# Ліст, знойдзены на папялішчы (зборнік)

Макс Шчур

У першы зборнік кароткай прозы Макса Шчура ўвайшлі апавяданні, напісаныя ў 2003–2010 гг. У кнізе прадстаўлены шырокі спектр жанраў: побытавая замалёўка і літаратурная энцыклапедыя, фантастычны і эксперыментальны аповед, дэтэктыў і літаратурная пародыя. Як напісала ў паслямове крытык Юнэля Сальнікава, у аповедах «аўтар здзекуецца практычна з усяго… для яго не існуе забароненых тэмаў: сямейныя каштоўнасці, секс, нацыяналізм, творчасць калегаў – усё падпадае пад дэканструкцыю». Бадай, галоўным канструктыўным складнікам кнігі ёсць гумар.

Кніга змяшчае нецэнзурную лаянку

# Макс Шчур. Ліст, знойдзены на папялішчы. Апавяданьні

> © Шчур М., 2011

> © Выдавец Воранаў В., 2011

> © Выдавецтва «Белы Крумкач», 2011

> © Распаўсюджванне. ТАА «Электронная кнігарня», 2016

## Ад аўтара, або Апошняе папярэджаньне

Напрыканцы 2008 году ў мяне згарэў стары ноўтбук. У працэсе ратаваньня гард-дыску выявілася, што на ім, апрача раману й колькіх незакончаных тэкстаў, захаваўся з тузін апавяданьняў, якія я накрэмзаў (ці, хай сабе, нацюкаў) на працягу папярэдніх гадоў у вольны ад творчасьці й іншых мітрэнгаў час. Няспраўджаная пэрспэктыва іхнай нечаканай і канчатковай страты прымусіла мяне сяк-так «давесьці іх да ладу», каб урэшце пазбавіцца ўсялякага клопату пра іх, і апублікаваць усе разам (па-за кантэкстам і паасобку, баюся, яны былі б зразуметыя няслушна) – прапаную вашай увазе плён сваіх высілкаў.

Урачыста дэклярую, што ў гэтых аповедах я ня ставіў перад сабой ніякіх асабліва «мастацкіх» мэтаў (адсылаю тых, хто «ня верыць мне на слова», да перадапошняга абзацу). Гэта відаць у тым ліку паводле таго, што сюжэт у балыныні зь іх выконвае чыста ўздапаможную функцыю: ня варта ўспрымаць яго залішне «сур'ёзна». У некаторых ён падсьвядома ці нават сьвядома запазычаны ў кагосьці іншага (Борхэс, яшчэ да Джона Барта, меў рацыю, што асноўных сюжэтаў, як і мэтафараў, ня так шмат); у некаторых ён быў бы практычна непатрэбны, калі б ня мой інстынктыўны недавер да залежнага ад сюжэтнага «глютамату натрыя» сучаснага чытача. Раней, да «заўчаснага» й «небалючага» скону «вялікіх нарратываў», у сюжэце ўтрымлівалася прынамсі нейкая «мараль» – але ж, кажучы словамі Штырнэра, «для таго, каб цікавіцца маральным канфліктам у трагедыі нораваў, трэба маральна думаць і адчуваць», а постмадэрновы чытач, прызнаймася шчыра, у вялікай ступені гэтую здольнасьць страціў. Таму сёньня, калі не памыляюся, нават самы распрацаваны сюжэт (чым «вастрэйшы», тым лепшы) у бальшыні выпадкаў выконвае ролю згаданай харчовай, цэнавай, дзіцячай да- над- ці за- баўкі, патрэбнае падкрэсьліць. Я асабіста з задавальненьнем замяніў бы яго нейкай іншай, больш натуральнай структурай (з дазволу сказаць, прамяняў бы «мэлёдыю» на «сэрыйную тэхніку»), але не ўва ўсіх выпадках гэта было магчыма – дый якая карысьць была б мне асабіста ад падобнай «прынцыповай» пасьлядоўнасьці й самаабмежаваньня?

Любая проза адлюстроўвае аўтарава існаваньне між двума полюсамі: фікцыяй, асалодай прыдумкі дзеля прыдумкі (так бы мовіць, суб'ектыўнай магіяй) і плыньню звычайнага жыцьця, у якім без сумневу ёсьць штосьці містычнае, аб'ектыўнай магіяй неперарыўнай штодзённасьці. Абодва полюсы прыцягваюць мяне, бадай, аднолькава й папераменна, часьцяком (што самае пакутлівае) адначасова – з ураўнаважанасьці гэтых двух пачаткаў (гармоніі ці сынтэзу, калі ўжываць традыцыйныя клішэ), павінна ўзьнікаць тое, што называюць мастацтвам. На маю думку, з гэтага гледзішча толькі адзін празаічны жанр здольны яшчэ прэтэндаваць на званьне мастацкага – раман. Але ж і яго, па-мойму, нельга лічыць «чыстым» мастацтвам (тады стварэньне раману было б папросту залішне танным і ня вартым такіх высілкаў заняткам), таму што раман па вызначэньні ёсьць (ці, прынамсі, імкнецца быць – а ён ня можа да гэтага не імкнуцца, калі толькі гэта сапраўдны раман) чымсьці большым ня тое што за мастацтва, а, я б сказаў нават за жыцьцё – гэта папросту нейкі апрычоны сьвет, які стаіць убаку (або несупынна дрэйфуе ўбок?) ад нашай тэорыі і практыкі.

Але, як бы там ні было, і падобная ўраўнаважанасьць, балянсаваньне над безданьню між двума полюсамі, рана ці позна стамляе. Я пытаюся ў сябе, да якой ступені мастацкасьць у прозе (умоўна кажучы, пасьля Музіля) наагул магчымая (я маю на ўвазе не тэхнічна, а, так бы мовіць, «тэарэтычна»), і ці вартае памкненьне дасягнуць гэтай «мастацкасьці» любым коштам атрыманага ў выніку прысмаку неаўтэнтычнасьц й штучнасьці, выкалькуляванасьці твору (калі толькі пісаць не для крытыкаў якія, за рэдкімі выключэньнямі, такога гонару ня вартыя)?

Такім чынам, гэтая кніга – вынік пэўнай стомленасьці ад літаратуры, ад змаганьня зь ёю ці «за» яе, свайго кшталту капітуляцыяй: як мінімум, пацьверджаньнем вядомага тэзісу, што «ўсё вартае ўжо было створана» – нездарма значную ейную частку складаюць літаратурныя пародыі, выраз пашаны й зайздрасьці да маіх улюбёных аўтараў мінулага стагодзьдзя, імёны якіх залішне вядомыя, каб іх называць. Ня буду аспрэчваць гэты дыягназ, пагатоў што бальшыня вядомай мне сучаснай (ня толькі айчыннай) прозы здаецца мне самому такім пацьверджаньнем. Адзначу толькі, што, на маю думку, усім любімым мною пісьменьнікам далёкай і блізкай мінуўшчыны ў той ці іншай ступені ўласьцівае памкненьне да пераадоленьня традыцыйнага разуменьня прозы як «высокага мастацтва» – гэтаксама як і да пераадоленьня ўкасьцянелай «высокай культуры», што ў наш час хаваецца пад ня менш укасьцянелымі структурамі культурнай індустрыі. 3 гэтага гледзішча, мне здаецца, хутчэй чым прафэсійным абавязкам ці нейкім іншым, ня меней катэгарычным «маральным» імпэратывам, пісьмо мусіць быць для самога аўтара перадусім забавай (хай сабе й не самамэтнай): перафразуючы Бэньяміна, «аўтар, які ня цешыць сябе, у выніку ня цешыць нікога».

Натуральна, чытачу адразу прымроіцца ўва ўсім вышэйсказаным «прывід алібізму», і ў чымсьці, прызнаюся, так яно і ёсьць – «ня вінаватая я», што перад тым, як аддацца пісьму, сучасны аўтар вымушаны бясконца даказваць сабе і іншым, што мае на гэта нейкае права. Задаволіць у пэўнай меры негалоснае «патрабаваньне мастацкасьці» лічыцца (усё яшчэ, нягледзячы на «Нулявую ступень рукапісу» яшчэ аднаго Барта) «правілам добрага тону»: за «сьмерцю вялікіх наратываў» была неяк не заўважаная клінічная сьмерць «вялікіх дэскрыптываў», як і пакрыёмы пераход эстэтыкі ў анэстэтыку… Дык вось, ніякага права на вашую ўвагу я насамрэч ня маю і не патрабую: я хацеў толькі папярэдзіць, што менавіта датрыманьня падобных правілаў «добрага тону», як і іншых правілаў, чытачу ад гэтай кнігі чакаць ня варта.

…Уявім сабе: два браты-блізьняты, непрымірымыя сябры (назавем іх умоўна Шоўноттэл і Тэлнотшоў), п'яныя нейкай вогненнай сумесьсю, увабдымку крочаць па шашы насустрач непазьбежнаму працьверазеньню – альбо сьмерці (хутчэй за ўсё, ад літаратурнага ці проста алькагалізму). Браты любяць пераапранацца адзін у аднаго: любяць апавяданьні, у якіх нічога не адбываецца, і апісаньні, прадметам якіх зьяўляецца само апавяданьне. Іхным бяздумным п'яным сьпевам насамрэч далёка да «высокага мастацтва», але іхнае «балянсаваньне» часам можна зблытаць з прадуманай харэаграфіяй. Акрамя таго, яны сымпатычныя мне тым, што не баяцца «паліцыі густаў» і не прыкідваюцца цьвярозымі, ня робяць выгляду, што ў мінулым стагодзьдзі нічога не адбылося і што іх кагадзе ня выкінулі з бару, не імкнуцца прытрымлівацца намаляванай перад імі «роўнай лініі», не ідуць ані па камэрцыйнай, ані па «элітарнай» узбочыне, ігнаруючы правілы дарожнага руху й небясьпеку сутыкненьня з «законапаслухмяным» кіроўцам якога-небудзь «фэрары» ці там «запарожца», якая з гледзішча вечнасьці розьніца… 3 гэтай алегорыяй я хацеў бы пажадаць вам прыемнага знаёмства з гэтымі двума вар'ятамі.

> М. Шч.

## I. Пра жаночае

### Твар

У студыі прыватнай камэрцыйнай тэлевізіі прыпякала. На адзінаццатую былі прызначаныя здымкі найбольш папулярнай вячэрняй праграмы для дарослых. Цыцкастая вядучая нэрвавалася:

– Дзе ж той спадар А…?

Тэмай сёньняшняй перадачы быў порнакастынг. Усе зацікаўленыя (пачынаючы з васямнаццаці гадоў, зразумела) маглі паспрабаваць сябе ў ролі актораў. Зацікаўленых была процьма. Яны стаялі каля ўваходу ў студыю, засланую штучнай леапардавай поўсьцю й застаўленую канапамі самага шырокага прызначэньня. Празь некалькі хвілінаў ім наканавана было стацца гледачамі, а самым шчасным – нават удзельнікамі самага высокааплочванага відовішча ў краіне. Заставалася толькі пераадолець самы высокі плот – натуральны адбор…

Пакуль выпрабоўвалася асьвятленьне, дзьве густа нагрыміраваныя псэўдамадэлі несупынна заклікалі кандыдатаў і кандыдатак на ўдзел у праграме да цішыні. Міма прайшоў доўгачаканы порнаграфіст, тлусты дзядзька ў найлепшых мужчынскіх гадох, пацалаваў руку вядучай і доўга прасіў прабачэньня за спазьненьне. Вышэйшая з тынкаваных касмэтыкай і ладна апечаных у салярыі «апякунак» раздала анкеты, а ніжэйшая патлумачыла, як іх запаўняць.

– Што гэта? – спыталася Надзя ў незнаёмай дзяўчыны, якая стаяла побач.

– Сьляпая, ня бачыш? Анкета на порнафільм.

Паперка была аддрукаваная на ксэраксе, і палову яе займалі імя, прозьвішча, век, і пол. Потым ішла безьліч не зусім зразумелых Надзі пытаньняў.

– А вось гэта – абавязкова запаўняць?

Кагадзе яна паспрачалася, што ёй не «слабо» патрапіць у тэлевізію. Высьветлілася, што гэта зусім нескладана. Ніхто нават не зьвярнуў увагі на тое, што яна крыху змухлявала зь векам.

– Ну што, гатовыя? – гукнула вышэйшая дзяўчына тонам наглядчыцы.

He дачакаўшыся ні ад каго адказу, Надзя нашрайбала штосьці ў паперцы й здала анкету разам з усімі. Вочы прысутных маладзёнаў гойсалі па ейным целе зь несхаванай пажаднасьцю: выглядала, што хлапцы былі ўражаныя ейным непадабенствам да астатніх удзельніц кастынгу.

– Ты ўжо тут здымалася? – запытаўся адзін зь іх, гамкаючы жуйкай.

– Першы раз, – адказала Надзя.

– Р…, П…, М… – застаньцеся, астатнія ў студыю! – пракрычала наглядчыца. У Надзі падскочыла сэрца: Р… была яна. П… быў даўгалыгім смуглявым хлопцам, М… – узорнай і яшчэ сьвежай, нягледзячы на яўную дасьведчанасьць аналягічнага выкарыстаньня, «фотамадэльлю».

– Ну вось, паглядзелі, – прамовіў П… – Ня ведаеце, колькі нам за гэта заплоцяць?

Надзя няўпэўнена паціснула плячыма й прыбрала за вушы валасы.

Пакуль у студыі ішлі здымкі, адзін за адным мяняліся госьці, чаргаваліся рэклямныя й эратычныя ролікі, адрозьненьне між якімі ўсё больш і больш страчвалася, пакуль адтуль гучалі воплескі, сьмех і гуд падахвочанай вядоўцаю публікі, Надзя думала пра свайго аднаклясьніка, зь якім заключыла пары. Яшчэ ўчора пасьля заняткаў ён кпіў зь ейнае старамоднасьці, маўляў, дарэмна яна саромеецца свайго цела, не такая яна й таўстуха, як пляткараць дзеўкі. «Трэба быць сучаснай,» сказаў ён, адкінуўшы назад амаль гэтак жа, як і ў яе, пастрыжаныя валасы тым жэстам, які яна вельмі любіла.

Прайшло паўгадзіны; П… нарэшце паклікалі ў студыю, яго прывітала хваля аплядысмэнтаў – ён прывёў з сабою сяброў дзеля падтрымкі – а неўзабаве пачуўся агульны сьмех.

– А бацькі ведаюць, што ідзеш на порнакастынг? – зьдзекліва пацікавілася ў Надзі М…, крытычна паглядаючы на ейныя ногі.

Надзя не адказала.

– Хадзем, ты цяпер, – прывабіла яе рукой адна з матрон-асыстэнтак.

Пад бадзёрую музыку й абавязковую авацыю Надзя выйшла на сцэну, ці дакладней – імправізаваную цыркавую арэну, дзе было яшчэ большая сьпёчна, чым за кулісамі. Празь сьвятло сафітаў яна ня бачыла нічыіх твараў, акрамя бліскучага ад поту й макіяжу аблічча перапрацаванай вядучай; поруч зь ёю яшчэ сядзеў малады хлопец у стылёвых акулярах, які быў прадстаўлены «рэжысэрам», а насупраць Надзі – той самы тлусты дзядзька з надзвычай дабразычлівым тварам дзіцячага лекара.

