Зара ў трысці хаваецца,
Мігціць Шлях Млечны зораў.
Дзяўчына прыслухаецца,
Што возера гаворыць,
А хвалі пераліўныя
Пяшчотна з трыснікамі
Шапочуць казкі дзіўныя
I гойдаюць чаўнамі.
А месяц пераломаны
То вынырне з туману,
То выплыве з Баторына
Каля чаўна Тацяны.

Грышка

Прыйшлі, ці доўга нас чакала?
Сход зацягнуўся дапазна.
Што ж, кагарка, не сумавала
Над Мястрам-возерам адна?

Тацяна

Дамоў ісці была гатова,
На кірмашы пакінуць вас… —
А вочы зорацца з-пад броваў,
Як золак у вясновы час.

Прахор

Ну, хлопцы, ўдаль па хвалях сініх,
Каб дома быць нам да зары.
А ты, арол, глядзі — дзяўчыны
У рыбакоў не забяры!

I пырснуў смех з блакітнай хваляй,
Аж зашумелі трыснікі.
На першых лодках рыбакі
Пра Нарач песню заспявалі.
I паплыло па хвалях рэха
Туды, дзе цёмны бор стаяў,
Дзе летнім сном драмалі стрэхі…
Эх, песня родная мая!


### 6


Трэба вёсламі ударыць, —
Зноў Прахор гаворыць.
Лодкі выплылі на Нарач,
Бы на сіне мора.
Лес над берагам прачнуўся,
Песню паўтарае…
«Паляцелі белы гусі
Ды з чужога краю…»

Грышка

Слухай, сэрцамаё, шчыра
Я цябе кахаю,
А ты вечна, быццам вырай,
Ад мяне ўцякаеш.
Ціха кагарка паўноччу
Песню абарвала,
За шаўковай хусткай вочы
Зорныя схавала.
— Я даўно цябе кахаю, —
У адказ дзяўчына,
Ці мо прашаптала хваля,
Грышка вёслы кінуў.
— Што ж там песню абарвалі? —
Зноў Прахор гаворыць.
Паняслася песня хваляй,
Хваляй па азёрах.
Уздымецца высока
Недзе над барамі,
Рэе-кружыць, нібы сокал
Па-над трыснікамі,
На прасторах Беларусі
Долі след шукае…
«Вы пастойце, белы гусі,
Я вас запытаю…»


## Частка пятая

### І


На пабярэжжы азёрным, зялёным
Павырасталі палацы магнатаў,
Воддаль чарнеюць вузкія загоны,
I валуны, і рыбацкія хаты.
Неба заслала блакітам шырокім
Наднарачанскія нівы і вёскі,
Ціхі магільнік, крыж адзінокі
Каля пахіленай ветрам бярозкі.
Людзі жывуць у палацах ліхія, —
Хлеба ў іх досыць, і хлеб без мякіны —
Глыбака ўгрызліся ў нашу краіну,
П'яўкамі смокчучы сокі жывыя.
Толькі гаруе ўвесь бераг рыбацкі:
Рукі крывавым пакрытыя потам,
Твары абмыты слязамі сіротаў,
Плечы намулены лямкай батрацкай.
Нават і песні там іншыя, неяк
Звоняць яны сіратліва над полем,
Пераліваюцца скаргай жалеек,
Сумам прадвечным па шчасці, па волі.


### 2


Выйшлі ўсе разам.
Праз межы, праз поле
З вёсламі моўчкі арцелі ішлі.
З берага кагаркі
Раптам ўзняліся,
Зніклі ўдалі.
Выплылі лодкі.
— Смела ў дарогу!
— Шчаслівы палоў!
— Помніце — хлеба няма ўжо!..
Хваляў шум.
Звон галасоў.
З Нарачы выплыла сонца.
Лодкі да сонца плылі.
Біліся хвалі аб вёслы,
Пеніліся і гулі.
Дзеці, жанчыны, старыяI
Сёння на бераг прыйшлі
З віламі, з пешнямі.
Сталі, чакаюць, калі
Новыя выплывуць лодкі.
— Што, усё яшчэ не відаць?
— Мо толькі выплыве вёска адна?..
Нарач шуміць.
Пільна угледзеўся
Ў гатаўскі бераг Сымон,
У бераг далёкі.
Пеніцца сонца, і хваль перазвон.
— Кагаркі, можа?..
— Не, лодкі!
— Бачыце, бачыце! — бераг ажыў.
Радасна бліснулі вочы,
Быццам іх сонца прамень запаліў.

Люблю твае, Нарач, затокі і тоні,
Як вецер густыя туманы развесіць.
Ці снежная пена на хвалях зазвоніць,
Цалуючы зоры, калышучы месяц.

Люблю, калі ў сонцы гарыш пазалотай,
Раскінуўшы сінія хваляў палотны,
Калі ў непагоду сумуеш маркотна
З рыбацкаю песняй, з зялёным чаротам.

Люблю твае буры, твае навальніцы.
Ў іх чую, бы ў песнях, жыццё маладое.
I хочацца блізка грудзьмі прытуліцца
Да чорных ад гневу кіпучых прыбояў.


### З


Як навальніцаю, хмараю шэрай
Лодкі плывуць рыбакоў.
Бурна шуміць нарачанскі ўвесь бераг I
Гулам людскіх галасоў.
— Рана сягоння прачнуліся, гады!
— Бачыш, ляціць вартаўнік!
— Трэба было б яго пешняй пагладзіць,
Лодку загнаўшы ў трыснік. —
Чуюцца знекуль ізноў адгалосы:
— Эх, закіпела ўдалі!
— Вернуцца сёння паны без калошаў!
— Вёслы ў работу пайшлі!
З вёскі, ў сярмязе расхрыстанай, шэрай,
Быццам варона, ляцеў
Полем, пасевамі солтыс Цяцера.
— Рыбы, відаць, захацеў?!
— Што, пане солтыс, чаго пан прыпёрся?
— Кажаш, паліцыі шмат?..
I галасы, быццам жнівам калоссе,
Зрэзаў нахлынуўшы град.
Толькі чуваць, як калышацца шумна
Возера каля чаўноў.
— Бачыш, ідуцьярыною, праз гумны…
— Будзе з паўсотні крукоў.