– Зірнем на тваю анкету, Надзін, – прашаптала ў прыклеены да ілба мікрафон вядучая, які нібы сьцякаў па ёй яшчэ адной падазронаю кропляй, між тым як «лекар» вылупіўся на Надзю: такі твар ён бачыў у апошні раз хіба ў касьцёле, куды даўно ўжо не завітваў празь недахоп часу. Ці ня хочуць яго неяк надурыць, каб пасьля скарыстаць у «схаванай камэры»? «Гэтае дзяўчо – альбо нявіньніца, альбо насамрэч прасмаленая курва», зрабіў ён вартую спрактыкаванага фізыягнаміста выснову.

– Дык пра што хоча ў Надзі запытацца спадар А.? – з дурнаватай весялосьцю выгукнула вядучая.

– Значыць, вы хочаце паспрабаваць здымацца ў порнафільме? – зь яўным недаверам спытаўся порнаграфіст. – Вы згаджаецеся з тым, што вас будуць здымаць пры полавым кантакце…

– Так, – паводле правілаў адказала Надзя.

– Ты тут нічога не напісала ў графе «самы любімы/самы нелюбімы кшталт сэксу». Якія твае найбольш любімыя сэксуальныя… – вядучая завагалася, гледзячы на яе, – позы, гульні…

У залі пачуўся сьмех.

– Тут у нас пазначаны «двухполы, аднаполы кантакт, сада-маза»… – заўзята пералічвала вядучая, што толькі дзякуючы сваёй праграме сама мела аб усім гэтым нейкае ўяўленьне.

– Ну… у мяне няма нелюбімага кшталту сэксу, – сур'ёзна адказала Надзя, пазіраючы то на вядучую, то на дзядзьку.

Насуперак ейнаму чаканьню, адказ усіх, як быццам, расчараваў.

– Нагадваю вам, што паводле закону ў парнаграфічным і эратычным фільме можа здымацца толькі паўналетняя асоба, – нібы паміж іншым сказаў спадар А… – Значыцца, «садамаза» – не?

– He, «сада-маза» не, – адказала Надзя, якая яшчэ ніводнага разу не ўсьміхнулася.

Гасьцямі валодала некаторая няўпэўненасьць, яны раптоўна нібы пачалі саромецца, што задаюць Надзі такія пытаньні. Спадар А… нерашуча пераглянуўся з маладым чалавекам у акулярах, які ад напружаньня ажно высалапіў язык.

Сытуацыю ўратавала вядучая, выявіўшы ўвесь патрэбны ад яе ў такіх выпадках прафэсіяналізм:

– Ну што ж, тады папросім Надзю прадэманстраваць нам хараство свайго цела.

У залі зноў запляскалі ў ладкі й зухавата загалёкалі.

Надзя кінула позірк у кірунку камэры, устала й пачала расшпільваць сарочку. Малады чалавек, што сядзеў ля тэлевізара з сэндвічам у руцэ, павінен быў зразумець, што гэты кароткі позірк адрасаваны яму. Гэта быў позірк пераможцы. На аднаклясьніцы была найлепшая й найноўшая зь ейных спадніцаў: Надзя сьцягнула яе, малады чалавек сачыў за ёю зь неадрыўнасьцю камэры. Чырвоная бялізна, адмыслова набытая дзеля такой нагоды ў эратычнай краме, глядзелася на Надзінай нясталай фігурцы крыху недарэчна. Пад усё тую ж музыку Надзя разьдзелася цалкам, і тады ўрэшце мільёны незнаёмых і дзясяткі знаёмых зь ёю людзей пабачылі маленькія грудзі, шырокія бокі, скрыўленую ў працэсе стараннага навучаньня сьпіну. Камэра пачала аблізваць дзяўчо з усіх бакоў, спрабуючы знайсьці штосьці насамрэч вартае таго, каб быць пабачаным. Надзя стаяла нерухома й зусім не эратычна, сагнуўшы ў калене адну нагу й сашчапіўшы рукі ззаду – а ня сьпераду, як маглі б чакаць тыя, хто ўвесь час сьмяяўся зь яе, – нібы не ўсьведамляючы пікантнасьці моманту.

Тут прамовіў «рэжысэр» у акулярах:

– Адразу магу сказаць, што спадарычна выглядае нашмат маладзейшай за свае гады, а паколькі, як ужо казаў спадар А…, закон дазваляе ўдзел у порнабізнэсе ад моманту дасягненьня паўналецьця, то на такія тыпы ў нас і на Захадзе існуе вельмі вялікі попыт…

– Але я вось бачу на целе белыя стужкі ад бялізны, – адзначыў спадар А…, на твары якога застыла ці то іранічная, ці то разгубленая ўсьмешка. – Гэта маленькі мінус. Ведаеце, порназоркі ня носяць бялізны не таму, што яны такія распусныя, як лічыцца – а дзеля таго, каб бялізна не пакідала на сонцы менавіта такіх вось сьлядоў… Рэкамэндую вам наведаць адзін з салярыяў спонсара гэтай праграмы…

Заўвагі скончыліся, вядучая падзякавала Надзі й грацыёзным жэстам рукі дазволіла ёй адыйсьці. Тая зграбла сваю вопратку й зьнікла з поля цікавасьці камэры паміж стракатых каляровых канапаў. Краіна магла ўздыхнуць спакойна: гэтае пудзіла з анёльскім тварам болей ня зьявіцца.

Малады чалавек з сэндвічам ачмурэла ўсьміхаўся. Ён ніяк ня мог паверыць, што бачыў усё гэта на ўласныя вочы. Такога ён ад яе не чакаў! Таму яна так дзіўна, нібы вінавата пазірала на яго апошнімі днямі… Заўтра ў школе яму будзе яшчэ й сорамна перад сябрукамі за ейную фігуру – усе хлапцы з клясы абавязкова будуць сёньня глядзець вечаровую праграму для дарослых, як і кожны чацьвер. Ды ўсе папросту ашалеюць! Нечувана: Р… – порназорка! Вось гэта неспадзеў! Сьмех і грэх! Цікава, ці ведае пра гэта ейная маці? Безумоўна, неўзабаве даведаецца. Нікому нічога не сказала… Праўда, што ў ціхім балоце, як кажуць…

Тым часам пачала распранацца інстытуцкая курва М…, і малады чалавек з прыкрасьцю адзначыў нашмат больш разьвіты ў параўнаньні зь ягонай дзяўчынаю (насамрэч, усё яшчэ проста сяброўкаю) аб'ём ейных пелькаў, а як вынік – і агульны сэксапіл.

Зноў пусьцілі рэклямныя ролікі. Малады чалавек узгадаў, што зьбіраўся адскочыць у прыбіральню. Літаральна праз хвіліну ён зноў вярнуўся на сваё месца і застыў на падлозе ў той самай пазыцыі, толькі ўжо бяз сэндвічу. У кульмінацыі праграмы яго чакала незвычайнае відовішча, якога ён ніяк ня мог прапусьціць. Увесь экран цяпер займала падсьвечаная ззаду белая шырма, на якой пад лірычную музыку рухаліся блакітныя чалавечыя цені. Цені, не магло быць сумневу, займаліся каханьнем: белая шырма цнатліва захіляла гэты інтымны момант ад гледачоў у студыі. Адзін зь ценяў належаў мужчыне, другі стаяў, выгнуўшыся «мосьцікам» і закінуўшы галаву назад – каб не глядзець на партнэра.

Калі гэтая поза зьмянілася позай «жанчына наверсе», малады чалавек ня вытрымаў і пераключыў канал. На іншай праграме паказвалі нейкі вэстэрн. Хлапчыну калаціла ад злосьці й сьмяротнай крыўды, аднак здаровая юначая цікаўнасьць да эротыкі зноў перамагла, і ён зноўку ўбачыў на экране белую шырму. Пазыцыю «жанчына наверсе» за гэты час пасьпела зьмяніць пазыцыя «мужчына ззаду», кароткія валасы фігуранткі гайдаліся ў такт хуткім рухам мужчынскага лагва, няроўная сьпіна нязграбна выгіналася, нібыта хрыбет уздыбкаванага кацяняці. Тут камэра зьлітавалася над тэлегледачамі й нарэшце паказала ім тое, што не маглі бачыць нават прысутныя ў студыі, за выключэньнем двух чалавек: маладога рэжысэра з дыгітальнай відэакамэрай і спадара А… Рэжысэр адмоўна хітаў галавой, шкадуючы, што на фінальную дэманстратыўную спробу ў апошні момант вырашыў узяць-такі Надзю («А што калі яна сур'ёзна? Трэба паспрабаваць яе перад камэрай. Іншай магчымасьці ня будзе. Такая нявіннасьць у твары! Жывыя грошы»), а не перасьпелую «фотамадэль» М…. Даўгалыгі смуглявы хлопец спрабаваў выратаваць сытуацыю з дапамогай усёй сваёй вынаходлівасьці, аднак дзеўка была як нежывая: ён круціў яе і туды, і сюды, але яна відавочна не пасьпявала за ім, дый не магла пасьпець, бо ў яе яўна не было ніякай ахвоты ўваходзіць у ролю ягонай каханкі. I на гэтае вычварэньне павінна глядзець цэлая краіна! Побач з рэжысэрам стаяў спадар А…, уладальнік порнаграфічнай студыі: ён няспынна выціраў насоўкай пот з аблічча, зь якога кудысьці зьнікла лагодная ўсьмешка, і разпораз адводзіў вочы, каб не глядзець на тое, што з хваравітай стараннасьцю вырабляў даўгалыгі хлапец. («Твар у яе проста боскі. Такая наіўнасьць».)

Потым карцінка рэзка зьмянілася, і ўвушшу ў маладога чалавека зноў загучала бадзёрая музыка – па экране пабеглі тытры. Малады чалавек выключыў тэлевізар і заплюшчыў вочы. «У мяне няма нелюбімага кшталту сэксу». Навошта яна зрабіла гэтае глупства? Якая ганьба: на ўсю школу! Цяпер нічога ня зробіш – усё скончана.

Ён адкінуў дыстанцыйны пульт і зьнясілена апусьціўся ў фатэль, нібыта пасьля аргазму.

У той самы дзень дырэктар камэрцыйнай тэлевізіі старшыняваў у журы конкурсу «Mice Рэспубліка».

Пасьля публікацыі гэтага фэльетону ў друку дырэктар вышэйнеазначанай камэрцыйнай тэлевізіі, як гэта ні дзіўна, адрэагаваў на яго зьяўленьне ўва ўласнай штотыднёвай тэлеперадачы на сваім жа канале. Вось што ён сказаў, характэрным рухам зьняўшы акуляры: «Мы жывем у свабоднай, дэмакратычнай краіне. А дэмакратыі няма, калі няма адказнасьці кожнага дарослага чалавека за свае дзеяньні. Удзел у такой праграме – справа дабраахвотная, мы нікога да гэтага не прымушаем. Усе ўдзельнікі праграмы былі загадзя папярэджаныя пра нашыя ўмовы. Таму спадарычна Р…, паказваючы ў анкеце свой узрост, павінна была ўсьведамляць, што падае заяўку на ўдзел у праграме для дарослых. Усе фігуранты галоўных эпізодаў, у тым ліку й спадарычна Р…, атрымалі за здымкі праграмы прыстойны ганарар, ад якога, заўважце, ніводны зь іх не адмовіўся – факт, які гаворыць сам за сябе. Да таго ж, насуперак памылковым і збачэнскім здогадам аўтара матэрыялу, шырму ў студыі мы выкарыстоўваем ня дзеля таго, каб засланіць ад прысутных рэальны полавы акт, што было б з камэрцыйнага гледзішча чыстым глупствам, а каб схаваць ад тэлегледачоў той факт, што дэманстраваная ім сцэна ёсьць толькі імітацыяй суложжа. Такім чынам, шырма ўсяго толькі дапамагае стварыць адчуваньне, што вы назіраеце за здымкамі сапраўднага порнафільму. Што да немаральнасьці парнаграфіі й наагул такога кшталту праграмаў, якую, як мне здаецца, спрабуе даказаць аўтар фэльетону, дык ясна адно: што сам ён гэтыя праграмы глядзіць з задавальненьнем. больш таго, ён нават выкарыстоўвае іх як крыніцу свайго «натхненьня» й сыравіну для сваіх сумнеўнай якасьці твораў – пытаньне аўтарскіх правоў я тут падымаць ня буду, бо не пра гэта цяпер гаворка. Спадзяюся, дарагі аўтар, вы сам усьведамляеце, што ваш тэкст ніколі б ня ўзьнік, калі б не адважная спадарычна Р… і ня наш тэлеканал. Што рабілі б вы й да вас падобныя, каб не было такіх тэлевізійных праграмаў, як нашая, якую вы так бессаромна абылгалі? Таму ці ня ёсьць якраз з вашага боку амаральным кусаць шчодрую руку таго, хто корміць вас хлебам? У наступны раз, перш чым пісаць штосьці падобнае, задумайцеся над гэтым».

### Спажывец

> Іве Подзімкавай, з удзячнасьцю

Ён належаў да ліку тых кліентаў, што патрабуюць да сябе асаблівай увагі, але ня здольныя нічым яе дамагчыся ані аплаціць. Я дык наагул заўважыла яго ўпершыню тыдні якія два пасьля таго, як ён пачаў хадзіць да нас штовечар. Вядома ж, прыходзячы на самым канцы працоўнага дня, калі ўваччу ўжо робіцца цямней, чым за вокнамі, ажно лічбаў нельга адрозьніць адна ад адной, ня тое што твараў, наўрад ці можна разьлічваць на тое, што вас тут хтосьці запамятае.

Пагатоў, хто да нас толькі ня ходзіць. Злодзеі ўсялякія, напрыклад. Таксама – студэнты, бо тут яны могуць сядзець гадзінамі й рабіць выгляд, што нешта вучаць. Турыстаў незьлічона. Штодня – тысячы твараў. Дзе ж тут усіх запамятаеш! Ясна адно: прыстойных людзей сярод іх вельмі мала, і ў асноўным гэта амэрыканцы, якіх сюды цягне патрыятызм – вось жа, нават у такім задрыпаным кутку сьвету знайшлося месца для іхнай фірмы.

Шторазу ён замаўляўтое самае. Паводле ягонай вопраткі ільга было меркаваць, што ён імкнецца стварыць уражаньне прыстойнага чалавека (ага, так я яму й паверыла). Яшчэ прыкідваўся, быццам штосьці піша. А можа, і насамрэч штосьці пісаў. Хто ведае. Нейкі час думалі, што скаргі. Потым супакоіліся. Часам – чытаў. Сядаў звычайна за рогам – так, каб ільга было пазіраць на мяне. Але я на яго не глядзела. Мне бавіцца не было калі, мне абы хутчэй адпрацаваць. Калі ж ніхто з кліентаў не стаяў над душой, абапершыся аб стойку бара, дык ільга было прынамсі пайсьці ў каморку, прысесьці на скамейку, а час ад часу й што ўкусіць. Толькі некалькі разоў, ідучы ў прыбіральню, я сутыкалася зь ім вачыма. Звычайны пагляд збачэнца, якому падабаюцца прадаўшчыцы й афіцыянткі. Нічога асаблівага, такіх тут процьма.

Зрэшты, напарніцы першымі заўважылі, што тут нешта ня тое. Пачалі казаць мне: ён неяк дзіўна на цябе пазірае. Напэўна, ты яму падабаесься. Ну й што з таго, кажу. He пашанцавала яму, значыцца.

Наагул, зь людзьмі мне працавалася цяжка. Ня толькі зь ім. Але з астатнімі было лягчэй: яны ўспрымалі мяне як аўтамат па выдачы напояў і прысмакаў. Прынамсі, дакладна ня бачылі ўва мне «чалавека». Перад імі ня трэба было саромецца за тое, што мне ўжо амаль трыццаць, а я так і ня здолела знайсьці сабе ані людзкай працы, ані мужыка, які пазбавіў бы мяне неабходнасьці бегаць у якасьці прыслужніцы абы перад кім. Што хачу сказаць: у ім мяне раздражняла менавіта ягонае спачуваньне й беспадстаўная, нават празьмерная цікавасьць да мяне.

Аднойчы ўвечары, пад канец дня, калі пачынала ўжо быць вальней і можна было прынамсі крыху перавесьці дых, я сядзела ў падсобцы, хаваючыся ад пары назолістых і заўжды раздражнёных немцаў, якія, як мне падалося, урэшце сышлі, так мяне й не дачакаўшыся. I тут чую высокі няўпэўнены голас, з акцэнтам – гукае: «Спадарычна!» Адразу адчула нядобрае. Паволі высоўваюся – ён, хто ж іншы. Прынёс мне назад каву, якую я літаральна хвіліну таму яму наліла, і кажа: «Выбачайце, гэта піць немагчыма». «Дык чаго ж вы сюды ходзіце», ледзь была не запыталася я. «Што ня так?», кажу. Ён пачаў мне неяк прыніжана, быццам спрабуючы сам увайсьці ў маё прыніжанае сацыяльнае становішча, тлумачыць, што кава ў нас, маўляў, вельмі смачная, а галоўнае – недарагая, але вось толькі халодная. А ён п'е, значыцца, толькі гарачую каву.

Тады я ўпершыню зірнула на яго ўважліва й мусіла зь неахвотай прызнаць, што на выгляд ён быў даволі сымпатычны. Толькі што з гэтага – ня мой тып. Маці казала: у жанчыны прыгажосьць – гэта ўсё, у мужчыны – зусім нічога. Да таго ж, малы ростам: ледзь вышэйшы за мяне. Што ж, прынамсі, не ніжэйшы. Зрэшты, ніжэйшыя за мяне бываюць толькі дзеці і ліліпуты.

Ягоная нерашучасьць і разгубленасьць мяне насьмяшыла: я не стрымалася і ўсьміхнулася. Мне падалося, што ў яго ўваччу зазьзяла радасьць. Здаецца, ён таксама мне ўсьміхнуўся. Мне стала яго шкада: ён, мабыць, думаў, што ў маёй усьмешцы было нешта асабістае. Але насамрэч нас вучаць усьміхацца ўсім. Mae словы й паводзіны на працы ня маюць са мною нічога агульнага. Гэтак у нас паводзяць сябе ўсе.

Пасьля гэтага доўгі час паўтаралася тое самае: ён прыходзіў да нас кожны дзень, а той самай гадзіне, замаўляў тую самую чорную каву й салодкае печыва з крэмам – хутчэй для выгляду, бо звычайна яго не даядаў. Нічога дзіўнага: ведалі б вы, з чаго і як вырабляецца гэтае печыва! Але пра гэта лепей ня будзем…

Зважаць на яго ў мяне па-ранейшаму не было часу. Мяне якраз цікавіў адзін высокі амэрыканец, з выгляду бізнэсмэн, які заўсёды прыходзіў да нас раніцай сьнедаць і ўвесь час шырока мне ўсьміхаўся. Прынамсі, гэта быў бляндын, у адрозьненьне ад майго вечаровага прыхільніка, што быў такі ж самы чарнявы, як і я – брунэты, на жаль для яго, ніколі не былі ў маім гусьце.

Неяк месяцы праз тры, ужо была позьняя восень, той мой дзівак падыходзіць да мяне й кажа: «Скажэце, Вера, у колькі вы сёньня заканчваеце працу?» Я ледзь ня ўпала – трэба было мяне бачыць. Дзяўчаты адразу схаваліся ў каморку, хіхікаючы. На «вы», ды яшчэ й Вера! Думаеце, адкуль ён ведаў маё імя? На нашай працоўнай форме таблічка зь імем – абавязковасьць. На ўсялякі выпадак. Аднак за ўвесь час сваёй працы я не прыгадваю ні разу, каб хтосьці з кліентаў зьвяртаўся да мяне па імі – ён быў першым і, як аказалася, апошнім.

«А дзясятай», кажу. «А што вы робіце пасьля?», пытаецца. «Дадому іду», адказваю. «Што ж яшчэ». I гляджу на яго ўважліва, проста ў вочы – вытрымае ці не? Ён сумеўся, але ненадоўга. «А калі б я запрасіў вас на вячэру, вы б пайшлі?», пытаецца ён гэтым сваім дрыготкім, як у падлетка, голасам. Паводле ягонага выгляду было ясна, што ён гатовы праваліцца скрозь зямлю. У вас, маўляў, такая цяжкая праца, і вы робіце яе так добра. (Тры разы «ха-ха»!) Я вырашыў зрабіць для вас проста такі падарунак. He ўспрымайце гэта як нешта асабістае, і ўсё такое.

Ня ведаю, чаму, але я пагадзілася. Што зробіш, калі амэрыканец даўно ўжо не зьвяртаў на мяне ніякай увагі.

Падчас вячэры мы практычна ня мелі пра што размаўляць, але ежа была цудоўная. Ён пытаўся пра маю працу. Я яму распавяла і спыталася, як мае быць, пра ягоную. Сказаў, што ён журналіст, але нешта я яму ня надта верыла.

«У вас такія інтэлігентныя вочы», кажа ён раптам. Я ледзь не папярхнулася. «Вы, напэўна, вельмі інтэлігентная жанчына». Памыляецеся, думаю. Я звычайная жанчына. Але ўголас казаць я гэтага, зразумела ж, ня буду. Чаго ён усё-ткі хоча? думаю. «Мне здаецца, што вы тут – памылкова. Вы заслугоўваеце лепшай працы». «Я таксама так лічу», кажу ўподсьмех. Зрэшты, я ўжо тады й сама ведала, што доўга на сваім месцы не ўтрымаюся.

Пілі мы тады віно, але не з бутэлькі, як усе самавітыя людзі, а келіх па келіху. Я спрабавала паводзіць сябе, што называецца, годна – гэта яму падабалася. Ён ад узрушанасьці, здаецца, амаль нічога ня еў, а толькі ўвесь час пазіраў на мяне.

Чым бліжэй быў канец вячэры, тым большы жах нарастаў у ягоных вачох. Абасраўся па самыя вушы ад уласнай сьмеласьці, падумала я. Вось такія яны ўсе. Пэўне ж, ён ведаў, што ня можа проста так са мной разьвітацца, але запрасіць мяне да сябе таксама не наважваўся. Калі б ён на нешта прынамсі намякнуў, далейшае не было б такой ужо праблемай, не дарэмна ж віно пілі, аднак ён так нічога й не сказаў, нават не спытаўся, дзе я жыву – пагатоў, з кім. Проста пасадзіў мяне на трамвай і разьвітаўся, сказаўшы, што спадзяецца ўбачыцца яшчэ. Дзівак. Толькі сорам быў перад дзяўчатамі: не было нават чаго распавесьці.

Пасьля гэтага ён на некалькі тыдняў кудысьці зьнік. Я ўжо баялася, каб зь ім, крый бог, чаго ня здарылася. Можа, захварэў, альбо некуды пераехаў. Можа, вярнуўся да сябе на радзіму, ці яшчэ што. А вось з кім што здарылася, дык гэта са мной. Спачатку кавярню зачынілі на рэканструкцыю, а неўзабаве дзеўкі даведаліся, што нашую фірму набылі італьянцы. Я так і адчувала, што новыя гаспадары не захочуць пакінуць мяне на працы. Хаця на ўсе пытаньні тэста я адказала, здаецца, слушна. Дзяўчаты потым казалі, нібыта новаму кадравіку не спадабаліся мае вочы. У яе, маўляў, вочы падманшчыцы. Сама сабе галава: кажа зусім ня тое, што думае. Ну й трасца з вамі. He хапала яшчэ, каб мне на працы забаранялі думаць, што закарціць. Карацей, мяне звольнілі. Але рэкамэндацыю напісалі добрую, як вядзецца. Неўзабаве я знайшла іншую працу, у сваім мікрараёне, ня ў цэнтры. Плацілі там меней, але ўсё адно ж гэтак лепей, чым жыць на сацыяльную дапамогу.

Калі праз паўгоду мяне ўрэшце пусьцілі ў адпачынак, я зайшла да дзяўчат, якія засталіся працаваць у кавярні, у адведкі. Хай сабе гаманіць нам зь імі асабліва пра што не было, але ўсё-ткі – патрэба ёсьць патрэба. На тое ж мы й бабы, хіба не.

Дзеўкі распавядалі аб усім: пра новыя парадкі, новага шэфа, новых кліентаў. Пад канец зайшла гутарка і пра таго дзівака. «А ведаеш, ён пра цябе пытаўся», паведаміла Ядзя такім тонам, быццам гэта было штосьці значнае. «I што?», кажу, не выдаючы цікаўнасьці. «Ды так, нічога», усьміхнулася Ядзя. «Тыдні праз два пасьля таго, як ты сышла, ён тут зьявіўся. А ў нас якраз пасьля рамонту зьмянілі сталы, надпісы, фарбы, кошты, карову паставілі ў рог – сама бачыш. Ну, ён на гэта ўсё глядзіць – і стаіць, нібы вачом ня можа паверыць. Услупянеў, кшталту. Я яму кажу – што вы будзеце? а ён маўчыць, быццам аглух. Потым нарэшце пытаецца: скажэце, а дзе знаходзіцца кавярня такая й такая? Нашая, паціпу, толькі былая. Мне ажно сьмешна зрабілася. Кажу – нідзе. Няма такой кавярні. Гляджу, а ў яго ўваччу – сьлёзы. Адным словам, уломак. Як няма? кажа. Так, кажу. Раней была, а цяпер няма. Ён такі: але ж вы памятаеце, вы там працавалі? Працавала, кажу. Тады вы павінны ведаць Веру… Ну, ведаю, кажу. I дзе яна? пытаецца. Я яму: яна тут больш не працуе. Ён такі: ня можа быць – я хацеў яе ў кіно запрасіць… Ну ці ня ўломак? Кажуць, пасьля гэтага ён з глудзу і зьехаў. Цяпер ужо канчаткова. Дарэчы, вунь ён!» – і Ядзя паказала пальцам за вакно: там корпаўся ў сьметніцы невысокі чалавек у зацяганым паліто, шукаючы парэшткі недаедзенага печыва з крэмам.

### Паэтка

> Пруст спрабаваў адшукаць паэзію і ў грамадзкіх прыбіральнях…

> Т. Тцара

Колькі ёй гадоў? Дзе яна жыве? Як выглядае? Ходзячы па вёсцы, я спрабую пазнаць яе ў тутэйшых дзяўчатах – і не пазнаю.

Ведаю, што зваць яе, здаецца, Інна. Яна – нашая вясковая паэтка. больш таго – народная паэтка.

У цяперашні час любы іншы тынэйджэр на ейным месцы папросту завёў бы сабе блог і нікога б сваёй пісанінай асабліва не абцяжарваў, як і не абыходзіў. Тым часам яна ператварыла ў свой «нерукатворны помнік» будку на чыгуначным прыпынку.

Будка ўсьцяж упрыгожаная вершамі – зьсярэдзіны, па ўсім пэрымэтры. 3 часам вершы робіцца дрэнна відаць: спачатку падлеткі паступова заціраюць іх падэшвамі й замалёўваюць фарбай з балёнчыкаў, пакуль урэшце да пытаньняў культуры ня дойдуць рукі ў дарослых, што пэрыядычна беляць прыпынак вапнай. Але, дзіўным чынам, гэтыя вершы шторазу зноў праступаюць на муры, як біблійныя прароцтвы. А можа, прычына ў тым, што хтосьці проста эканоміць на вапне.

У кожным разе, замазваньне ейных твораў людзьмі, якія ў жыцьці ня толькі не напісалі, а магчыма й не прачыталі ніводнага верша, я лічу праявай сучаснага вандалізму, безуважна да таго, хто гэта робіць – улады ці залежныя ад спрэяў дзеці. Справа нават ня ў тым, што яны зьнішчаюць будучы народны фальклёр – справа ў тым, што яны зьнішчаюць доказы існаваньня адзінай і, магчыма, апошняй паэткі сваёй вёскі: ужо праз сам гэты факт яе варта занесьці ў якую-небудзь Чырвоную кнігу. Цікава, ці можна было б атрымаць на захаваньне гэтай старой, паўразваленай, бруднай, сто разоў абсіканай з усіх бакоў будкі – праўдзівага храму сучаснай паэзіі, што як найлепш адлюстроўвае ейны цяперашні стан, – які-небудзь грант ад Эўракамісіі, ці прынамсі ад міністэрства культуры? Што, калі б зь яе вырасла другая Сапфо, а праз 1000 гадоў адшукаліся ейныя невядомыя раней «ювэніліі»?

Мяркуйце самі – на жаль, паводле майго нягеглага вольнага перакладу:

Русалачка, ці не памру?
Штось падымаецца ўгару.
He буржуазная адрыжка —
Мая паўстала качарыжка!

Гэты верш адразу зацікавіў мяне, апрача тэматыкі, і пэўнай «інтэртэкстуальнасьцю»: радком «Uboha rusalko bleda» пачынаецца і славутая арыя Вадзяніка з опэры Дворжака «Русалка» – то бок коміка тут яшчэ ў тым, што аўтарка сьцябецца з нацыянальнай сьвятыні. Зрэшты, не яна першая: геніяльны вэрсыфікатар Іржы Гаек Крхоўскі, адзін зь нешматлікіх паэтаў чэскага андэграўнду, якія на пачатку 90-х трапілі нават у школьныя падручнікі, таксама недзе цытуе гэты радок. Цяпер я разумею, што менавіта ён быўузорам для нашай паэткі – у ёй, як і ў Крхоўскім, мяне вабіла менавіта спалучэньне пэўнай вытанчанасьці з разьняволенасьцю й па сутнасьці «мужчынскім» натуралізмам.

Змоўніцкая блізкасьць, якая ўзьнікае між аўтарам і чытачом падчас гутаркі на эратычныя тэмы, у маім выпадку была яшчэ больш інтымнай з прычыны таго, што аўтар быў дзяўчынай. Я зайздросьціў ейнай адвазе й простаму майстэрству, зь якім яна выкладалася на муры, нястомна шукаючы рыфмы й словы, каб даць выхад празьмернай энэргіі свайго яшчэ здаровага й неспрактыкаванага цела:

Трахацца б мне, трахацца,
Толькі дзе ўзяць хлопца?
Думала расплакацца,
Ды зьявіўся Росьця.
Удзень ябліся і ўначы —
Сябрук прыйшоў дапамагчы.
Боская штука, групавуха:
3 хлапцамі, бабы – весялуха…

На мурох прыпынку піша ня толькі яна – ёсьць там, зразумела, і іншыя аўтары. Напрыклад, ужо згаданыя графітысты, якія ў вольны ад скейтбордынгу час трэніруюцца ў пошуках свайго «почырку». У яе таксама ёсьць свой почырк – у абодвух сэнсах слова. Я адразу навучыўся адрозьніваць яго ад стылю іншых вершатворцаў – хлапцоў, якія імкнуцца яе нападабняць. Паэтку нельга зблытаць ні з кім:

Матка сварыцца з дачушкай:
Як нядзелі сьвяткавацца?
Лепей зь печанаю гускай,
Ці мо – з чэлесам у срацы?