Стражнік

Хто вас тут склікаў?

Сымон

Ніхто. Прыйшлі самі.

Стражнік

Слухайце ж, рыбакі!
Пешні кідайце, пакуль яшчэ з вамі
Не загаварылі штыкі.

Сымон

Ты не гразі нам. Яшчэ ты замолад.
Што нас пужаеш штыком?
Мы ужо бачылі здзекі і голад
Пад акупанцкім ярмом.
Хочаш — страляй у мяне, у старога!
Хай мяне зломе віхор.
Толькі вам, каты, я гэту дарогу
Загараджу да азёр.

Грышка

Не, не табе, стары, з імі спрачацца,
Лезці грудзямі на іх.
Хопіць з навалаю лютай змагацца
Сілы у нас маладых.

Рыбачка

Хлеб адабралі ў галодных сіротаў.
Чым мы накормім дзяцей?
Досыць ужо бедавалі гаротна.
Што ж, пан, страляй жа хутчэй!

I пахіснулася мора людское,
Рынулі ў бой рыбакі,
Рынулі грозным, кіпучым прыбоем
На акупантаў штыкі.


### 4


Спяваюць дзяўчаты,
І ў лесе сасоннік,
На прызбе пад хатай
Ім ўторыць гармонік.
Праз межы, загоны,
Вясковыя стрэхі
Плыве з перазвонам
Вясновае рэха.

Тацяна

Сум грудзі сціскае.
Цябе, мой каханы,
I позна, і рана
Паны ўжо шукаюць.

Грышка

Тут сочаць за намі,
Я сам гэта чую,
Начамі і днямі
Нас нехта пільнуе.
Адно толькі горай,
Што раніцай сіняй
Цябе і азёры
Мне трэба пакінуць.
Я зроднены з тымі,
Што век жывуць працай,
Што ўсталі стальнымі
Радамі змагацца.
I дзе, я не знаю,
Сустрэну світанне,
Якое устане
Ўжо хутка над краем.
Ды толькі я веру,
Што дзень вызвалення
На Нарачы бераг
Прыйду я сустрэнуць.


### 5


Грышка

Ты не заснуў, Прахор?
Доўгая ноч…
Нам бы пагутарыць варта.
Нешта шкада пакідаць мне
Нарач, і вёску, і бор.

Прахор

Нешта скуголяць сабакі.
Вецер на сена залазіць,
Рве з узгалоўя пласты,
Спаць не дае.
Можа, так на непагоду.
Чуеш, як шчытам калоціць
I завывае, як воўк?..
Рана збіраешся выйсці?

Грышка

Рана, яшчэ даусходу…
Што ж абарваў, не гаворыш,
Неяк раптам замоўк?
А я ўсё пра азёры думаю.
Прыйдзецца, пэўна,
Брацца не раз за калкі,
Каб адагнаць ад хат нашых гора,
Выкрышыць панскім сабакам клыкі.
Аты, Прахор, можа, дрэмлеш?

Прахор

Не, гавары!..


### 6


Стражнік

Але ж і цёмна!
Месяц апаў на Нарачы дно.
Хіба поўнач
Мінула даўно?

Паліцэйскі

Іван, добра ты помніш,
Дзе чыя хата, істопка, гумно?

Iван

Я, пан, як заяц польны,
То ведае, дзе які лубіну сноп,
Ведаю кожную хату.
Гэта сяліба Рыгора старога.
Чорныя латы.
Саломы вецер натрос ля дарогі.
Далей Сымонаў
Плот хату гнілую плячамі падпёр.
Восызагоны…
Побач гумно… Не адзін, пэўна, ён…
З ім Прахор…

Стражнік

Што ж затрымаўся?
Першы раз? Мо не выпіў паўкварты,
Спужаўся?

Iван

Думаю, з вамі ісці мне не варта.
Каб ібыло што…
Я сваё выканаў…

Паліцэйскі

Можаш ісці!

Іван

Пойдзеце проста.
Выстралы вецер заглушыць ўначы.
А калі хто і прачнецца,
Дык будзе па часе.

Тацяна

Тата, ты спіш?
Чуеш пад вокнамі крокі цяжкія?
Чуеш, на вёсцы сабакі
Як выюць?

Сымон

Можа, ваўкі недзе блудзяць,
Возера з ветрам ў загрудкі ўзялося…
Спі. Хутка днець будзе,
Пэўна табе ўсё гэта здалося.

Тацяна

Усё ж я лепш выйду і гляну,
Толькі ўскіну на плечы вось хустку…

Сымон

Усё роўна нічога не ўбачыш.
Спіць яшчэ вёска. На вуліцы пуста.
Выйшла… Не спіцца ёй нешта.


### 7


Тацяна

Што тут!..
Гумно адчынена, параскідана сена,
Пэўна, тут быў нехта…
Грышка!..
Пара уставаць.
Грышка!..

Чорнымі крыллямі
Вецер ударыў у твар, і далёка
Чутна было, як шумеў бор стары
Над затокай.
— Грышка!..

Iван

Тацяна, твой Грышка не прыйдзе.
Можа, не верыш?
Пайшоў на гасцінец разам з Прахорам.
Слухай, Тацяна, цябе ён пакінуў,
Больш ён ніколі не прыйдзе!..

Тацяна

Але адкуль ты тут узяўся?

Iван

Я быў тут блізка.
На возеры быў.
Чуў, як ты клікала Грышку.