На вёсцы, дзе «печаная гуска» разам з наведваньнем касьцёлу зьяўляецца неад'емным атрыбутам усеабдымнай нядзельнай нудоты, гэтыя зьдзеклівыя радкі гучалі для мяне як адчайны маніфэст грамадзянскага непадпарадкаваньня бязьмежнай вакольнай тупасьці. Я быў, бадай, адзіным, хто шчыра радаваўся, калі на бруднай сьцяне з-пад ейнага пяра (ці хутчэй флямастэра) зрэдчас нечакана зьяўлялася штосьці новае.

Уласна, пра тое, што гэта паэтка, а не паэт, я даведаўся не адразу – пасьля таго, як прачытаў наступнае прызнаньне:

Цябе кахаць прычынаў столькі ўсякіх,
Ды толькі я – чаму? – табе да сракі.
Шмат рэчаў ёсьць, якіх я не люблю,
Ды ад цябе й дзеля цябе – перацярплю.
Я міма йду – чаго вароціш голаў?
Я не красуня – так, але й ня голем…

Гэты верш – па-мойму, адзін з найлепшых, – быў неўзабаве незваротна замазаны якаснай, відавочна, дарагой чорнай фарбай, купленай за бацькоўскія грошы – верагодна, таму, што ў ім, як на густ мясцовых падлеткаў, было замала вульгарызмаў. Той самы лёс напаткаў і верш на сьмерць ейнага сябра й аднагодка Вашка (ягонае імя я даведаўся з прысьвячэньня):

Жыў аднойчы просты хлопец,
He любіў жыцьця. Так жыць,
Ён сабе падумаў, хопіць:
Вырашыў сябе забіць.

I аднойчы, y аўторак,
Зь сьвету ён навечна зьнік:
Меў у думках вэрхал, морак,
Скочыў проста пад цягнік.

Я не пасьпеў завучыць усяго тэксту, бо ён быў даволі доўгі – памятаю толькі, што сканчаецца ейная фрэска наіўна-манумэнтальным:

Часам дастаткова хвілі,
Каб кагосьці мы спазналі,
Толькі каб пасьля забылі —
Цэлага жыцьця замала.

Пасьля гэтага выпадку я, як сумленны зьбіральнік фальклёру, перапісаў усе ейныя вершы ў сшытак (у мяне не такая добрая памяць) у пярэрвах між электрычкамі, калі на прыпынку нікога не было, і ніхто мне не замінаў, апрача грукатаньня таварнякоў, што акурат у той час пралятаюць празь вёску, сьпяшаючыся адвезьці чорт ведама куды нафту, новыя машыны «Шкода» й іншы гломазд – пад адзін зь іх і скочыў той «просты хлопец», які «не любіў жыцьця». Людзі, што несупынна пілі піва ў бары на другім баку чыгункі, назіраючы за мной, напэўна, лічылі мяне вар'ятам. Кім лічылі яе, калі яна гэта пісала?

Я ўдзячны ёй за тыя гадзіны, што ў агульнай суме правёў на прыпынку ў чаканьні цягніка, чытаючы ейныя радкі, ад якіх цнатліва адварочваліся добра выхаваныя тутэйшыя грамадзяне абодвух палоў. Празь ейнае захапленьне паэзіяй я маю адчуваньне, што ў гэтай вёсцы ў мяне ёсьць сяброўка. Часам мне хочацца, каб яна была суседзкай дачкой, а ейныя вершы аб каханьні былі прысьвечаныя мне. Хто ведае – мажліва, так яно і ёсьць.

P. S. У момант, калі вы маеце магчымасьць прачытаць гэтыя словы на паперы, будкі болей няма: колькі месяцаў таму прыпынак «мадэрнізавалі», старую каменную хацінку дарэшты зьнесьлі на працягу двух дзён, а ейныя колішнія падмуркі заклалі брукам, на якім цяпер красуе шкляны акварыюм для пасажыраў. Пісаць на шкле нязручна, таму пасьлядоўнікаў у вясковай паэткі няма – хаця дзеля гонару мясцовых тынэйджэраў трэба дадаць, што яго ўжо некалькі разоў разьбівалі.

## II. Жанравыя практыкаваньні

### Зьвяз патрыётаў

> Сапраўдную і насамрэч Ерэтычную прычыну таго, чаму я хачу тут застацца, я яму адкрыць ня мог, бо ён, як Зямляк, мог мяне выдаць.

> Гамбровіч, «Транс-Атлянтык»

#### 1

Абсяг пад блакітным небасхілам быў падзелены напалам: палову займаў зялёны акіян, палову – белае места. У месцы сутыкненьня двух мораў, мора хваляў і мора стрэхаў, якія супольна займалі ўвесь акаём і сягалі да далягляду, зь берагу на карабель быў пракладзены тонкі масток, што на кароткі час злучыў між сабою два сьветы: тутэйшы сьвет міру й цішыні і яшчэ адзін, далёкі, напалову зруйнаваны, спапялёны й вылюднелы ад мору вайны. На людзей, якія кіраваліся з карабля на новую зямлю, сьведкі іхнае «высадкі» пазіралі зь недаверам, нібы прыежджыя былі носьбітамі згаданага мору й зьбіраліся занесьці яго сюды, у шчасную й бестурботную краіну пад субтрапічным сонцам. 3 нагоды прыбыцьця новай партыі эмігрантаў партовая ахова была нават узброеная карабінамі – на ўсялякі выпадак.

Людзі пачалі памалу спускацца ўніз, цягнучы на сабе й за сабою, у руках і пад пахамі свае валізы й клункі. Выгляд места й порта іх натхніў, нават крыху напалохаў сваёй бязьмежнасьцю. Яны крочылі асьцярожна, увесь час пазіраючы ўніз і баючыся ступіць не туды пасьля тыдняў марской гойданкі. Сярод іх амаль не было жанчын ані дзяцей: калі не лічыць некалькіх падлеткаў, гэта былі амаль адны мужчыны сярэдняга веку, у кірзавых ботах з запраўленымі пад халяўкі нагавіцамі, у каптурках, у зрэбных кашулях, расшпіленых сьпінжаках.

Адзін зь іх, які йшоў наперадзе зь невялічкай зграбнай валізкай, запыніўся, прыклаўшы далонь да твару, каб захіліць пякучае сонца, і разгледзеў унізе вялікі гурт тутэйшых жыхароў: тыя, падалося яму, трымалі ў руках кавалкі чырвонай тканіны й махалі імі, ці то нібы адганяючы гарачыню, ці то нібы дражнячы вандроўных на капыл матадораў. Мужчына заплюшчыў і зноў расплюшчыў вочы – чырвоныя анучы ня зьніклі. Уздыхнуўшы, ён рушыў уніз.

3 натоўпу пачуліся сьвіст і крыкі на нейкай незразумелай паліцыянтам мове:

– Гэй, вы! Фашысты! Чаго прыехалі?

– Едзьце назад! Тут вам месца няма!

– Здраднікі! Дамоў! Пад суд!

У адказ ім з трапу азвалася незадаволенае:

– Чаго ж вы ня едзеце?

– Мы тут дома! – запярэчыў хтосьці, але яго заглушылі іншыя галасы:

– Вядома, паедзем! А што? Чаму не?

Тым часам мужчына з валізкай ужо ступіў на зямлю, але не пасьпеў ён стаць на яе абедзьвюма нагамі, як нейкі маладзён з шэрагу разявакаў (відаць, не зусім цьвярозы) падскочыў да яго й плюнуў яму ў вочы, верагодна, баючыся ў іх зазірнуць:

– Вось табе, падла фашысцкае!

Чалавек зьбялеў. Нічога не адказаўшы, ён павольна ўзьняў руку, выцер рукавом сьліну з твару, выцер потную далонь аб нагавіцы, вінавата пасьміхнуўся й раптоўным, амаль ня бачным, затое ўсімі добра пачутым рухам заляпіў крыўдзіцелю ў храпу. Той ад нечаканасьці не ўтрымаўся на нагах і ажно сеў на сраку. Такога нахабства ад новапрыежджага ніхто не чакаў. Убачыўшы гэткую наравістасьць, сябры пакрыўджанага падляцелі да падарожнага й наваліліся на яго. Бабы ўзьнялі крык, чырвоныя сьцягі замітусіліся ў паветры зь яшчэ большым імпэтам, чым дагэтуль. Ля самага трапу ўтварылася гурба народу, што замінала праходу астатніх. Паліцыянты паспрабавалі страляць у паветра, але лезьці ў гушчу падзей не хацелі.

Праз агульную сумятню і гармідар з другога краю натоўпу да трапу пачаў прадзірацца агромністы чалавек пад два мэтры ростам, у белым капелюшы й такім сама гарнітуры – натоўп нечакана лёгка прапускаў яго, таму здалёк ён быў падобны да магутнага плыўца, што расьсякае ўзмахамі рук хвалі людзкіх галоваў. Ён кіраваў да эпіцэнтру сутычкі, дзе чацьвёра дужых малойцаў усё яшчэ тузаліся з новапрыбылым хуліганам: з вышыні свайго росту волат добра мог бачыць усю сцэну ад самага пачатку.

– Ану, прэч ад яго, сволачы! – узьняў ён голас. – Зараз усіх у паліцыю паздаю! Я вам дам, сваяка майго лупцаваць! Офісьяль!

Адзін з нападнікаў, узяты двухмэтровым чалавекам за каўнер, адразу перастаў тузацца й бездапаможна прахрыпеў:

– Прабачце… Я ня ведаў, што ён ваш сваяк, сэнёр Мялешка…

Усе тыя гарланы з чырвонымі сьцягамі, што трымаліся ад сцэны наводдаль, зарагаталі як адзін:

– Бач ты яго… Сэнёр Мялешка… Які ён табе сэнёр? Taxi сама беларус, як і ты…

#### 2

– Дык як вас зваць? – спытаўся Мялешка ў новапрыбылага, што, адышоўшыся ўбок, абтрусваў з разадранага на рукаве сьпінжаку рэшту пылу.

– Паскевіч, – адказаў той. Зь першага погляду Мялешка зрабіў выснову, што ягонаму ўратаванцу – гадоў сорак, ня меней, таму як старэйшы ён мусіў пачувацца ў сваёй цяперашняй сытуацыі досыць няёмка. – Скажыце… Чаму вы за мяне заступіліся?

– Чаму? – зьдзівіўся Мялешка. – А вы б за мяне не заступіліся? Вы былі адзін, іх чацьвёра… Пашанцавала вам, што я там выпадкова апынуўся. Ад няма чаго рабіць, калі шчыра. Балазе, вольнага часу цяпер хапае… На сваіх, так сказаць, вырашыў паглядзець – што за людзі… Пайду, думаю, зірну: землякі ж! Мясцовыя кажуць: адтуль, маўляў, цяпер едуць спрэс паліцаі, калябаранты, фашысты… Уяўляеце, мы тут у сваёй Аргентыне ніколі жывога фашыста ня бачылі! Вы не фашыст, часам? Жартую, жартую… Есьці, дарэчы, хочаце?

Паскевіч паціснуў плячыма.

– He адмовіўся б…

– To хадземце да аднаго знаёмага фашыста… даруйце, італьянца. Тут побач у яго рэстарацыя. Запрашаю вас на піццу…

– Ну, не хацелася б адразу па прыезьдзе напівацца… A вось пад'есьці…

Мялешка зарагатаў.

Рэстарацыя была сапраўды побач, і праз хвілінаў дзесяць ён ужо мог з задавальненьнем назіраць, як згаладалы суайчыньнік прагна, але бязгучна сіляе мінэстру ў чаканьні спагецці, якім ён урэшце аддаў перавагу перад ляпёшкаю з падазронаю назвай.

– Смачна?

– Угу, – прамыкаў Паскевіч і адклаў яшчэ мокрую лыжку на кавалак белага хлеба, не наважыўшыся яе аблізаць. Ягоныя закарэлыя пальцы крыху трымцелі.

– Доўга ехалі? – амаль ласкава запытаўся Мялешка.

– Ня тое слова. Я ўжо думаў, ніколі не даплывем. Тры тыдні. Сядалі ў Лівярпулі. Заходзілі ў Санцягу, у гэта… у Сам-Паўлу. Я ўжо там і выходзіць зьбіраўся…

– Ну-ну… I я там спыняўся па дарозе. Ажно ня верыцца! Колькі часу прайшло…

– А вы – даўно прыехалі? – запытаўся Паскевіч, жуючы мокры хлеб.

– Я? Адзінаццаць гадоў таму, у трыццаць пятым. Смаркач яшчэ быў дваццацігадовы…

– Малады… – пахітаў галавой Паскевіч, нібы не ўхваляючы ягонага ўчынку.

Мялешка пасьміхнуўся.

– I дурны. Усе так кажуць – ну, хай сабе… Затое з усіх нашых аргентынцаў я тут самы старэйшы – за выключэньнем Бяляцкага… Я вас зь ім як-небудзь пазнаёмлю… Уцёк, прызнаюся шчыра, ад Войска Польскего. Мне гэтага мой гаспадар і пасьля вайны ўсё яшчэ дараваць ня можа. «Ты паляк, мусіў быў за Вэлькон Польскон змагацца, а не ўцякаць!» А я яму: па-першае, гэта вы паляк, а я русо блянко, магу і пашпарт паказаць. Па-другое, кажу, чаму ж вы самі за яе не змагаліся? A па-трэцяе, кажу, каб мяне тут не было, дык на кім бы вы цяпер, пане Сікорскі, грошыкі зараблялі?

Пры слове «грошыкі» Паскевіч крыху пасур'ёзьнеў і насьцярожыў слых.

– Даруйце, можа, не выпадае так адразу пытацца… Чым вы тут займаецеся?

– Я? За мяне не хвалюйцеся. Прафэсійны баксэр. Таму, дарэчы, і ня п'ю – трэнэр не дазваляе, – засьмяяўся Мялешка. – Хаця ёсьць тут і лепшыя рэчы за гарэлку. Во, глядзіце: ведаеце, што гэта такое? He?

– Белы тытунь?

– Кока. Проста з Балівіі. Вось ёю мяне якраз трэнэр сам забясьпечвае – між намі – хоць гэта і забаронена… Асабліва перад матчамі…

Паскевіч, трэба сказаць, быў уражаны Мялешкавай табакеркай значна менш, чым вялізарнай місай спагецці, якую акурат паставілі перад ім.

– Мяне тут усе ведаюць! – балаболіў далей Мялешка, які быў сёньня відавочна ў гуморы. – Спытайцеся ў любога, хто такі Эль Грынго, і вам адкажуць: Эль Грынго, браце – гэта ўсясьветная кляса! Стаў грошы – ніколі не прайграеш! Ведаеце, колькі ўсе тут вінаватыя гэтым во кулакам? Ня верыце? Хочаце пераканацца? Прыходзьце ўвечары ў клюб «Арэна Сэнтраль» – у мяне там сёньня бой з Эль Раб'ёсам. Прыйдуць усе, каму лёгкага хлеба хочацца – гэта значыць, амаль усе нашы: палякі, украінцы, рускія… Іншаму сраку няма чым прыкрыць – але за такое відовішча апошні сэнтаво дадуць… Таксама, дарэчы, можаце паставіць! – засьмяяўся баксэр. – Хаця, калі сур'ёзна, то насамрэч ня раю, – дадаў ён шэптам. – Сёньня я павінен прайграць.