Тацяна

Не, не старайся мяне затрымаць!

Iван

Эх, як птушка,
Вырвалася, паляцела!
Пэўна разбудзіць
I вёску усю, і арцелі.
Трэбахавацца…

Гэта не вецер калыша лясы,
Гэта трывогі звіняць галасы,
Гэта у рэйку набатную б'юць.
Вырас натоўп рыбакоў,
Бусакі
Лесам асеннім ўзняліся ўгару.
Гулкай трывогі агні-языкі
Ужо ахапілі зару.
— Хто чаго звоніць? — чутна з далі.
— Стражнікі Грышку з Прахорам ўзялі!
— Куды іх пагналі?
— Хто бачыў, калі?
— Трактам кабыльніцкім іх павялі!..
Звонам Тацяна збірае народ.
Чырванню яркай палае усход.
Бурнымі хвалямі ў поле з сяла
Выйшаў узброены, грозны натоўп,
Быццам ўдагон па зямлі паплыла
Чорная хмара…


## Частка шостая

### І


Зрэбны дарогі ручнік
Сцелецца ў даль пад гару,
Толькі гарачага поту
З твару ты ім не сатрэш.
Хочаш, хоць скуты, яшчэ
Край свой прайсці, Беларусь,
Сонечны бачыць усход,
Бачыць краіну без меж.
Варта памалу ідзе.
Гэта не першы ёй раз.
Заўтра другіх павядзе,
Калі не абудзішся, брат!

Можа, ў астрозе калі
Ўспомніш ты гэты прастор,
Песню і шум трыснікоў,
Цені вячэрнія дрэў;
Можа, ты ўспомніш зару,
Кагаркі з сініх азёр,
Гул берасцянай трубы,
Родны, далёкі напеў.
I пашкадуеш: чаму
З гэтых этапных дарог
Не спрабаваў уцякаць
У хмызнякі ды ў лес?
Ведай: ніколі, мой брат,
Ад успамінаў і дум
Гэтых нідзе не ўцячэш.
Вырастуць дні у гады;
На валасах — сівы снег,
Як на сасне маладой,
Засерабрыцца ў мароз,
Толькі ўсе думы твае
Будуць блудзіць паміж стрэх,
Там, дзе азёрная сінь,
Там, дзе нядоля палос.
Золатам жыта цвіце.
Шызы над нівамі дым.
Эх вы, дарогі жыцця,
Што там за вамі ўдалі?
Доўга зязюля ў бары
Некаму лічыць гады,
Чорныя ночы і дні
Ў шэлесце, ў шуме калін.
Раптам дарогі струну
Лес векавечны абняў,
Хмарай зялёнай апаў,
Лісцем бяроз і асін.
Пахне жывіцай-смалой,
Сініх ягоднікаў стаў
Плямамі сонца расцвіў,
Зеленню сонных малін.
Варта памалу ідзе.
Ў гэткі, у сонечны дзень,
Не развітаўшыся нат,
Цяжка сваіх пакідаць.
Як над азёрамі ноч
Сіні раскіне свой цень,
Доўга рыбачка ў сяле
Будзе адна сумаваць.


### 2


Прахор

Што, пан, далёка да вёскі?

Паліцэйскі

Два ці мо тры кіламетры.

Прахор

Сонца, як полымя, паліць,
Аж ускіпае паветра.
Хочацца піць.

Грышка

Нешта сумным
Сёння пляцешся, таварыш;
Хаты рыбацкія, гумны,
Можа, сям'ю ўспамінаеш?
Недзе яны ўжо далёка…
Песню адну прыгадаў я,
З дзён перажытых, гаротных,
Помню, спяваў яе слаўна
Ў камеры нашай работнік.
Путы раскуўшы, з-пад стражы,
Ноччу марознаю ў поле
Вырваўся катаржнік-вязень,
Вырваўся, чуеш, на волю…

Прахор


Некалі чуў я пра гэта…

Змоўклі.
Адны успаміны
Звоняць струной каляіны,
Што пралягла праз палетак.
Толькі, сустрэўшыся, рукі,
Скутыя рукі сказалі,
Што без іх горка сумуюць
Родныя Нарачы хвалі.

Прахор

Добра, што будзе, то будзе,
Толькі б нам разам ударыць…


Грышка

Разам, глядзі, не марудзіць.
Потым хутчэй у гушчары,
Дзе мы, нырнуўшы, бы ў тоні,
Зможам схавацца далёка,
Дзе і з густой падвалокай
Век нас ніхто не дагоніць.

Ельнік зялёны і гонкі
Плямамі цені раскінуў.
Хмарацца ў небе сасонкі
З зеленню лісцяў асіны.
Эх, што задумаўся, стражнік?
Лепш не ўглядайся ў гушчары!
Позна схапіўся за браўнінг, —
Злёг пад рыбацкім ударам.
Вязняў дрымучыя нетры
Крыюць і змрокам, і лістам.
Толькі у гулкім паветры
Громам адклікнуўся выстрал.
Раз і другі прагрымела
Рэха, адбіўшыся звонка.
Шумна цяцера ўзляцела,
Крыкнула спуджана сойка.
— Стой! Стой! — голас пагоні
Доўга барамі-лясамі,
Нетрамі векавымі
Гнаўся ўслед за ўцекачамі.


### З


Тацяна

Чаму вярнуліся з пустымі вы рукамі?

Першы рыбак

Зрабілі ўсё, пад сілу што было.
Ды не ўдалося стражнікаў дагнаць.
Яны, пакуль мы кінуліся удагон,
Былі далёка.
Ды пылам замяло,
Дажджамі змыла
Усе сляды у полі.

Другі рыбак

Табе радзіцца б дзецюком, дзяўчына,
Дзяцюцкі маеш нораў.
Чакай!
Яшчэ дабяромся мы да паноў!
Не вырвуць каты з нашых рук мазольных
Азёр і невадоў!