Паскевіч толькі стрымана пасьміхаўся, ня ведаючы, верыць яму ці не ўсёй гэтае натхнёнае балбатні.

– Наагул, тут праца ёсьць? – асьцярожна спытаўся ён пасьля таго, як пабачыў на заплочаным Мялешкам рахунку лічбу з двума нулямі.

Той адмоўна пакруціў галавой:

– Цяпер – амаль няма. Нават чорнай работы мала. He ў найлепшы вы час прыехалі – цяпер тут іншаземцаў ня надта любяць, наадварот… Палітыка такая. Таму гэтыя ў порце й лямантавалі: «Дахаты паедзем!» А за што яны паедуць? Але вы не хвалюйцеся. Спадзяюся, у вас ёсьць нейкія сродкі на першы час? Ну і выдатна. Жыць можаце пакуль што ў мяне…

– Дзякуй, вядома… Вялікі дзякуй. Але, можа, я ўсё-ткі ў гатэль… Вы і так для мяне сёньня столькі зрабілі…

– Кіньце, які гатэль! У мяне месца хопіць. Будзеце мне за кампанію… Толькі ў мяне ёсьць да вас адна просьба, – дадаў ён пасьля кароткага роздуму.

– Якая? – зь недаверам зірнуў на яго Паскевіч.

Мялешка крыху завагаўся.

– Ведаеце, вельмі мне той ваш удар спадабаўся! – натхнёна прызнаўся ён. – Зьнізу, у сківіцу, ды яшчэ левай рукой – вельмі разумна, і добра выканана! Вы, часам, боксам раней не займаліся? Шкада… 3 такім талентам вы азалаціцца б маглі! Але я заўжды кажу: пачынаць ніколі ня позна! Можа, зойдзеце са мною на трэнінг у клюб? Я вас гаспадару прадстаўлю. Ну што вам губляць? Прынамсі, паспрабуеце… Можа, з часам і для вас знойдзецца праца… Га?

– Згода, – паціснуў плячыма Паскевіч. – А калі гэты… трэнінг?

– Заўтра раніцай. Але спачатку – бой!

#### 3

Як і прадказваў Мялешка, матч скончыўся ягоным зьбіцьцём. Эль Раб'ёсо адным ударам паклаў яго ў шостым раўндзе – некаторым здалося, што ажно непраўдападобна лёгка. Паскевіч ня здолеў доўга вытрымліваць шалёнага рыку абуранага натоўпу (мабыць, ён нагадаў яму ці то негасьціннае прывітаньне ў порце, ці то штосьці нашмат больш даўняе), таму выйшаў на паветра, запаліць. На вуліцы было ўжо ня горача, a па-лагоднаму цёпла. Па шырокім асьветленым праспэкце перад будынкам «Арэны» праплывала мноства зіхоткіх машын, па ходніках сям-там ішлі парамі прыгожа апранутыя смуглявыя людзі, што сакаталі на незразумелай, але мілагучнай мове, з адкрытых тэрасаў рэстарацый чулася музыка. Места Паскевічу падабалася, і нават тутэйшыя цыгарэты неяк асабліва яму смакавалі..

– А во дзе ён! – гукнуў яго яшчэ расчырванелы, але ўжо напарфумаваны пасьля душу Мялешка. – Ты дзе хаваесься, зямеля? Куды зьнік? Бой хоць бачылі?

– Урыўкамі… – паціснуў плячыма Паскевіч. – Яны так крычалі…

– Незадаволеныя! Ну ясна: я ж вам казаў, усе паставілі на мяне… А скулу ім у бок! Прайграваць таксама трэба ўмець. A то мне гаспадар ужо хутка зусім плаціць перастане, калі ўвесь час буду выйграваць… Сёньня на матчы ўсе тутэйшыя знакамітасьці былі – шкада, што я не пасьпеў вам нікога паказаць… Ды нічога, яшчэ пасьпеем. Заўтра будзе вечарына нейкага там іхнага Зьвязу Патрыётаў, казаў Галавач, ці чаго, там нібыта павінны быць усе нашы… Уф, намучыўся я зь ім, з гэтым Раб'ёсо! Але галоўнае – адпрацавалі, гуляем! Хадземце, Паскевіч – зойдзем у адну пульпэрыю…

– А гэта што? Мабыць, бардэль, так?

Мялешка разрагатаўся.

– Ну, не зусім – бардэлі тут афіцыйна забароненыя… Проста карчма. Зрэшты, калі вас цікавіць бардэль, то няма праблем… Але спачатку пасядзім як сьлед, піва якога вып'ем ці чаго… Хадземце, адзначым маю паразу! Сёньня я зарабіў дастаткова…

Пасьля бою Мялешка мог сабе дазволіць крыху падпіць. Відаць было, што ў карчме яго сапраўды бадай усе ведаюць, бо ледзьве ня з кожным ён здароўкаўся, рукаўся й перакідваўся колькімі тутэйшымі словамі. Здавалася, што ўсе яму спачуваюць, бо час ад часу Мялешка зьмяняў усьмешку ў твары на скрушны выраз пакаяннага грэшніка. Праз усе гэтыя вітаньні й руканьні на «сядзеньне» з Паскевічам у яго амаль не было часу, але той быў гэтаму хутчэй рады. Тут яму было спакайней, чымся ў «Арэне» – ён пачуваўся ямчэй яшчэ й таму, што ў карчме не было столькі сьвяточна апранутых людзей: усе выглядалі звычайна, сьціпла, амаль як да вайны ў іх, у Маладэчне.

– А, Расіта! – гукнуў Мялешка, не пасыіеўшы зноў вярнуцца за столік, да прывабнай чарнявай маладзіцы, апранутай, як на Паскевічаў густ, крыху занадта адважна. – Комо эхтас? Бэн ака, тэ прэсэнто а м'яміго Ніколяс…

Расіта ахвотна падышла да Мялешкі, манэрна выкідаючы ногі наперад і вагаючы клубамі – той без цырымоніяў абняў яе за стан і засьпяваў опэрным голасам:

– «Кон эхта сэнёрыта мэ к'еро касар,
кон эхта сэнёрыта дэ Сан Ніколяс.
Кон эхта сі, кон эхта но,
кон эхта сэнёрыта мэ касо жо…»

Неўзабаве яны пачалі цалавацца, і Паскевічу зрабілася крыху няёмка побач зь імі. Пасьля першага куфля піва ён неяк засумаваў, раптоўна адчуўшы сябе тут чужым. Мялешка заўважыў гэта, зьлітаваўся з свайго новага таварыша й адпусьціў Расіту, якая тут жа перайшла да іншага дзецюка за суседнім столікам.

– Ну, чаго засумаваў? – паклаў Мялешка руку на плячо Паскевічу. – Калі вам усё-ткі патрэбная жанчына, то не саромцеся, – шапянуў ён на вуха суайчыньніку. – Расіта зробіць для мяне ўсё. Значыць – і для вас таксама.

Паскевіч крыху сумеўся й пакруціў галавой, нічога не адказаўшы.

– Дарэмна, дарэмна… – крыху расчаравана ўздыхнуў Мялешка, але адразу ж зьмяніў тон: – А вунь, каго я бачу! Рагулін! Блакітная кроў! Ану хадзі сюды, стары чорт! Я сёньня фундую!

Пачуўшы гэтыя словы, ад аднаго з сталоў паслухмяна ўзьняўся немалады ўжо чалавек, апрануты гэтак жа проста, як і астатнія, але зусім не па-тутэйшаму. Зарослы й падпіты твар адразу ж выдаваў ягонае славянскае паходжаньне.

– Тут шмат рускіх, – патлумачыў Мялешка Паскевічу, пакуль Рагулін з намогаю сунуўся да іх. – Змагары за цара й ацечаства, збольшага. Белагвардзейцы. Мяне былі зь імі часта блыталі на пачатку… «Белы рускі», казалі. Затое абыходзіліся як з чалавекам – спачувалі… Ну, здароў, здароў, Рагулін! Дык ты жывы? Даўно цябе ня бачыў… Што новага ў сьвеце? Бачыш, казаў я табе, што Пэрон пераможа, га? Казаў?

Рагулін нічога не адказаў на ягоныя кепікі, як быццам быў да іх прызвычаены, а моўчкі далучыўся да такіх жа, як і ён, «белых рускіх». Мялешка хуценька пазнаёміў яго з Паскевічам, замовіў абодвум шклянку хінэбры, а сам зноў адышоўся некуды ўбок, да нейкіх сваіх знаёмых. Ані Паскевіч, ані Рагулін, трэба сказаць, ня мелі асаблівай цікавасьці адзін да аднаго, таму сядзелі моўчкі, адзін – са смакам прысёрбваючы хінэбру, другі, меней спрактыкаваны – крывячыся па-над пустою шклянкай ад пякучай тутэйшае самагонкі.

Неўзабаве за сталом, да якога падсеў Мялешка, узьняўся нейкі загучны і для такой карчмы шум. Галасы мясцовых заўсёднікаў асабліва часта выгуквалі мянушку «Эль Грынго». Сярод крыкуноў вылучаўся адзін сярэдняга росту мужычок у капелюшы й накінутай на плечы коўдры, які паказваў на Мялешку пальцам з зусім не сяброўскім выразам у твары. Мялешка толькі круціў галавой і пасьміхаўся.

– Чаго ён хоча? – запытаўся ў Рагуліна Паскевіч, які пачаў крыху турбавацца за свайго дабрадзея.

– Сатысфакцыі, – адказаў Рагулін, але бачачы, што Паскевіч не разумее, патлумачыў: – Кажа, што сёньняшняя параза была дамоўленая. Яны, маўляў, усё ведаюць: паляк падманвае… Разумнікі! Вядома, паляк падманвае. На тое ж ён і паляк…

– I што цяпер будзе? – пацікавіўся Паскевіч.

– Біцца будуць, – абыякава адказаў Рагулін, хаваючыся за шклянку з хінэбрай і нават не пазіраючы ў той бок.

Сапраўды, той, хто чапляўся да Мялешкі, раптам выхапіў аднекуль з-пад пахі доўгі сьцізорык.

– Што ён крычыць? – зноў спытаўся Паскевіч.

– Крычыць, каб Эль Грынго даставаў сваю наваху…

– Куды ты мяне паслаў? – узьняў тут Мялешка голас на ўсю карчму, падбадзёрваючы сам сябе па-беларуску, і зухавата падміргнуў Паскевічу з Рагуліным. – На халеру мне твая наваха? Я табе зараз і без навахі пакажу!

Падпіты мужычок зрабіў крок наперад і пачаў махаць нажом перад Мялешкавым тварам. Мясцовыя разявакі адступіліся, утварыўшы пасярэдзіне карчмы кола. Мялешка ўскочыў, крыху прыгнуўся ў тыповай баксэрскай стойцы і прыкрыўся рукамі. Цяпер ягоныя рухі былі лёгкімі – зусім не такімі, як кагадзе падчас бою. Задзіра, як выглядала, таксама быў не пачатковец – двойчы лязо ягонай навахі прасьвісьцела ў Мялешкі над самым вухам. Аднак тут з па-за заслоны цыгарэтнага дыму нечакана выскачыў Мялешкаў кулак, кіруючыся проста ў лоб кампадрыто, і той грымнуўся на падлогу як забіты, выпусьціўшы з рук нож.

– Гатовы, – задаволена адзначыў Мялешка, паціраючы косткі пальцаў.

Пульпэрыя зараўла ад задавальненьня, зноў стаўшы на бок свайго ўлюбёнца:

– Віва Эль Грынго! Брындо пор Эль Грынго!

– Сіла ёсьць – розуму ня трэба, – пракамэнтаваў буркатлівы Рагулін, які, у адрозьненьне ад Паскевіча, бачыў гэтую сцэну ня ў першы раз.

#### 4

На наступны дзень Паскевіча пабудзіў голас Мялешкі:

– Уставай, бадзяга! Лежань, піяка! Час заняцца спортам!

– Якім спортам? – не зразумеў Паскевіч.

– Як якім? Боксам! У нас сёньня трэніроўка – забыўся, ці што? Ану, за мной! Бегма!

– А апрануцца?

– Якое апранацца – на дварэ і так горача! Бегаць трэба ў сподніках! Ану, раз-два!

Спаборнічаць зь Мялешкам у бегу было катаваньнем: мала таго, што ён быў дужы, як вол, дык яшчэ й даўгалыгі. Пасьля ўчорашняга вечару беганіна па вуліцах Бўэнас-Айрэсу, пагатоў у сподніках, была Паскевічу зусім не даспадобы.

– А гэта – Тэатро Калён! – крычаў на ўсё места Мялешка, паказваючы ў бок шыкоўнага будынку. – Пляц Рэспублікі! А гэта – Сан-Ніколяс! Пляса дэ Мажо! Ля Каса Росада!..

Паскевічу было горача. Чужыя назвы мільгалі ў ягонай галаве, як і зьдзіўленыя твары сустрэчных, якіх ён амаль ня бачыў: пот заліваў яму вочы, дыхаць не было чым, але самае галоўнае – ён нечувана саромеўся свайго выгляду.

Нарэшце заўважыўшы, што Паскевіч адстаў мэтраў на дзьвесьце і перайшоў зь бегу на крок, Мялешка зьлітаваўся:

– Для пачатку – добра, – сказаў ён, як быццам зусім не задыхаўшыся. – Галоўнае, што мы ўжо амаль на месцы. Пазнаеш? Учора тут быў бой…

Рэшту шляху яны прайшлі пехатою, аднак і праз гэтую перадышку Паскевіч выглядаў на трэніроўцы досыць блякла. Пасьля такога бегу ён здолеў сабрацца зь сіламі толькі пад канец, калі яму ўдалося засадзіць пару трапных удараў нейкаму вялізнаму індэйцу: той ажно захістаўся й нават мусіў абаперціся на тлустыя канаты, каб ня ўпасьці. Хтосьці зааплядаваў – Паскевіч азірнуўся і ўбачыў маленькага чалавека ў кароткіх нагавіцах і спартовай футболцы.

– Малайчына, Мікола! – гукнуў да яго з рогу Мялешка. – Хадзі, пазнаёмлю цябе з уладальнікам нашага клюбу. Вось, пане Сікорскі, гэта мой таварыш зь Беларусі, – прамовіў Мялешка, мяшаючы польскія, беларускія й гішпанскія словы. – Прыехаў толькі ўчора, параходам праз Англію. Уцёк ад Саветаў.

– Нямецкі калябарант? – зірнуў на Паскевіча зь недаверам паляк.

– Ну што вы, пане Сікорскі! Былы партызан, Армія Краёва! Прывёў вам паказаць, на што ён здольны… Самі бачыце – талент!..

Сікорскі прымружыў вочы:

– Удар неблагі… Але яму ўжо ня дваццаць, сам разумееш. I фізычная кандыцыя ня тая…

– Але ён будзе працаваць над сабой! Пад маім кіраўніцтвам! Праўда, Паскевіч? – штурхнуў яго пад бок Мялешка, аднак Паскевіч нічога не адказаў, пачаўшы моўчкі раскручваць бінты на руках.