Першы рыбак

Цішэй, ідзе Іван…

Iван

Суседзям добры вечар!
Мо не ў пару да вас я падышоў?

Трэці рыбак

Ідзі сваёй дарогай, чалавеча,
Ідзі далей ад нас, ад рыбакоў.
Не месца сярод нас іудам…

Iван

Тацяна!
I ты паверыла у злосную хлусню,
Што выдаў хлопцаў я!
Вас ашукалі хітра.
Мыляецеся вы!

Чацвёрты рыбак

Пакінь смяяцца,
А то закончыш блага, —
Каб не зляцела шапка з галавы!

Першы рыбак

Ідзі і нас пакінь.
Яшчэ так не было на свеце,
Каб іуда кончыў, як чалавек, жыццё.
Як цень, за табой
Худая слава папляцецца
Па ўсіх азёрах.
Кожнае дзіцё,
Цябе сустрэўшы,
Пальцам будзе торкаць,
А потым выгане цябе і панскі зброд,
А там сам знойдзеш
Для сябе вяроўку
Павесіцца
Каля сваіх варот.
Яшчэ пазнаеш ты
Агонь сірочых слёз,
Як сон твой спапяляць яны ўначы.
I кожны голас,
Блізкі табе ўчора,
Маўчаннем,
Больш страшным як пагарда,
Прагучыць.
Сам праклянеш той дзень ты
I гадзіну,
Калі узвёў ваўкоў на брата след.
Ідзі!
Мы нейк перажывем
I гэтую бяду,
Як шмат перажылі
Другіх крывавых бед.


### 4


Не ляці туды, дзе вечар
Рассцілае хмараў хусткі,
А ляці, дзе сонца свеціць
I звіваюць гнёзды птушкі.
Бо не хопіць ў цябе сілы,
Будзеш сніць свае разоры
I на паламаных крылах
Прыляціш зноў на азёры.
А калі заснуць прыйдзецца
Недзе на астрожных нарах, —
Прынясе з-за кратаў вецер
Песні вольныя на Нарач.
Прынясе, — там іх пазнаюць
Маці і старэнькі бацька…
Толькі хай іх не спявае,
Зажурыўшыся, батрачка.
Бо складаў я свае песні
У мурах астрожных, цесных,
Каб яны і ў час пануры
Над зямлёй грымелі бурай.

Грышка

Цяжка, брат, ісці,
Ўжо выбіліся з сілы.
Дарога — лес, імшары і кусты.
А мы з табой і ранаў не абмылі.
Ну што ж, хоць да азёр
Ці дапляцешся ты?

Прахор

Вады дастаць бы,
А то у роце горка.

Грышка

Мо лепш табе плячо перавязаць?
Спачнем, хай толькі вечар
Крылом слонкі
Ўзмахне над лесам, зоры замігцяць.

Прахор

Я, можа, недайду…
Арыбакам скажы ты:
Няхай азёр панам не адцаюць,
Няхай памогуць і маім сіротам
I мой загон арцеллю узаруць.
Вечар цёплыя рассеяў зоры,
Звон камарыны чуецца ўначы.
За паплавамі з жабамі гавораць,
Варожачы пагоду, туркачы.
Дрэмле папараць з густой крушынай
Лясным, чароўным, непрабудным сном,
I ледзь шапочуць цяглыя асіны…

Грышка

Прахор, пара ужо ісці.

Прахор

Ідзём!


### 5


Гарыць агонь.
Спакойна дрэмле Нарач.
I ноч, як песня ціхая, без слоў,
На сонны бераг навявае чары,
Калыша хмары-думы рыбакоў.
Часамі з поля падкрадзецца вецер,
Рукамі згорне золата з агню
I, рассяваючы, нясе, здаецца,
Па небе зораў поўную сяўню.
Часамі хваля падпаўзе пужліва,
Як бы пра нешта хоча запытаць
Ці, можа, казку задрамаўшым нівам,
Арцелям сонным хоча расказаць.
I да затокі ў зарыве чырвоным
Ізноў бяжыць з пакатых берагоў.
Грызуць мурог папутаныя коні,
Дзе-недзе звон сарвецца з капытоў.

Першы рыбак

Далёка нашых ўжо хлопцаў загналі,
Дзе не шумяць ні хвалі, ні чарот…

Другі рыбак

Адных ўзялі, але прыбою хвалі
Ужо калышуць збуджаны народ.

Трэці рыбак

Прыехалі асаднікі, паны.
Азёры пахнуць ім не толькі рыбай,
Яны глыбей ўпушчаюць кіпцюры
У нашы нівы,
ў прадзедаў сялібы,
I ў нашы песні, і ў лясы-бары.

Чацвёрты рыбак

Не за ваду мы пачалі змагацца,
Але за тое, хто гаспадаром
З нас будзетут…
Заціснуць хутка і на горле пальцы,
Калі мы катам іх не адсячом.

Пяты рыбак

Цішэй!.. Чуваць, здаецца, нейкі голас здалі
Ці, можа, зашумелі каласы…

Зноў успаўзла на скат пясчаны хваля,
Змываючы людскія галасы.
Спакойна дрэмле Нарач на прыволлі,
А колькі зор у возеры гарыць!
Іх не злічыць, не вылавіць ніколі
I залацістым невадам зары.


### 6


Грышка

Глянь!
Там Нарач сінее, як неба кавалак,
Там гатаўскай пушчы цямнеюць хваіны!

Прахор

Хоць пад канец яшчэ ўбачу
Сваю азёрную краіну…
Дык гэта Нарач!..

Грышка

Здаецца, ціхі кут,
Ніякіх змен не адбылося тут.
Ды толькі дням
Не дагараць спакойна ў сонечным загары,
Як некалі…
Пара ісці ўжо нам.

Прахор

Не, брат,
Ісці я не магу.
Тут застануся і абмыю раны.
А ты ідзі дамоў.
Хай рыбакі памогуць
На бераг свой дабрацца на світанні.
Ідзі, табе яшчэ ісці далёка.

Грышка

Там нехта гаспадарыць ля чаўноў,
Пайду спытаю, можа, перакіне
Мяне праз возера дамоў
Ці скажа мне, як абмінуць гасцінец…

— Дзядзька, можа, ты перавязеш
Мяне на бераг гатаўскі,
А то ісці абходам
Далёка і праз лес.

Рыбак

Не, сынку!
Я тут ад усходу
Пераважу вартаўнікоў.
А сёння, як на безгалоўе,
Наехала паліцыі, паноў, —
Ператрасаюць глуш сасновую.
Работы шмат, а зарабіць на соль
Не зараблю, яй-богу!

Грышка

Гаворыш, што ля нарачанскіх сёл
Абстаўлены паліцыяй дарогі?

Рыбак

Эт, кажуць людзі!
Чуткі з поля, з лесу прыпаўзлі,
А тут азёры іх расплёскалі
Па жвіры, —
Нібыта нашы людзі
Ад паліцыі ўцяклі…
Ты, можа, чуў,
Аж з-пад сівога Свіру?
А ты адкуль сам будзеш, а?

Грышка

Я — дальні…

Рыбак

Так…
Я перавёз бы…
Відаць, што ты змарыўся…

Грышка

Ну што ж, пайду.
Бывай!

Рыбак

З богам!
Ідзі праз лес,
Мо і ўдасца як табе пралезці…
Ды, паслухай…
Балаты мінай!
Засадатам.
За кожнага з вас
Стражнікі даюць сярэбранікаў
Дзвесце!..

Стражнік

Ты з некім гаварыў?
З суседам? Гаварыў пра пашу?
Чаго ён поўзае у будні дзень?

Рыбак

Гэта, пан, чалавек свой быў,
З вёскі нашай…


### 7


Прахор

Пуста кругом.
Шумяць трыснікі,
Цугам цягнуцца хмары.
Толькі боль не сціхае ў грудзях,
Быццам вогнішча, дыхае жарам.
Як і чым гэты жар пагасіць?
Ветрам век не астудзіш,
Крывёй не зальеш,
Хіба сіняю хваляй,
Што вабіць мяне у бязмеж…
Нарач, Нарач!
Родны бераг імглою заслала.
Там вёска,
Там хата, сям'я…

Сінія хмары
Плывуць насустрач валам.
I ўздымаюцца хвалі вышэй,
Серабраныя і залатыя.
Вось адна дапаўзла да грудзей,
Абняла рукой чулай за шыю.
Прамільгнуў белай кагаркі цень над вадой.
— Таварышы, разам цягніце, за мной,
Невад, напоўнены рыбай, хутчэй!
Хвалі ўздымаюцца справа і злева,
Быццам раллі алавяныя скібы.
Прахор ідзе ўсё далей і далей.
I здаецца яму,
Што цягне ён невад —
Цяжкі, поўны сярэбранай рыбы.
А перад ім уздымаецца вал.
На дне за карчы зачапіліся ногі.
Хваля, як з горных вяршыняў абвал,
Загарадзіла дарогу,
Падняла рыбака,
Ўскалыхнула…
— Памажэце дамоў дабрацца!

Блізка кнігаўка крыкнула і прамільгнула,
Ды неба
Вячэрняй зарой
Пачало загарацца.


## Частка сёмая

### І


«Я пайду па ранніх росах,
Па сцяжынках адгалосаў
Асцярожненька збяру
Залацістую зару.
Пералескі, нівы, пейце!
Дзень іграе на жалейцы,
На трубе ды на ражку,
На зялёным лазняку.
Зрэбны пояс туга, туга,
У руках даўгая пуга.
Нарачанскі сіні край,
Гэй, на паству выганяй!»
Доўга пастыр на трубе
Пералівае зару.
Скрыпам гамоняць вароты, асверы.
Статак ляніва, павольна
Ідзе пад гару
Выганам выбітым, шэрым.
Толькі ўсё дрэмле яшчэ
Бор нарачанскі густы.
Неба, як наквець на самазялёнцы.
Цягнецца з хат,
Нібы з прасніцаў,
Столкамі пачасся дым,
Перавіваецца з сонцам.

«Сінню вочы напіліся.
Хай наш горкі хлеб ад гірсы,
— Мы пяём пад шопат хваль
Пра далёкі край Трансвааль.
Абняло быллё акопы,
Толькі песні не ахопіць —
І сягоння сум глухі
Б'е, як хваля ў берагі.
Гора торбай з плеч звісае,
Гора ў лапці абувае,
Пяе песні аб вясне,
Аб свабоднай старане.
Эх, праз поле, поле, гоні
Толькі часам рэха звоніць,
Гоніць вецер галасы —
Коціць пацеркі расы».

Пуста на выгане зноў.
Змоўкла труба, не гучыць,
Толькі звініць яе рэха між соснаў.
Голас чуваць маладзіц:
Гутараць мо, ідучы,
Пра свае справы і кросны.
Дзятламі ў косы дзяўбуць
Наперабой малаткі
Недзе між стрэх саламяных, іржавых.
А на зялёных лугах
Звонка сцябачкі, брускі
Загаманілі ў травах.
Вымыўся дзень у расе,
Выцер яго ручніком
Вецер, напоены кветкамі, свежы,
Толькі вузкія шнуры,
Толькі палосы кругом.
Межы, праклятыя межы!