Пан Сікорскі толькі паціснуў плячыма:

– На трэнінгі хай прыходзіць. Але ня ведаю, ці пастаўлю яго калі на бой… У бліжэйшы час – дакладна не. Хай асабліва не спадзяецца…

– Бачыш, як усё добра! – падбадзёрваў Паскевіча Мялешка. – На трэнінгі дазволіў хадзіць! Плаціць ён табе пакуль ня будзе, але праз год які – пабачыш, які прагрэс будзе! Пакуль што, вядома, прыйдзецца знайсьці табе якую працу… Але гэта не бяды, ты ж малайчына – вытрымаеш…

– Дзе мы? – запытаўся ў яго замучаны Паскевіч, якому пачынала паступова абрыдаць цяганьне па ўсім горадзе за Мялешкам, гэтаксама як і ягоная несупынная аптымістычная балбатня. Яны акурат выйшлі з омнібусу й апынуліся ў мясьцінах, зусім не падобных да рэшты места.

– У Кільмэсе, братка. Зараз пазнаёмлю цябе з адным цікавым чалавекам… Галоўным тутэйшым камэдыянтам сярод усіх нашых…

Хвілінаў празь дзесяць хады яны наблізіліся да невялічкай хаткі, зьбітае зь нейкай фанэры: яна нагадвала хутчэй будку, чым хатку, і патанала ў зялёных зарасьцях недагледжаных пладовых кустоў і дрэваў. Весьнічкі, якія віселі на аднымадзіным бэтонным слупе, глядзеліся асабліва дзіўна пры адсутнасьці плоту. Дзьверы хаткі былі адчыненыя наросхрыст.

– Здароў, Бяляцкі, чэ! – гукнуў з парогу Мялешка. – Комо эхтас, амігасо?

– Памаленьку, – буркатліва адказаў чалавек, якога было напалову не відаць з-за вялікай шафы, што стаяла дакладна пасярэдзіне адзінага ў хатцы пакою. – Добры дзень.

– Горача сёньня, га? Во, пазнаёмся! Гэта Мікола Паскевіч – баксэр-пачатковец. Учора прыехаў з Эўропы. Калі дакладней – то з Маладэчна.

– А, добры дзень! – заківаў галавою Бяляцкі, высоўваючы акулярысты твар з-за шафы. – Выбачайце, рукі брудныя, не павітаюся як сьлед…

Падышоўшы бліжэй, Паскевіч заўважыў, што гаспадар хацінкі схіляецца над нейкім дзіўным драўляным варштатам, што выглядам нагадваў невялічкае піяніна: у скрынках, расстаўленых перад ім, былі маленькія чорныя літары.

– Што набіраеш? Зноў сам сябе? – уподсьмех пацікавіўся Мялешка.

Бяляцкі адмахнуўся – маўляў, не пры людзях…

– Гэтым разам не. Во, – і працягнуў баксэру рукапіс у невядомай мове.

– Па-японску?

– Па-латыску. Мушу друкаваць. Іншых замоваў няма, што зробіш. А вы да нас – проста з бацькаўшчыны? – зьвярнуўся гаспадар да Паскевіча.

– 3 Англіі, чэ, – адказаў за Паскевіча Мялешка. – He абы што.

– Ага, дык вы па-ангельску ўмееце? – заінтрыгавана спытаўся Бяляцкі.

– Крыху ўмею, – адмахнуўся Паскевіч. – Пару слоў… Але, прыкладам, нямецкую няблага ведаю…

– А ты й не казаў! Во дзе таленавіты! – пазайздросьціў яму Мялешка.

– У нас цяпер там шмат такіх таленавітых… Вайна столькі талентаў параскрывала…

Бяляцкі ўсьміхнуўся ягонаму досьціпу:

– Дык вы й чытаеце па-нямецку?

– Крыху.

– Сапраўды? Значыць, маглі б мне, скажам, тэксты для набору дыктаваць?

– Ну, ня ведаю… Можа, і мог бы…

– Ты мне баксэра да сябе не перацягвай! – умяшаўся Мялешка. – Бач ты яго! Вось як табе шанцуе, Паскевіч – працы ні ў кога няма, а ў цябе адразу дзьве! I ні на адной ня плоцяць, што самае цікавае! Аў Бяляцкага яшчэ й сам вінаваты застанесься… – Мялешка падсунуў сабе крэсла й сеў на яго асьцярожна, каб не зламіць яго сваёю вагой. Было відаць, што ён у Бяляцкага частым госьцем.

– Дык як там, на радзіме? – запытаўся Бяляцкі Паскевіча. – Пры кім горш – пры немцах ці пры саветах?

Паскевіч паціснуў плячыма.

– Ня ведаю, шчыра кажучы. Ня быў там ужо гады тры.

– Тры гады? А дзе ўвесь гэты час?

– Два гады ў Нямеччыне. На прымусовых працах.

– А, вось яно што…

– Потым год у Англіі – пасьля вызваленьня…

– Бадзяецца во чалавек… – пакруціў галавой Мялешка, адчуўшы, што надышоў час для абавязковага спачуваньня. – Вайна тая чортава.

– А ў Беларусі – сваякі засталіся? – запытаўся Бяляцкі.

– He. Бацькі памёрлі яшчэ за палякамі…

– Карацей, ні кала, ні двара, – зноўумяшаўся Мялешка.

– Цудоўны пачатак. He хвалюйся, тут ува ўсіх так, Мікола. Вунь Бяляцкі таксама з нуля пачынаў – а цяпер, можна сказаць, друкарскі магнат… Вырас у самастойнага прадпрымальніка. Амэрыка – край нечуваных магчымасьцяў. Да нас, белых людзей, тут наагул ні халеры не было. Адны індэйцы – дзікуны і канібалы…

– Дарма ты так, Мялешка, – адзначыў Бяляцкі. – Я сярод індэйцаў жыў – дабрэйшых людзей у сьвеце не сустракаў. Толькі што і іх цяпер таксама спойваюць, як і нашых сялян-беларусаў…

– Навошта нас спойваць? Мы самі каго хочаш споім… Праўда, Мікола? Давай, распавядзі яму, што з намі ўчора было! He саромся, распавядзі – ён пра цябе кніжку напіша.

– Што было? – паморшчыўся з-пад акуляраў Бяляцкі.

– Зноў пабіліся?

– I яшчэ як!..

Як толькі Мялешкаў аповед скончыўся, разам з прапанаванай гаспадаром чорнай гарбатай бяз цукру, настала няёмкая паўза. Паскевіч адчуваў, што Бяляцкі ўсім сваім выглядам імкнецца даць зразумець: адведкі яму крыху недарэчы, бо ў яго шмат працы й няма часу на балбатню. Але Мялешка ўмеў знайсьці выйсьце зь любой сітуацыі:

– Можа, пачытаеш што, Бяляцкі? Дзеля знаёмства…

Бяляцкі завагаўся. Але паколькі, відаць, іншай нагоды пачытаць свае вершы суайчыньнікам уголас у яго не было й яшчэ доўга не прадбачылася, ён паддаўся гэтай спакусе.

– Ну добра. Прачытаю вам з апошняга… Урывак з паэмы «Трансакіянія»…

Калі ён скончыў, ягоныя слухачы ўсё яшчэ, здаецца, чакалі працягу, таму зааплядавалі са значным спазьненьнем. Мялешка, каб не падацца невукам, на ўсялякі выпадак удакладніў:

– Гэта – пра што, наагул?

– Пра радзіму. Беларускі ультраізм. Чулі пра такую плыню? «Сур» трэба чытаць, спадарства…

– Няма нам калі чытаць! – уздыхнуў з удаваным шкадаваньнем Мялешка. – Ты лепш скажы: на вечарыну Беларускага Зьвязу Патрыётаў сёньня прыйдзеш?

Бяляцкі гмыкнуў.

– Зноў Галавачу няма куды грошай падзець?

– Гэта ягоная справа, не?

– He, не пайду. Ня тыя ў мяне зь ім стасункі…

– Чаму гэта раптам? – зьдзівіўся Мялешка. – Бо не друкуюць тваіх вершаў у сваёй газэтцы? Ды наплюй ты на іх! Табе гэта патрэбна? Ты ж вунь, сам сабе друкар! Незалежны чалавек. На во, колькі пэсо, дарэчы… На культуру. Я хоць вершаў тваіх, Бяляцкі, не разумею, але люблю цябе – харошы ты чалавек.

Бяляцкі нахмурыўся й нічога не адказаў, нібы не заўважыўшы Мялешкавай прапановы.

– Хадзем, кажу, хоць пасьмяемся! – настойваў Мялешка. – Чуеш, Скарына?

– He, не магу, – адказаў той. – Я яму шмат вінаваты.

– От! А хто яму не вінаваты? Я яму таксама вінаваты…

– Ты??

– А ты што думаў, браце? Я не чалавек?

– А чаго тады раскідаесься? Мэцэнат знайшоўся! Хай даюць тыя, у каго няма куды падзець…

– He хвалюйся, мы зь ім свае людзі – дамовімся як-небудзь. Неўзабаве я зь ім разьлічуся. Хадзем, хоць пад'ямо задарма!

– He, не пайду.

– Ну, глядзі, як хочаш, – уздыхнуў Мялешка. – To мы тады пойдзем. Заходзь, калі што.

– Ты ж ведаеш – у мяне працы шмат…

– Ведаю, але на бой які прыйсьці мог бы раз у жыцьці…

– He люблю я гвалту. Кроў, пот… Ды яшчэ й за грошы… Агідна.

– Ну, глядзі сам. Мая справа цябе запрасіць. Пакуль, бывай здаровы.

– I вы бывайце.

– Ну што, Паскевіч, паехалі пераапранацца ў сьвяточнае…

#### 5

Па-над вячэрнім Палермо паўставала вялікая белая віла, у пацямнелай вакольнай зелені падобная да каравэлы: калюмны ейнага фасаду былі ўпрыгожаныя двума сьцягамі, аргентынскім і яшчэ адным, які Паскевіч бачыў за вайною ня раз – беларускім. Перад ганкам стаяла некалькі дарагіх аўтамабіляў – на такія Паскевіч у свой час наглядзеўся ў Нямеччыне ды Англіі. Сама віла, трэба сказаць, не зрабіла на яго асаблівага ўражаньня, бо нагадвала звычайны панскі маёнтак, якіх у Заходняй Беларусі калісьці было нямала.

– От мы дзе зараз, братка, пад'ямо! – шматабяцальным тонам падбадзёрваў яго Мялешка. – Бач, як добра сябраваць з багацеямі – усюды цябе запросяць… Ня май ста рублёў, май сто землякоў… Хто б паверыў, што такая віла можа належаць беларусу?

– А хто гаспадар?

– Галавач, уладальнік казіно, – тлумачыў Мялешка. – Я ў яго адзін час падзарабляў ахоўнікам. Выкідалам, значыцца. Але потым сышоў – не пагадзіліся мы зь ім…

– Чаго так? – зьдзівіўся Паскевіч.

– Ат-т… 3-за жанчыны, браце. Праўда, цяпер ужо між намі ўсё ў парадку. Файны ён, насамрэч, чалавек. Прыехаў які год таму, але хутка ўгару пайшоў…

– А адкуль прыехаў?

– Ведаеш, я такімі дэталямі не цікаўлюся, – крыху раздражнёна адказаў Мялешка. – Дый справы мне да гэтага ніякай няма. Камуніст, фашыст, каталік, праваслаўны, беларус, кітаец – мне ўсё адно. Прыехаў – і прыехаў. Ці то з Полыпчы, ці то з Францыі, ці то зь Італіі. Галоўнае, што грошы ў яго ёсьць. Я ж табе кажу: тут, у Амэрыцы, усё пачынаецца з нуля. Бяляцкі мне распавядаў, што ў Індыі рака такая ёсьць – там раз за сто гадоў ільга ўсе грахі змыць. Дык вось, так і ў нас. Я ж цябе, прыкладам, не пытаюся, ці праўда ўсё тое, што ты наконт працы ў Нямеччыне нагаварыў? Хто цябе ведае? Камуністы кажуць, што ўсе вы – паліцаі й здраднікі. А мне што? Мне ўсё адно…

Бальшыня гасьцей ужо сабралася ў салёне й нецярпліва чакала пачатку ўрачыстасьці. Паскевіча зьдзівіла, што на вечарыну трапілі амаль усе тыя, хто прыбыў зь ім на адным караблі. Некаторыя зь іх пазнавалі яго, падыходзілі:

– Вітаю, вітаю! Ну, як вы? Ня надта вас тыя камунякі пашкуматалі?

– Ды не, усё добра. Вунь, Мялешка мяне ўратаваў…

– А ці ўладкаваліся ўжо дзе-небудзь?

– Як сказаць… Пакуль што яшчэ не…

Перад лесьвіцай на другі паверх, дзе стаялі гурткі запрошаных, было весела і шумна: чакалі зьяўленьня гаспадара. Як толькі ён, не стары яшчэ, лысаваты мужчына ў чорным смокінгу й лякіраваных ботах, спусьціўся да грамады, то адразу ж стаў цэнтрам агульнай увагі: пераходзіў ад аднаго гуртка да другога, з кожным вітаўся й абменьваўся колькімі словамі. Неўзабаве дайшла чарга й да сьціплага Паскевіча, які стаяў у кутку, так ні да каго і не далучыўшыся.

– Вось, сэнёр Галавач, знаёмцеся, – паказаў на яго гаспадару Мялешка, шырокім жэстам адштурхнуўшы сяго-таго з эмігрантаў. – Мікола Паскевіч, беларускі патрыёт. Толькі прыехаў да нас з Англіі.

– Ага, з Англіі! – пахітаў галавой Галавач, крадком пазіраючы на Паскевіча. – Ведаеце Мерляка?

– Безумоўна, – пацьвердзіў Паскевіч, пасьміхнуўшыся.

– Мы зь ім разам у лягеры для перамешчаных асобаў былі…

– I як у яго там справы? – запытаўся гаспадар.

– Няблага. Хутка зьбіраецца сюды прыехаць, дарэчы…

– Выдатна, выдатна… – паляпаў Паскевіча па плячы Галавач. – Тут усё толькі пачынаецца. Аснова ёсьць, але працы шмат. Будзе яму чым заняцца… Ну, добра, яшчэ пагаворым. Выбачайце, мушу…

– Нічога, нічога… – замармытаў Паскевіч.

– А ты зайдзі да мяне, Мялешка, – крануў баксэра за локаць Галавач. – Ня зараз, а потым, як пад'ямо ды танцы пачнуцца…

– Дык і танцы будуць? – узрадаваўся Мялешка. – Ну, гэта проста нечувана!

Галавач яшчэ раз пасьміхнуўся ім і зьнік у натоўпе гасьцей.

– Віншую, браце! – штурхнуў Паскевіча пад бок Мялешка. – Малайчына, не разгубіўся!

– Чаго мне губляцца? – паціснуў плячыма той.

– I Мерляка там нейкага прыплёў! Ну, вялікія ў цябе тут перспэктывы! Я табе кажу – я Галавача ведаю… Ну, хадзем, бо зараз пачнецца.

Разам з астатнімі яны прайшлі ў асьветленую электрычнасьцю залю, дзе іхным поглядам адкрылася зачаравальная пэрспэктыва ўрачыстай і пышнай вячэры. На даўжэзным стале цясьніліся, нібы змагаючыся за ганаровае права быць праглынутымі, лянгусты, кальмары, мідыі й іншая падобная брыдота, якой Паскевіч раней у вочы ня бачыў, нават у Англіі, ня кажучы ўжо пра Нямеччыну. На сьценах віселі нацыянальныя сьцягі, красаваліся блакітныя кветкі. Гаспадар запрасіў усіх сядаць – усчалося невыноснае грукатаньне талерак, прыбораў і шкла. Каля гасьцей, наліваючы шампанскае, пачалі завіхацца пакаёўкі – таксама беларускі зь мясцовых. Амаль усіх іх Мялешка, зразумела, ведаў, таму адразу ж прычапіўся да адной і пачаў да яе заляцацца – тая дазволіла яму нават узяць сябе за руку, але пры гэтым неяк асабліва красамоўна зірнула на Паскевіча. Той сумеўся ад такой нечаканай увагі, але палічыў за добры тон усьміхнуцца ў адказ. Калі яна падыйшла да яго, каб наліць шампанскага, ён ужо амаль наважыўся сказаць ёй які камплімэнт, але ягоную ініцыятыву перапыніла бразгатаньне відэльца па крышталёвым фужэры.

– Дарагія суайчыньнікі й госьці! – зьвярнуўся да прысутных Галавач. – Вітаю вас на ўстаноўчым паседжаньні нашага Зьвязу Патрыётаў. Мы ўсе сышліся тут у цяжкі для нас момант гісторыі, калі нашая Бацькаўшчына стогне пад прыгнётам бальшавіцкай навалы. Краіна спустошаная вайной, але змаганьне працягваецца. Беларуская Цэнтральная Рада не спыніла сваёй дзейнасьці. Ейныя філіі паступова ўзьнікаюць па ўсім сьвеце…

Прамова была доўгай і скончылася заклікам «Вып'ем за незалежную Беларусь!». Пасьля кароткага перапынку на закуску прамовілі госьці: прадстаўнік аргентынскай улады, за ім прадстаўнік Украінскага зьвязу. Выпілі за сяброўства аргентынскага й беларускага народаў, за здароўе спадара прэзыдэнта Пэрона. Адзін з тых беларусаў, што прыехалі разам з Паскевічам, нечакана ўзьняўся й пачаў чытаць свае патрыятычныя вершы. Пад рытмічнае чмоканьне якой сотні сківіцаўяны гучалі надзвычай кранальна.

Пачастунак, трэба сказаць, таксама быў проста паэзіяй. На стале мяшаліся беларускія й аргентынскія стравы: побач зь цялячым кумпяком стаялі дранікі, побач з марскімі пачварамі – саламаха… Паскевічу рабілася млосна ўжо ад самой гэтай разнастайнасьці, а тут яшчэ й Мялешка шаптаў яму над вухам:

– Пакаштуй смаўжоў, братка! 3 воцатам – боская рэч! Ад грыбкоў марынаваных не адрозьніш!… найбольш Паскевічу карцела ўзяць дранікаў з мачанкай, аднак Мялешка ўсё-ткі пераканаў яго пакаштаваць смаўжоў. Узяўшы іх у рот, Паскевіч адразу ж захацеў іх выплюнуць, але не было куды, таму ён, душачыся, са сьлязьмі ўваччу мусіў іх праглынуць.

– Ну, як? – цікавіўся Мялешка. – Смачныя?

Пасьля двух-трох кілішкаў гарэлкі Паскевіч крыху разьняволіўся й асьмялеў, пачаўшы ачмурэла глынаць усё запар, асабліва не зважаючы на выгляд стравы, праз што на кароткі час стаў аб'ектам агульнай увагі й зьдзіўленьня прысутных. Тым часам Мялешка быў гэтым аб'ектам амаль несупынна, бо, як заўжды, вёў задушэўную гутарку з усімі суседзямі адначасова, мяшаючы, у адрозьненьне ад Паскевіча, ня стравы, a мовы – беларускую, гішпанскую, італьянскую…

Няма дзіва, што праз паўгадзіны такога ўсеядзеньня Паскевічу зрабілася зусім блага.

– Млосна мне, – прызнаўся ён Мялешку. – Мушу ў прыбіральню.

– Перабраў ты, браце! – жартаўліва паляпаў яго па плячы прафэсійны спартовец, які пры сваёй вазе й камплекцыі мог піць што-хаця ажно да самае раніцы.

– Пераеў, – удакладніў Паскевіч, якому было зусім не да жартаў. – Дзе тут…?

– На другім паверсе. Спытайся ў дзяўчат, яны табе пакажуць… Ці мне цябе правесьці?

– Ды не, ня трэба… Я ўжо як-небудзь сам…

Неўзабаве вячэра, прынамсі афіцыйна, скончылася – гаспадар зноў запрасіў усіх у салён зь лесьвіцай, дзе павінны былі адбыцца танцы. Госьці ў сваёй бальшыні, зразумела ж, не маглі не паслухацца ягонага ветлівага загаду. Руска-ўкраінскі белагвардзейскі аркестар зайграў танга. Як і чакалася, амаль ніхто з новых эмігрантаў ня ўмеў яго танчыць, таму Мялешка ўжо зьбіраўся паказаць ім прыклад і запрасіць якую з пакаёвак, аднак, заўважыўшы адсутнасьць Галавача, згадаў пра ягоную просьбу зайсьці да яго ў кабінэт. «Ат, трасца… Ну, не бяды», сказаў ён сабе. «Усяго адзін танец – перажыве…»

Аднак іншых жадаючых ушанаваць аргентынскую нацыянальную музыку адпаведнай харэаграфіяй не зьявілася, таму адразу ж пасьля першага прыпеву ірваны рытм танга прыпыніўся і загучала полька. Што тут пачалося! Нават старэйшыя з гасьцей, што папярэдне ставіліся да танцаў на ўстаноўчым сходзе скептычна, пусьціліся ў скокі. Паны танцавалі са сваймі панямі, новапрыбылыя эмігранты з пакаёўкамі… Прыглушаны шум гулянкі даносіўся і да паўнепрытомнага гурмана Паскевіча: аднаму яму, ды яшчэ Мялешку «на каберцы» ў Галавача, было не да танцаў. Калі полька скончылася, усе пачалі гучна аддыхвацца й адфуквацца зь нязвыкласьці – танчыць у гэтым кліматычным поясе ім яшчэ не даводзілася.

Быў абвешчаны перапынак. Пакуль аркестар прымаў замовы, набіраўся натхненьня з высокіх фужэраў і думаў, што зайграць далей, на сярэдзіну салёну выбегла адна з пакаёвак і пракрычала нешта няўцямнае, на першы послых падобнае да:

– Галавач! Мялешка застрэліў Галавача!

Госьці прыціхлі й пачалі пераглядвацца, ня ведаючы, ці то лічыць гэта дурным жартам, ці то слыхавой галюцынацыяй. I тут на лесьвіцы зьявіўся Мялешка: ягоны белы гарнітур быў увесь у крыві, акурат паводле строгіх патрабаваньняў нацыянальнай геральдыкі. Убачыўшы яго, пакаёўка голасна заякатала, кінулася ўніз па прыступках, падвярнула нагу, упала й страціла прытомнасьць.

– Грайце, грайце! – махнуў Мялешка рукою, падаючы знак аркестру. – Я выклічу паліцыю!

Ніхто не наважыўся яму пярэчыць.

#### 6

– Чулі, што здарылася? – запытаўся на наступны дзень Бяляцкі ў Паскевіча, калі той зусім нечакана зайшоў наведаць яго на вуліцу Ляпрыда. – Нашага сябра Мялешку абвінавачваюць у забойстве.

– Жартуеце? – не паверыў Паскевіч.

– Дзе там! – Бяляцкі разгарнуў артыкул у «Ля Насьён» і паказаў Паскевічу. Той вылупіў вочы, як баран на новыя вароты: Бяляцкі ўзгадаў, што зямляк яшчэ не разумее па-гішпанску. – Будзеце матэ?

– Не, я лепей гарбаты…

Начапіўшы на нос акуляры, Бяляцкі пачаў перакладаць Паскевічу артыкул сваім няўзрушаным і невыразным голасам:

– «Правадыр аргентынскіх беларусаў забіты. 16-га кастрычніка 1946-га году, Бўэнас-Айрэс. Учора ўвечары на віле «Эстрэлья» ў квартале Палермо, вуліца Дарэго, 145, падчас урачыстага паседжаньня беларускага Зьвязу патрыётаў, на якім прысутнічаў, сярод іншых, прадстаўнік ураду Аргентынскай рэспублікі сэнёр Дамінго Фэрара, здарылася няшчасьце: быў застрэлены старшыня Зьвязу, сэнёр Басільё Галавач. Галоўным падазроным зьяўляецца знаёмец сэнёра Галавача, баксэр Антоньё Мялешка, вядомы шырокай грамадзкасьці як «Эль Грынго». Галоўны сьведак абвінавачаньня сэнёрыта Шашалевіч, якая цяпер знаходзіцца ў шпіталі Піравано, бачыла акрываўленага Мялешку ў кабінэце сэнёра Галавача неўзабаве пасьля стрэлу. Падазраваны сьцьвярджае, што апынуўся ў кабінэце пасьля таго, як пачуў стрэл, і знайшоў там ужо мёртвае цела, а побач зь ім – рэвальвэр. Матывы злачынства высьвятляюцца, разглядаецца таксама вэрсія самагубства. Паводле непацьверджаных зьвестак, Мялешка быў вінаваты ўладальніку казіно «ПалеРаяль» Галавачу каля дзесяці тысячаў пэсо. Таксама ня выключана, што падазраваны баксэр мог прыняць грошы ад камуністычных агентаў, што даўно шукалі магчымасьці пазбавіцца сэнёра Галавача. Аргентынскі ўрад і асабіста прэзыдэнт Хўан Дамінго Пэрон выказваюць свае шчырыя спачуваньні беларускім патрыётам». Што вы на гэта скажаце?

– Жах, – прамовіў агаломшаны Паскевіч. – Небарака Мялешка.

Бяляцкі пакруціў галавой і пацягнуў з вузкай трубачкі матэ.

– He магу паверыць. Каб Мялешка кагосьці забіў? Неверагодна. Шкада, што я ўсё-ткі з вамі ўчора не пайшоў… A ўласна, ці не маглі б вы неяк дасьведчыць ягоную невінаватасьць? Вы ж там учора былі, не?

– Быў… – няўпэўнена адказаў Паскевіч. – Але я нічога ня бачыў.

– Як гэта?

– Мне зрабілася блага, і я мусіў выйсьці…

– Выйсьці? Куды?

– На двор. Падыхаць паветрам…

– Так? А сёньня дзе начавалі? У Мялешкі?

– He – я… Я быў у гатэлі… Наагул, такі канфуз атрымаўся, – вінавата ўсьміхнуўся Паскевіч. – Я спачатку шукаў прыбіральню – і не знайшоў… Віла вялізная… Ледзьве дываны там не аббляваў… Ну, я хутчэй і пабег на двор… А пасьля, як… гэта… ну, прабляваўся, то неяк сорамна зрабілася адразу вяртацца – дай, думаю, прайдуся крыху, галаву праветру… Пайшоў бадзяцца па вуліцах і заблукаў. Нападпітку, вядома… Потым выпадкова натрапіў на нейкі гатэль й вырашыў там застацца – надзіва танна аказалася. Дый я быў вельмі стомлены, ведаеце… Усё адно б я не знайшоў адтуль дарогі да Мялешкі…

– Ага. Ну, добра. У кожным выпадку, вам варта зьявіцца ў паліцыі. Іначай нашаму сябру прыйдзецца горш, чым учора вам. Разумееце? Абавязкова туды схадзіце.

Паскевіч завагаўся, перамінаючыся з нагі на нагу.

– А што, калі мяне западозраць? – няўпэўнена спытаўся ён. – Дый як я ім усё патлумачу? Я ж ня ўмею па-тутэйшаму… Мяне лягчэй за ўсіх крайнім зрабіць…

Бяляцкі зірнуў на яго ўважліва, потым прамовіў.

– Што ж, на жаль, я з вамі сёньня пайсьці не змагу, – уздыхнуў ён, і дадаў напаўголасу: – Мушу заехаць у шпіталь, з Шашалевічаўнай паразмаўляць. Нешта тут ня тое.

#### 7

На наступны дзень а пятай гадзіне дня ў дзьверы нумару 112 у гатэлі «Марцін Ф'еро» пагрукалі. Голас Паскевіча азваўся, нібы скрозь сон:

– Хто там?

– Бяляцкі. Адчыніце, Паскевіч. Мне трэба з вамі паразмаўляць.

– Як вы мяне знайшлі? – зьдзіўлена спытаўся Паскевіч, зачыняючы за ім дзьверы.

– Проста. Ведаеце, у Бўэнас-Айрэсе шмат танных гатэляў, але не ў Палермо. Ну, як маецеся?

– Як бачыце, – паціснуў плячыма Паскевіч.

– П'яце?

– А што? – азваўся Паскевіч амаль злосна.

– Нічога. Добра, што ёсьць за што піць. Толькі вы гэта лепей кіньце.

– Ат… Дык што там чуваць? – Паскевіч наліў сабе поўную шклянку хінэбры, нібы не пачуўшы парады Бяляцкага. – Бачылі Мялешку?

– Бачыў. Ён у астрозе. У камэры папярэдняга затрыманьня. Дурань – яшчэ й чыніў супраціў паліцыі, панабіваў ім гузакоў… Пры гэтым – сам яе выклікаў… Сьмех і грэх. Але яго ўжо ня выпусьцяць, мне здаецца. Усе факты супраць яго. Плюс грамадзкае меркаваньне. Таму я й лічу, што вам варта абавязкова схадзіць у паліцыю, дружа.

– I што я ім скажу?

– Думайце самі. Можаце прызнацца, што забілі Галавача.

Паскевіч вылупіў на Бяляцкага вочы:

– Што вы верзяце? Вы з глузду зьехалі?

– He хвалюйцеся, я жартую, – пасьміхнуўся той. – Нікуды ісьці ня трэба, яны самі па вас прыйдуць, так ці іначай. Усё-ткі вас бачыла на той вечарыне даволі шмат народу, некаторыя ведаюць вас з карабля – калі б не агульнае перакананьне, што ўва ўсім вінаваты Мялешка, рана ці позна нехта мог бы прыгадаць, што вы раптоўна некуды выпарыліся. Мяркую, у гатэлі таксама ўжо зьвярнулі ўвагу на ваш позьні прыход. Таму вам трэба не сядзець тут, а тэрмінова зьяжджаць. Для пачатку, у Монтэвідэа. Туды ўсе ўцякаюць, як што якое. Іначай вас, хутчэй за ўсё, абвінавацяць ня толькі ў забойстве, а яшчэ і ў шпіянажы. А калі вас асудзяць як бальшавіцкага агента, то ў найлепшым выпадку з астрогу вы ніколі ня выйдзеце.

– Але Шашалевічаўна…

– Шашалевічаўна – колішняя Мялешкава нарачоная. Згода, абыйшоўся ён зь ёю не найлепшым чынам, але гэта не падстава, каб падводзіць яго пад шыбеніцу… Зрэшты, я думаю, што здолеў яе ў гэтым пераканаць. Цяпер на чарзе вы. Паслухайце: я абсалютна ўпэўнены, што гэта вы забілі Галавача. Вы чулі, што ў Мялешкі зь ім павінна адбыцца нейкая размова, адразу пасьля вячэры, як толькі пачнуцца танцы – Мялешка сам расказаў мне, як прадстаўляў вас Галавачу. Незадоўга да танцаў вы сышлі пад выглядам таго, што вам блага, як быццам у прыбіральню. Магчыма, вы й пераелі, але дакладна нічога не пілі й былі цьвярозы – іначай учора, калі вы прыйшлі да мяне, ад вас тхніла б перагарам на тры мэтры.

– Каб вы так блявалі, як я ўчора…

– Гэта было пазьней, пасьля забойства, што натуральна – ня кожны дзень даводзіцца забіваць чалавека. I, як вы сам прызнаяце, ванітавалі вы не ў прыбіральні, а ўжо на двары.