«Поле — даль за чыстым полем,
Край — над краем хмараў болей,
Бор — за ім сасоначкі,
Даль — за ёй дарожанькі,
Гэй, з бяды не гніся, браце!
Лепш бярыся з ёй змагацца,
Карак холены скруціць
Або ў Нарачы ўтапіць,
Можа, мала гнуўся горбам
Ці шкада жабрачай торбы,
Лапці-хадакі змяняць
На жалезнага каня,
Надыван палёў шырэйшы,
На пшанічны сноп цяжэйшы,
I на песні, і на смех,
I на сонца новых стрэх?!»
Вецер калыша траву.
Мокры, густы мурог,
Польны званочнік, ваўчыца, як воўна,
Дзяцельнік белы як снег,
Мята і чартапалох
Сцелецца косамі роўна.
— Гой, гэй! На бераг хутчэй! —
З прыстані нехта крычыць,
Быццам заспалае возера будзіць.
Коціцца травамі шум…
— Мо трэба там памагчы? —
З поля збягаюцца людзі.
Змоўкла на міг сенажаць.
I загарэлася сталь
Косаў на плечах пахіленых, шэрых.
Беглі усе нацянькі.
Збуджаным рокатам хваль
Клікала Нарач:
Набера-а-аг!..


### 2


Грышка

Зноў я на старых слядах.
Чуваць скрыпяць вароты і асверы.
Мо прабяруся ў вёску па кустах.
Пустуюць хаты.
Недзе ўсе на сенажаці.
Мо і Сымон паплёўся на пакосы
Ці майструе каля невадоў…

Архіп

Грышка! А ты, браток, адкуль?

Грышка

Я ад пагоні ледзь уцёк.
Да вас прыйшоў,
Ратуючыся ад вартаўнікоў.
Скажы, каб хто прыйшоў пад вечар.
Я пачакаю у Сымонавым таку.
Ды глядзі не гавары на вецер,
Што бачыў тут мяне…
Бяда вось толькі, што учора
I сёння раніцай імглістай
Арцелі не знайшлі Прахора,
З пустымі лодкамі вярнуліся у прыстань,
Ты што на гэта скажаш?
Наберазе, ці чуеш, нейкі гоман?..
Даведайся!


### З


Солтыс

Браткі, лепш бы разысціся!
Збірацца забаронена!
Ато ад пратаколаў не адкараскаешся век.
Ды цішэй!
Без шуму, без гоману!
Чаго не бачылі? — ўтапіўся чалавек…

Першы рыбак

Мо нехта з нашых.
Рызман — на лаце лата…
Кашуля наша зрэбная ў яго.

Другі рыбак

Гэта не з дачнікаў, а нехта з нашых…

Солтыс

Пагнаўяго тапіцца нейкі чорт
I замяшаць такую кашу!

Трэці рыбак

Перавярнеце тварам!

Архіп

Не можа быць!.. Прахор?!.

Усе

Прахор…

Солтыс

Браткі, лепш не чапайце, не закон!
Яшчэ за гэта ад паліцыі нам будзе.
Відаць, ранены ды яшчэ
I арыштованы мо ён…
На плечы рыбакоў
Лягло цяжкое гора,
Лягло на нівы батракоў,
На межы, на палосы, на азёры.

Асцярожна палажылі на сярмягу труп.
— Эх, у нядобры час рыбак гаротны
Загінуў, у нядобрую пару
Пакінуў нас, —
Шэпчуць бабы пра ўдаву, сіротаў…
Заплакаў нехта ўголас.
З далі падняў рой каласоў
На полі вецер свежы.
Памалу рыбака панеслі на плячах
Праз жытнія палі, праз межы.
Выган.
Сустрэлі дзеці-пастухі.
— Бацысу твайго нясуць, Дзямідка!..
Стаіць малы хлапчук,
Якпугаўё, сухі.
Натоўп, дарога — дзве сухія віткі.
Глядзіць хлапчук.
Далёка па-над борам цёмным
Града высокіх хмар заснула.
Здаецца, луста хлеба ў торбе
Цяжэйшай стала, плечы муліць.
Бацька…
Мо затрымаць натоўп і крыкнуць?
Але натоўп схаваўся за гарой,
Як хмара градавая,
згасіўшы сонца, знікнуў…
Стаіць пастух,
А вочы наліваюцца імглой…


### 4


Грышка

Цяпер нам каб дзён пару адпачыць.
Пасля маглі б пакінуць гэты край азёрны
I перабрацца праз заставы уначы
На Крывічы
Ці на Заворнач.

Тацяна

Пашто, скажы, табе рызыкаваць,
Пашто зноў без пары галовы класці?
Цябе і так ужо магло спаткаць
Такое, як Прахора, шчасце.
Мо лепш было б табе перачакаць
У нас, пакуль не пацішэе.

Грышка

Усё ж адгэтуль трэба мне ісці,
У іншым месцы полымя раздзьмухаць.

Тацяна

Лепш пачакай, пакуль ты не загоіш
Глыбокіх ран…

Грышка

Здаецца, нехта ходзіць каля хаты…

Тацяна

Сюды ніхто не прыйдзе ў позні час такі.
Відаць, ідуць змяняць начную варту
На бераг нарачанскі рыбакі.


### 5


Прыйшлі усе вёскі, —
Аж хата, здаецца, трашчала.
Пра хлеб, пра палоў гаварылі
Баторынскія рыбакі,
Ды бабы ў кутку
Неспакойна аб нечым шапталі;
Ціха спрачаліся дзеці
На згорбленай печы,
Дзелячы з ранніх зажынак
З асцём куракі.