– Я ж кажу: я не знайшоў прыбіральні…

– Затое знайшлі кабінэт Галавача ў правым крыле калідору – як гэта ні сьмешна, яго паказала вам пакаёўка. Натуральна, ненаўмысна: схаваўшыся за паваротам калідору зьлева ад лесьвіцы, вы бачылі, як яна грукае ў дзьверы й гукае: «Спадар Галавач!» Аднак ніхто ёй не адчыніў і нават не азваўся, таму яна спусьцілася па лесьвіцы назад у салён – дзякуй богу, што вам не прыйшлося забіваць яе як сьведку. Такім чынам, кабінэт быў замкнёны, Галавача на месцы не было. Вам заставалася толькі цярпліва чакаць ягонага прыходу. Вядома, разам зь ім мог прыйсьці і Мялешка – у найгоршым выпадку, вам прыйшлося б застрэліць іх абодвух у калідоры, са сьпіны… Ня ведаю, ці здольны вы былі пайсьці і на гэта, рызыкуючы быць пачутым і схопленым практычна адразу, а магчыма яшчэ й ня трапіць… У кожным разе, ніякага пляну ўратаваньня ўласнага жыцьця, як, зрэшты, і пляну забойства, у вас не было – вы, напэўна, спадзяваліся нейкім чынам проста выскачыць на двор праз вакно… Тым ня менш, адбылося нешта зусім для вас нечаканае: празь нейкі час вы ўгледзелі, як клямка тарганулася, і пачулі, як нехта павярнуў ключ у замку, адамкнуўшы дзьверы кабінэту зьсярэдзіны – хаця вы ня бачылі, каб нехта туды ўваходзіў. Паколькі вы наўрад ці верыце ў духаў, гэта навяло вас на думку аб тым, што Галавач трапіў да сябе ў кабінэт празь іншыя дзьверы… Maгy я тут паліць? Дзякую.

Бяляцкі закурыў «Галюаз», потым працягнуў пачак Паскевічу – той нерашуча пачаставаўся.

– Трэба аддаць вам належнае: вы не гублялі часу, нават рызыкуючы падставіць Мялешку – як, на жаль, канец канцоў і атрымалася… У пэўным сэнсе, сьмерць Галавача была ў значнай ступені самагубствам: ён сам адамкнуў дзьверы свайму забойцу. Відаць, ня мог дачакацца прыходу Мялешкі: так яму карцела паставіць яго на месца й запатрабаваць вяртаньня пазычаных грошай… А можа, ён хацеў зрабіць нашаму сябру вымову: маўляў, няма чаго цягаць з сабой на банкеты невядома каго, хто ня толькі яго аб'ядае, але яшчэ й ня ўмее паводзіць сябе перад гасьцямі – ня ведаю… Як бы там ні было, замест Мялешкі ён убачыў у дзьвярах вас. He выключаю, што Галавач мог памерці ад нечаканасьці й жаху яшчэ да таго, як вашая куля трапіла яму ў галаву – даруйце за міжвольны калямбур…

Бяляцкі зрабіў паўзу, зацягваючыся цыгарэтай. Паскевіч слухаў яго па-дзіцячы ўважліва, нібы той распавядаў яму казку.

– Унізе ўсе таньчылі польку, і стрэлу ніхто не пачуў – апроч Мялешкі, што акурат падымаўся па лесьвіцы, і спадарычны Шашалевіч: тая сьцяліла гаспадару ложак на другім канцы калідору, у левым крыле, і выйшла паглядзець, што адбываецца. У кабінэце яна ўжо засьпела нашага хутканогага атлета Мялешку, усяго запэцканага крывёй – небарака кленчыў на каберцы, спрабуючы дапамагчы ахвяры, сам-насам зь нябожчыкам і кінутым вамі рэвальвэрам. Калі быць дакладным – не рэвальвэрам, а «Вальтэрам», прывезеным вамі з Эўропы. Гэтае відовішча страшэнна напалохала дзяўчыну, і яна стрымгалоў кінулася ў залю, каб абвясьціць усім, што Мялешка забіў Галавача. У тым, што ён быў да гэтага здольны, у яе не было ніякіх сумневаў: пасьля таго, як ён абышоўся зь ёю зусім не па-джэнтльмэнску, ён ператварыўся ў ейных вачох у найгоршага мярзотніка ў сьвеце.

– Гэта ўсё можа й так, што я ведаю… – Паскевіч хаця і ўсьміхаўся, але паступова яму рабілася не да сьмеху. – Толькі дзе, па-вашаму, увесь гэты час быў я?

– У кабінэце. Дзе ж вы маглі яшчэ быць? Ня думаю, што вы віселі на люстры пад стольлю – хутчэй за ўсё, вы схаваліся за фіранкай. Стоячы там, вы адчулі, што драўляная перагародка ў вас за сьпінаю паддаецца, а калі Мялешка выбег з кабінэту ўвасьлед за пакаёўкай, вы выйшлі тымі самымі дзьвярыма, празь якія ў пакой трапіў Галавач і пра існаваньне якіх Мялешка не падазраваў, іначай ён, пры ўсіх ягоных разумовых здольнасьцях, здагадаўся б туды зазірнуць…

– Ну ў вас і фантазія, Бяляцкі… – роспачна заўважыў Паскевіч. – Ды не было мяне там…

– Гэта вы сваёй бабулі расказвайце. Па лесьвіцы ў сьцяне вы спусьціліся на першы паверх і цераз кухню, дзе на той момант ужо нікога не было, спакойна выйшлі на двор, дзе, як вы кажаце, і «прабляваліся». Мясьціны былі вам цалкам незнаёмыя, і вы кінуліся бегчы абы куды, за вачыма, а неўзабаве апынуліся каля гэтага вось гатэлю. На наступны дзень вы не хацелі вяртацца да Мялешкі, бо баяліся трапіць пад увагу паліцыі, а замест гэтага вырашылі наведаць мяне, каб спраўдзіць, ці не пачалі вас шукаць.

– А ўласна… дзе ў той вечар былі вы? – не прыдумаў лепшага пытаньня Паскевіч.

– Я? – зьдзівіўся Бяляцкі. – Дома. Я на такія вечарыны не хаджу…

– Тады не разумею, адкуль вы ўсё гэта ўзялі…

– Усё гэта вы расказалі мне самі – вы, Мялешка, Шашалевіч… Ніводны з вас ня ўмее хлусіць. Акрамя таго, сёньня з раніцы я быў каля вілы і размаўляў зь лёкаямі – паводле іх, ніхто ў часе банкету праз галоўныя дзьверы не сыходзіў, пагатоў адразу ж пасьля забойства – паліцыя адпусьціла гасьцей толькі праз гадзіну, прычым усіх разам. Але вы ўсё-ткі нейкім чынам пакінулі вілу – як? He знайшоўшы пад вокнамі ніякіх сьлядоў скачку, я падумаў, што забойца мусіў выйсьці праз кухню. Маю здагадку, даруйце за падрабязнасьць, неўзабаве пацьвердзілі ваніты непадалёк ад дому, побач зь сьцежкай, што вядзе да дзьвярэй кухні… To бок сапраўдная таямніца тут была толькі адна: калі вы выйшлі праз кухню, якім чынам ніхто вас ня толькі не затрымаў, але й наагул не заўважыў вашага зьнікненьня? Скажам, у масе людзей, нават збольшага знаёмых, лёгка згубіцца: тыя, хто ведаў вас з карабля, маглі й не прыкмеціць вашай пазьнейшай адсутнасьці, бо аўтаматычна лічылі, што вы знаходзіцеся недзе сярод іх, у натоўпе – калі толькі наагул не забыліся пра вас у тым вэрхале, як вы, мабыць, і спадзяваліся… Але як абслуга магла не заўважыць незнаёмага, новага для іх чалавека, які нібыта сышоў адзін, раней за астатніх? Значыць, на нейкі момант вы мусілі схавацца ад усіх – прычым не ў салёне, не ў сталовай, не ў калідоры, не ў прыбіральні, адкуль вы на двор ніяк бы не патрапілі, а ў месцы, пра якое ня ведаюць нават служкі, недзе паміж кабінэтам на другім паверсе і кухняй на першым… Натуральна, я сам ніколі ня быў усярэдзіне вілы, толькі звонку, таму ня мог бачыць на ўласныя вочы патаемнае лесьвіцы. Але я сыходзіў з таго, што калі небарака Мялешка мусіць быць апраўданы, яна павінна там існаваць, бо іначай сапраўдны забойца ня мог бы ўцячы з пакою і з дому незаўважаным… Гэты мэтад, калі вам цікава, завецца «абдукцыя».

– Бяляцкі, клянуся вам, што вы памыляецеся…

– Hi ў якім разе. Я быў перакананы ў сваёй рацыі яшчэ да таго, як дзеля большай пэўнасьці завітаў у бібліятэку – я акурат адтуль… Прызнаюся, самым цяжкім у маім расьсьледаваньні аказалася знайсьці пляны вілы «Эстрэлья», але я іх знайшоў. Рысунак 1932 году дакладна адпавядаў Мялешкаваму апісаньню ейнай пляніроўкі, апрача, вядома адной дэталі, пра якую наш сябар ня ведаў, але ведаем я і вы, як ведаў і Галавач: лесьвіцы ў сьцяне правага крыла з паўночнага боку, між першым і другім паверхам… Застаецца, каб пра яе даведалася паліцыя – гэты зь першага погляду нявінны выбрык архітэктара можа стаць важкім доказам на карысьць невінаватасьці Мялешкі і змусіць шукаць забойцу сярод найбліжэйшых да Галавача людзей… Тым часам вы ўжо будзеце ў Монтэвідэа.

– Чакайце… Але калі вы лічыце мяне забойцам, чаму вы імкняцеся мне дапамагчы?

– Як вам сказаць… Як чыстага лёгіка мяне цікавіць тэхнічны бок справы, вашая матывацыя не павінна мяне так ужо абыходзіць, але, ведаючы Галавача, я ўпэўнены, што яна ў вас была… Хаця й, натуральна, ня ў вас аднаго. Хто ведае, калі б я пайшоў тады з вамі, я, магчыма, таксама б яго застрэліў, – паспрабаваў пажартаваць Бяляцкі. – Хіба толькі, калі б я хацеў яго застрэліць, то дакладна ня дзейнічаў бы так бяздумна, як вы, спадзеючыся на ўдачу… Аднак спадарыня Фартуна, трэба сказаць, зь нейкай загадкавай прычыны была ў той вечар на вашым баку. Тое, што вы здолелі яго забіць, а пасьля яшчэ й зьнікнуць зь месца злачынства, іначай як цудам не назавеш, a паліцыя, як вядома, ня схільная верыць у цуды – ёй прасьцей верыць у вінаватасьць Мялешкі.

Паскевіч сядзеў, угнуўшы плечы пад цяжарам аргумэнтаў Бяляцкага, і ня ведаў, ці варта яму наагул апраўдвацца. Урэшце, ён схамянуўся:

– Слухайце, Вы кажаце, што ведалі Галавача – хіба ён сам ня мог, так бы мовіць, вынесьці сабе сьмяротны прысуд зь нейкай прычыны?

Бяляцкі адмоўна пакруціў галавой.

– Ён быў ня той чалавек, каб страляцца. Але ў пэўным сэнсе вы маеце рацыю. Галавач быў залішне прыкметнай публічнай асобай, так што рана ці позна зь ім мусіла нешта адбыцца.

Паскевіч зазірнуў яму ў вочы:

– Карацей кажучы, вы лічыце мяне агентам балынавікоў?

– Крый бог! – усклікнуў Бяляцкі. – Я мяркую, што ў вас з Галавачом – ці Бальцаровічам, калі ўжо называць рэчы сваімі імёнамі, – былі асабістыя рахункі. паводле маіх зьвестак, падчас акупацыі ён быў кіраўніком гітлераўскай паліцыі ў Маладэчанскай акрузе. Як гэта ні дзіўна, вы таксама паходзіце з-пад Маладэчна, ці ня праўда? Хаця гэта можа быць і супадзеньнем…

– Як я раней не здагадаўся… – горка ўсьміхнуўся Паскевіч. – Вы выдалі сябе, Бяляцкі. Гэта вы – агент бальшавікоў. Іначай адкуль бы вы ведалі ўсё тое, што ведаеце? Можа, якраз вам і даручылі яго прыбраць? Таму вы хочаце «дапамагчы» мне ўцячы, каб пасьля сьпіхнуць усю віну на мяне…

– Гм, ды вы, я бачу, майстар прыдумляць сабе алібі, – ацаніў ягоны досьціп Бяляцкі. – Які год таму, неўзабаве пасьля прыезду Галавача, я моцна паспрачаўся зь ім наконт палітыкі. 3 таго часу я быў, бадай, адзіным, хто ня верыў у ягоны патрыятызм… Але ягоная біяграфія не цікавіла мяне, як і ён сам, да самай ягонае сьмерці. Даведаўшыся пра тое, што Мялешку падазраюць у забойстве, я пазваніў у Англію аднаму знаёмаму, які ведаў Галавача яшчэ як Бальцаровіча, і мае даўнія падазрэньні пацьвердзіліся. У мяне папросту тая загана, што я ня веру ў выпадковасьць.

– Вось, – змрочна прамовіў Паскевіч, працягваючы Бяляцкаму шклянку з хінэбрай. – Піце.

– Дзякую, – не адмовіўся Бяляцкі. – Спадзяюся, што вы мяне не атруціце. За вашае здароўе.

Паскевіч перакуліў у сябе шклянку.

– 15 красавіка, тры з паловай гады таму, – сказаў ён. – У сорак трэцім, значыцца. Пасьля таго, як партызаны забілі немца, у вёску прыбылі некалькі эсэсаўцаў і аддзел паліцаяў. Усіх мужчын сабралі каля касьцёлу, пашыхтавалі й пагналі на бліжэйшую чыгуначную станцыю. Усіх астатніх – старых, дзяцей, жанчын – сагналі ў хлеў, абклалі сенам і падпалілі, каб ня траціць набояў. – Паскевіч выцягнуў з-пад падушкі фатаздымак і працягнуў яго Бяляцкаму. – Гэта яны: мая Хрысьця з малой Алесяй… Перад вайной здымаліся, у Маладэчне. Цяпер ёй было б трынаццаць…

Паскевіч адвярнуўся да вакна. Бяляцкі ўзяў фатаздымак. На ім былі жанчына ў простай хустцы й дзяўчынка ў стракатай спаднічцы, абедзьве чамусьці ў валёнках. Жанчына ўсьміхалася, дзяўчо сур'ёзна пазірала ў аб'ектыў.

Надламаны голас Паскевіча прыглушана адбіваўся ад шкла:

– Выкананьнем загаду кіраваў асабіста Бальцаровіч. Мы, мужчыны, выпадкова даведаліся аб усім яшчэ ўвечары таго самага дня, калі стаялі на чыгунцы… Найгоршае пекла за ўсю вайну было ў тым вагоне. На наступны дзень нас вывезьлі ў Нямеччыну, на прымусовыя працы. Два гады ў голадзе, холадзе, пад бамбёжкамі… Зрэшты, пра гэта я ўжо распавядаў… Але паверце, цяпер я не шкадую ніводнага дня, адпакутаванага на чужыне. Бо ўвесь гэты час я думаў толькі пра адно. Дзякуй богу, што мне пашчасьціла натрапіць на ягоны сьлед у Англіі…