— Як там у вас сенажаць?
— Травы спаліла — так суха…
— Цяжка пражыць.
— Шнуры не шырэй якдалонь.
— Трэба далей хвалі Мястра
I Нарачы рухаць…
Моўкнуць на міг галасы.
Звоняць дакучліва мухі.
Хрысцяцца бабы,
I цепліцца свечак агонь.
З чорных, старых абразоў
Надлавай звісае вясёлкай
Вышыты, пэўна, дзявочымі днямі
Ручнік.
Аўдамавіне,
У зрэбнай кашулі, у новай,
Спіць гаспадар
На сярэбраных стужках сасновых.
Нават яго не разбудзяць
Ні слёзы,
Ні Нарач,
Ні крык…

— …А ў якую ж ты дарожаньку
Адыходзіш ад нас, родненькі?
А куды ж ты па-святочнаму,
Прахор-голуб, выбіраешся?
Адной сцежкай цябе выправім, —
Ды адкуль, скажы, спаткаць цябе?
Ці ад берага азёрнага?
Можа, ў полі, з поля чыстага?
Можа, летам летнім вечарам,
Як зары цвет асыпаецца?
Ці вясной, калі зязюленька
Закувае яснай раніцай?..
— Эх, баба!
Жыццё прагалосіць, праплача.
Слязьмі не паможаш! —
Чуваць па кутках галасы.
— Ад лютай напасці
Нам трэ бараніцца іначай,
Не гэтым галошаннем сірат
I плачам…
— Праз пару гадкоў
Памагаць будзе сын…
А поп не згадзіўся ісці.
Без грошай не хоча маліцца.
Кажа, бунтаўшчыка мне нязручна
Хаваць.
— Адкуль у нас грошы!
Страха, быццам сіта, свіціцца.
Жывой крупіны
Не вылавіш лыжкаю ў місцы.
I так яшчэ
Як гаспадарыць будзе ўдава?
— Без пацер зямля на вайне нас прыме
Сейбіта і рыбака свайго.
Памоліцца Нарач
Хвалямі ў час буры сівымі,
Успомніць калоссе
Аратагаімя… —
Шопат ліецца
Цяжкой, алавянай тугой.

— Што ж пайшоў ад нас дарогай
невядомаю,
Што пакінуў нам, сіротам
беспрытульным,
Слёз гаручых тоні цёмныя, азёрныя,
Падвалокі, як з палову, гора поўныя?
Паплывуць чаўны рыбацкія, як некалі,
Толькі наш адзін на жвіры застанецца,
Не пацешаць нас ніколі птушкі з выраю,
Не пачуем болей слова твайго шчырага,

Не пасвеціць на нас сонейка гарачае,
Не павеюць ветры рыбныя, азёрныя…
Будзем рана мы хадзіць зарой па беразе,
Рыбака свайго, аратага шукаючы,
Заімгляцца нашы вочы, быццам восенню,
На азёры, на палосы паглядаючы…

— Хай не бядуе;
Блізкія, суседзі памогуць…
— Не заракайся астрогу
I торбы жабрацкай насіць.
З улову заўсёды
Частку Прахораву могуць
Узяць удава і Тацяна —
Для бацькі старога.
Не будуць сіроты
Ласкіпанскай прасіць!..

— …Ды устань, падыміся, паглядзі ты,
наш родненькі,
Колькі ў хаце людзей назбіралася!
Як не ў беднага,
а ў багатага на вяселейка.
Толькі ўсе маўчаць, не пяе ніхто
і не цешыцца.
Хату новую, габляваную далі табе,
Вокны новыя, страха шчыльная,
сасновая.
Не пальецца дождж шэрай восенню,
Не падзьме ў парог вецер снежнымі
завеямі!..
Усе ў задуме цяжкой
Апусцілі галовы,
А шмат хто выйшаў з хаты,
Насунуўшы шапку на лоб.
Жвірам распаленым
Секла кожнае слова,
Секла па тварах рыбацкіх
Дажджом сталёвым.
Гора, здавалася,
Хату,
I вёску,
I Нарач перарасло…

— …Дык чаму ж закрыў дачасна свае
вочы ты?
Хоць яшчэ раз глянь, Прахор, мой
сокал!
Хоць адно пакінь сіротам слова цёплае!
Хоць скажы-парадзь, як жыць нам
беспрытульным?
Паглядзі, — прыйшлі блізкія і знаёмыя,
Нарачанцы, мястраўцы, баторынцы.
Папрасі іх, каб за дзетак заступіліся,
Каб глуміцца не далі над імі, беднымі.
Папрасі, каб наша гора палыновае,
Нашу крыўду, слязьмі горкімі абмытую,
Вятры жоўтымі лістамі не завеялі,
Каб яны яе адпомсціць не забыліся!..

Дрогнулі сцены ў хаце,
Быццам ударылі крыгі.
— Не, не забудзем!
— Адпомсцім! Чуеце, рыбакі?!

Труну панеслі мужчыны,
Узняўшы на плечы, праз выган…
Плакалі над памежкам
Кагаркі і кулікі.


### 6


Курган на кургане
I крушні сівога камення,
Ды, рукі узняўшы,
Застылі крыжы.
Высяцца цяглыя сосны,
Раскінуўшы змрочныя цені
Над тымі, што болей не ўстануць,
Не вернуцца жыць.
Памалу з магільніка
Разыходзяцца людзі.
Слязамі не збудзіш
Заснуўшых магіл!
Паліць гарачае сонца,
I вецер яго не астудзіць.
Гараць на усходзе
Чырвоныя хмараў стагі.
Ідуць рыбакі,
пахаваўшы Прахора,
Настрэчу буры,
Буры, якаяужо
Абняла паўкраіны.
Дзьме, наганяючы
Цені, чорныя хмары вецер,
Падае сонца у возера
Лістам сарваным з асіны.
Гулка грыміць гром
Над нарачанскім гасцінцам.
Хмары развеялі
Грываў чорныя столкі.
Пугі маланак свішчуць
Праз гул навальніцы,
Грому шарахаўкі
Грымяць пад дугою вясёлкі.
Гнуцца да самай зямлі
Старыя на могілках сосны.
Раз і яшчэ раз ударыў
Віхор ашалеўшы, сляпы,
З сіняга возера
На бераг хвалямі плёснуў,
Пад хмары узняўшы
I снежную пену, і пыл.
Раптам змоўкла усё.
Толькі вячэрнюю ціну
Рве Нарач хвалямі ў пене,
Топіць у тонях на дно.
Недзе крычаць пастухі,
Гонячы ў выган скаціну.
I сыпануў на плечы загонаў
Шчырымі жменямі дождж.

Першы рыбак

Хутка пачнуць на азёры качкі злятацца,
А нашы яшчэ падвалокі ловяць на беразе вецер.
Не зарабіў у рубашцы, дык не заробіш ў сярмяжцы,
Кажуць старыя.
У нас і так усю восень пустуюць
Аруды ў клецях.

Другі рыбак

Цёпла і ціха цяпер —
Будзе багаты улоў —
Начамі туманы бялеюць.

Грышка

Хацеў бы яшчэ раз сустрэцца я з вамі,
Калі прашумяць навальніцы,
Калі над азёрамі і над палямі
Заззяюць свабоды зарніцы.

Архіп

Прымем заўсёды, як госця, цябе.
Не забывай нас!
Што ж, развітаемся…
Сёння туманам
Заслала ноч усё.
Да Мядзеля хай правядзе Тацяна.

З садоў, як з цёмнай рамы,
Над белым воблакам туману
Касцёл падняўся белымі мурамі,
Застыў, як хваляй выгнаная крыга.
Спіць бераг Мястра, выгнуўшыся лукам.
Сустрэліся ў апошнім развітанні рукі
I вочы — дзве зары
Кароткай летняй ночы.

Грышка

Тацяна,
Жыццё маё пайшло крутой дарогай. I
Не ведаю, ці дачакаешся мяне ты.
Яшчэ ў мяне шмат беспрытульных дзёі
Але да вас я некалі прыйду.
Чакай, Тацяна!

Тацяна

Буду.

Кожнаю вясною, як прылятае вырай,
Кожнай восенню, як верасы цвітуць,
Я выглядаць, чакаць цябе заўсёды буду…


### 7


Солтыс

Браткі!
Збірацца забаронена.
Сказаў раз, і досыць.
Разыходзіцца па хатах!
Хай усе паадкладаюць
Назад шасты, і пешні, і калкі!

Першы рыбак

За колькі ты ў паноў наняўся
Спяваць нам ггесні?
Чулі не такіх мы салаўёў!
Глядзі, каб не панюхаў пешні
Ці не нарваўся дзе на грабаўё!

Солтыс

Вось і Іван скажа,
I пан стражнік,
Што сілаю не возьмеце азёр,
Нат берага вам не дадуць паўсажня!
Ды які вас сёння падбухторыў чорт?
Лепш, раю вам,
Да заўтрашняга дня адложым справу,
Згодна, палюбоўна да канца звядзем.
Возера не адплыве ад нас сялявай…

Другі рыбак

I так кармілі досыць
Рыбакамі шчупакоў!

Архіп

Чакай, пан солтыс!
Зарана нас ты адпяваеш.
Гадзіцца раіш, але з кім?
Хіба не на ваўкоў ты намякаеш —
Не на паноў, ад якіх бароняцца
З каламі рыбакі!
Досыць і так нацярпеліся,
Час прыйшоў. Сёння усе выплываем,
Усе як адзін на палоў!

Па скатах пясчаных узгоркаў
На Нарачы бераг ідуць рыбакі.
Спаўзаюць з рыбацкімі снасцямі лодкі
З вільготнага жвіру. Вецер мяккі,
Цёплы і сіні прыходзіць на помач,
Гоніць крылатыя лодкі,
Быццам іх хоча удаль заманіць,
Туды, дзе сінія хвалі
Раскінула Нарач на поўнач,
На поўдзень, на захад, на ўсход,
Аж да небасхілу граніц.
А лодак ўсё больш выплывае…
Хай сёння смяецца і звоніць
Вецер, разносячы песняў рыбацкіх
I хваляў успененых гром!
— Мы вылавім долю сваю
Ў глыбокіх у Нарачы тонях!..
I тонуць рыбацкія сеткі
Ў жывое азёр серабро.


## Эпілог


За шыбамі тлеюць у інеі сінія зоры.
Мерзнуць ад сцюжы апухлыя пальцы, баляць.
Ведаю, песні, вам хочацца новых разораў,
Шолаху лесу зялёнага, звону азёраў, —
Сніцца не раз вам шчаслівая наша зямля.
Будзе ўсё гэта… Гартоўным нарогам падымем
Новыя дні; залатых ураджаяў зару
Збяруць у снапы маторы рукамі стальнымі;
I вёснамі будзе цвісці маладымі,
Вясёлкамі песняў мая Беларусь.
А сёння ідзіце ў батрацкія хаты, пад стрэхі, —
Пазнаюць вас там па глыбокіх шрамах,
Па чорных мазолях, па гулкаму рэху.

Як сонечныя, загарайцеся вехі
На горных вяршынях, на новых шляхах!
А сёння ідзіце між родных загонаў,
Дзе многа знаёмых спаткаеце вы.
Рассцелюць вам нівы узорны настольнік,
Як прыйдзеце ў госці ў дзень заўтрашні, вольны,
Ці з славаю паўшых, ці з славай жывых.
I поўнач мінае. За шыбамі вецер…
За сына дзесь моліцца матка цяпер.
А я хачу сонца пранесці па свеце
I ворагам кінуць у вочы з-пад сэрца
Крывёю гарачай апырсканы верш.
Вось раніца ціха лягла на падлогу…
Я песні бяру свае ў дальні паход.
Іх трэба рассеяць вясной па разлогах,
Каб заўтра на струнах, на новых дарогах
Нам з песнямі стрэціць свабоды прыход.